منظور از نفرین منابع (Resource curse) چیست؟

​توضیحات بالقوه زیادی برای این پدیده وجود دارد، اما به طور کلی چنین تصور می شود که این پدیده به دلیل تمرکز بیش از حد سرمایه و نیروی کار کشور روی چند صنعت وابسته به منابع روی می‌دهد. کشورها با ناکامی در سرمایه گذاری کافی در سایر بخش ها، ممکن است در برابر کاهش قیمت کالاها آسیب پذیر شوند که به عملکرد ضعیف اقتصادی آن‌ها در بلندمدت منجر می شود.

نکات کلیدی

این وضعیت عمدتاً زمانی اتفاق می افتد که کشوری تمام ابزار تولید خود را بر روی یک بخش وابسته به منابع متمرکز سازد.

این وضعیت می تواند منجر به وابستگی شدید به قیمت یک کالای خاص شود و ادامه توسعه اقتصادی را دشوار سازد.

آنگولا و عربستان سعودی هر دو از نفرین منابع رنج می برند، اگرچه عربستان سعودی در سال های اخیر موفقیت هایی در تنوع بخشی اقتصاد خود داشته است.

نحوه عملکرد نفرین منابع

نفرین منابع، یا تله منابع، وضعیتی متناقض است که در آن کشورهایی با منابع طبیعی تجدیدناپذیر فراوان، رشد اقتصادی راکد یا حتی انقباض اقتصادی را تجربه می‌کنند. نفرین منابع عمدتاً زمانی اتفاق می‌افتد که یک کشور تمام ابزار تولید خود را بر روی یک صنعت مانند استخراج معدن یا تولید نفت متمرکز و از سرمایه‌گذاری در سایر بخش‌های اصلی غفلت کند.

گاهی اوقات، نفرین منابع همچنین ممکن است از فساد دولتی ناشی شود. اگر سهم بزرگی از ثروت ملی فقط در چند صنعت متمرکز شود ممکن است دولت با انجام اقداماتی مانند اعطای قراردادهای ارزشمند بر اساس رشوه از اختیارات نظارتی خود سوء استفاده کند. اگر نیروی کار و سرمایه به طور بیش از اندازه به تعداد انگشت شماری از بخش ها سرازیر شود، ممکن است بقیه اقتصاد تضعیف شود و کل اقتصاد کشور آسیب ببیند.

مهم

کشورهایی که اقتصادهای متنوع تری دارند نسبت به کشورهایی با اقتصاد متمرکزتر، چرخه های اقتصاد جهانی را بهتر تحمل می کنند.

این نوع مشکل اغلب در اقتصادهای در حال توسعه که اخیراً ذخایر بزرگ منابع طبیعی را کشف کرده اند مشاهده می شود. هنگامی که یک منبع طبیعی کشف می شود، سرمایه موجود برای سرمایه گذاری به سمت این صنعت‌ها جذب می شود.

صنعت جدید به منبع رشد اقتصادی و شکوفایی نسبی اقتصاد تبدیل می شود و دستمزدهای جذابی را ارائه می دهد و شهروندان را تشویق می کند که پس انداز خود را در صنعت جدید سرمایه گذاری کنند. این پویایی در بلندمدت می تواند منجر به وابستگی کشورها به قیمت آن کالای خاص شود و متعاقباً ادامه توسعه اقتصاد را با مشکل مواجه کند.

نمونه های از نفرین منابع در دنیای واقعی

وضعیت کشور آنگولا را در نظر بگیرید. آنگولا که در سواحل غربی آفریقای جنوبی قرار دارد، وطن حدود 30 میلیون شهروند است. با این حال، اقتصاد این کشور به شدت به کالا وابسته است و محصولات نفتی تقریباً 90 درصد از صادرات این کشور را تشکیل می دهند.

اقتصاد آنگولا در برابر هرگونه کاهش شدید یا پایدار در قیمت نفت بسیار آسیب پذیر است، زیرا تقریباً تمام ثروت این کشور به این بخش وابسته است. از این نظر، آنگولا ممکن است به دلیل ذخایر بزرگ نفت خود «نفرین» شده باشد.

کشور دیگری که به شدت به فروش نفت به سایر کشورها متکی است، عربستان سعودی است. خوشبختانه، برخلاف آنگولا، عربستان سعودی اقداماتی را برای تنوع‌بخشی به اقتصاد خود و کاهش تمرکز آن بر صادرات نفت خام انجام داده است. در سال 2010، نفت خام 75 درصد از کل صادرات عربستان سعودی را تشکیل می داد. این رقم در سال 2018 به اندکی بیشتر از 55 درصد کاهش یافت.

در سالهای میانی، عربستان سعودی موفق شد میزان صادرات خود از کالاهای تولیدی مختلف مربوط به نفت خام که جایگاه بالاتری در زنجیره ارزش دارند، افزایش دهد. عربستان سعودی با انجام این کار، توانست اتکای خود به نفت خام را کاهش دهد و گام هایی را در جهت توسعه اقتصاد خود بردارد و آسیب‌پذیری این کشور را در برابر نفرین منابع کاهش دهد.