منظور از ملی سازی (Nationalization) چیست؟

​این اقدام ممکن است نتیجه تلاش یک کشور برای تحکیم قدرت، نارضایتی از مالکیت خارجی صنایع مهم برای اقتصادهای محلی کشور یا برای حمایت از صنایع در حال سقوط انجام شود.

نکات کلیدی

ملی‌ سازی اغلب در کشورهای در حال توسعه اتفاق می‌افتد و می‌تواند نشان دهنده تمایل یک کشور برای کنترل دارایی‌های خود یا تسلط بر صنایع تحت مالکیت نهادهای خارجی باشد.

اغلب، در این فرآیند شرکت ها یا دارایی هایی تصاحب می شوند و غرامت اندکی به مالکان قبلی داده می شود.

ملی‌ سازی با خصوصی‌سازی متفاوت است که در آن شرکت‌های دولتی به بخش تجاری خصوصی منتقل می‌شوند.

آشنایی با ملی‌ سازی

ملی شدن در کشورهای در حال توسعه بیشتر رایج است. خصوصی سازی که انتقال عملیات دولتی به بخش خصوصی است، بیشتر در کشورهای توسعه یافته اتفاق می افتد.

ملی شدن یکی از خطرات اصلی برای شرکت هایی است که در کشورهای خارجی تجارت می کنند، زیرا امکان توقیف دارایی های قابل توجه آن‌ها بدون پرداخت غرامت وجود دارد. این خطر در کشورهایی با رهبری سیاسی ناپایدار و اقتصادهای راکد یا در حال انقباض بزرگتر می شود. پیامد اصلی ملی‌ سازی، هدایت مجدد درآمدها به دولت کشور به جای اپراتورهای خصوصی است که ممکن است وجوه حاصل را بدون هیچ‌گونه سودآوری برای کشور میزبان صادر کنند.

ملی‌ سازی و نفت

صنعت نفت دهه‌ها اقدامات ملی‌ سازی را تجربه کرده است که تاریخچه آن به ملی شدن دارایی‌های تولیدکنندگان خارجی مانند رویال داچ و استاندارد اویل در سال 1938 توسط مکزیک و ملی‌ سازی دارایی‌های شرکت انگلو-ایرانی در ایران در سال 1951 بازمی‌گردد. تشکیل شرکت PEMEX که یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت در جهان است نتیجه ملی‌ سازی دارایی‌های نفتی خارجی در کشور مکزیک بود. پس از ملی شدن دارایی‌های نفتی شرکت انگلیسی-ایرانی، اقتصاد ایران دچار آشفتگی شد و چند سال بعد به بریتانیا اجازه داد به عنوان شریک 50 درصدی به این کشور بازگردد. در سال 1954، انگلو-ایرانیان به شرکت نفت بریتانیا تغییر نام داد.

در سال 2007، ونزوئلا پروژه Cerro Negro شرکت Exxon Mobil و سایر دارایی های این شرکت را ملی کرد. اکسون موبیل که به دنبال دریافت غرامت 16.6 میلیارد دلاری از این کشور بود، تقریباً 10 درصد از این مبلغ را توانست توسط هیئت داوری بانک جهانی در سال 2014 دریافت کند.

ملی‌ سازی در ایالات متحده

ایالات متحده چندین شرکت را به بیان دقیق‌تر ملی کرده است که این کار معمولاً به شکل ارائه کمک‌های مالی که در ازای آن دولت مالک سهام کنترلی شرکت می‌شود انجام شده است. کمک های مالی به AIG در سال 2008 و شرکت جنرال موتورز در سال 2009 معادل ملی شدن بود، اما دولت ایالات متحده کنترل بسیار کمی بر این شرکت ها اعمال کرد. دولت این کشور همچنین بانک و تراست کانتیننتال ایلینوی را که در سال 1984 در آستانه ورشکستگی قرار گرفته بود ملی کرد و سرانجام در سال 1994 آن را به بانک آمریکا فروخت.

با وجود موقتی بودن بیشتر اقدامات ملی‌ سازی ایالات متحده، استثنائاتی نیز در این زمینه وجود دارد. مالکیت شرکت Amtrak پس از ورشکستگی چندین شرکت راه آهن در سال 1971 به دولت منتقل شد. پس از حملات تروریستی 11 سپتامبر 2001، صنعت امنیت فرودگاه‌ها نیز تحت کنترل اداره امنیت حمل و نقل (TSA) ملی شد.