اعلام آماده‌باش جمعیت غیرفعال به بازار کار

اگر روند کاهشی نرخ مشارکت نیروی کار براساس آمارهای رسمی برعکس شود و به حالت طبیعی و افزایشی خود برگردد، انتظار بر این است که سالانه حداقل 600 تا 700‌هزار نفر به‌عنوان عرضه جدید نیروی کار به جمعیت فعال کشور افزوده خواهد شد و کاهش نرخ بیکاری به کمتر از 3‌میلیون نفر موجود به میزان 300 تا 400‌هزار نفر (علاوه بر عرضه جدید)، در کل اقتصاد باید فرصت‌های شغلی متنوع و جدیدی فراهم شود که سالانه بتوانند حداقل 900‌هزار بر تعداد جمعیت شاغل کشور افزوده شود. در همین حال مسوولان کشور برای ایجاد 800‌هزار فرصت شغلی در سال دورخیز کرده‌اند، تحقق رقمی که باتوجه به رکود اقتصادی حاکم بر کشور و رشد اقتصادی که به‌تازگی مثبت شده اما همچنان اندک و با نوسانات مداوم همراه است، بعید به نظر می‌رسد. کاهش نرخ بیکاری هدفی که در برنامه‌های توسعه‌ای محقق نشد تمرکز بر بازار کار یکی از برنامه‌های اصلی دولت‌ها بوده است. بر این اساس در برنامه چهارم و پنجم توسعه بر کاهش نرخ بیکاری و دستیابی به نرخ 8.6 و 7‌درصد در انتهای برنامه‌ها تاکید و تمرکز شده بود. اما در پایان برنامه چهارم نرخ بیکاری همچنان بالای 12‌درصد باقی ماند. کندی رشد اقتصادی کشور در سال‌های اخیر را شاید بتوان یکی از دلایل اصلی عدم تحقق این هدف دولت اعلام کرد. در سال‌های 91-1382 رشد اقتصادی سالانه کمتر از 3.5‌درصد و رشد سرمایه‌گذاری 2.8‌درصد بوده و این امر موجب شده که ایجاد فرصت‌های شغلی به‌طور نسبی کمتر از سال‌های گذشته باشد. در عین حال رشد اقتصادی کشور برای یک دوره حداقل 5 ساله ثابت نمانده و همواره با افت‌وخیز همراه است. احتمال افزایش جمعیت فعال با تغییر ساختارهای اجتماعی طی دوره 90-1385 سالانه 128‌هزار نفر به جمعیت فعال کشور افزوده شده است. درحالی‌که این رقم طی سال‌های قبل از آن و براساس سرشماری‌های سال‌های 1375 و 1385برای دوره 75-1365 و 85-1375 به ترتیب سالانه 349 و 710‌هزار نفر بوده است. باتوجه به عواملی مانند تغییر ساختار اجتماعی و فرهنگی خانوارها، افزایش تمایل افراد برای تحصیلات دانشگاهی و گرایش افراد برای ورود به بازار کار به‌ویژه توسط زنان، موجب خواهد شد که روند جمعیت فعال کشور و تمایل افراد برای مشارکت بیشتر در فعالیت‌های اقتصادی شدت یافته یا در آینده نزدیک سرعت بگیرد. البته در آن شرایط فعالان جدید دارای تحصیلات دانشگاهی هستند و به‌عنوان کارشناس وارد بازار کار خواهند شد، بازاری که از هم‌اکنون باید شرایط ویژه آن را فراهم کرد. رشد ناچیز جمعیت فعال، نرخ بیکاری را نگه داشت در سال‌های اخیر جمعیت فعال کشور رشد ناچیز داشته است و سالانه کمتر از 120‌هزار نفر به جمعیت فعال کشور، اضافه شده است. تغییرات اندک تاثیر بالایی در کند شدن روند نرخ بیکاری و نرخ مشارکت نیروی کار داشته است زیرا نرخ مشارکت نیروی کار در دوره 91-1382 (به استثنای سال 1384)، همواره کمتر از 40‌درصد بوده است. درحالی که این روند در بیشتر کشورها بسیار بطئی، کند و حتی به سمت افزایشی است درحالی‌که از سال 1384 این روند کاهشی نشان می‌دهد. واقعیت این است که نه‌تنها سطح نرخ مشارکت نیروی کار در مقایسه با بسیاری از کشورها پایین‌تر (65‌درصد متوسط جهانی برای جمعیت 15 ساله و بیشتر در دوره 09-2000) است بلکه آمارهای رسمی نشان از آن دارد که این نرخ چندان تمایلی به افزایش ندارد. اما شواهدی وجود دارد که این وضعیت ثابت نخواهد ماند. تمایل زنان برای ورود به بازار کار، افزایش ظرفیت پذیرش دانشگاه‌ها و به‌دنبال آن افزایش فارغ‌التحصیلان دانشگاهی و... همگی محرک اصلی افزایش نرخ مشارکت نیروی کار هستند، ولی در آمارهای رسمی بازار کار کشور نمایان نشده است. طبق نتایج طرح نیروی کار، تعداد بیکاران کشور از 2.68‌میلیون نفر در سال 1384 به 2.94‌میلیون نفر در سال 1391 رسیده است. به‌عبارت دیگر، رشد ناچیز جمعیت فعال کشور موجب شد روند ذخیره بیکاری کشور به کندی رشد یابد و همین امر موجب شد که نرخ بیکاری کشور از 11.5‌درصد در سال 1382 و 1384 به 12.2‌درصد در سال 1391 قرار گیرد. این رشد اندک بیکاری در این دوره زمانی اگرچه ممکن است به نام کنترل و مهار تورم در کارنامه یک دولت ثبت شده باشد، اما واقعیت آن است که رشد ناچیز جمعیت فعال مانع از آن شد که در کنار نبود فضای مناسب کسب و کار و عدم‌دستیابی به برنامه‌های اشتغال‌زایی نرخ بیکاری رشد چشمگیری داشته باشد. براساس طرح آمارگیری نیروی کار، جمعیت شاغل کشور در سال 1384، 20.6‌میلیون نفر بوده که با رشد سالانه 1.9درصد به 21.2‌میلیون نفر در سال 1391 رسیده است. یعنی اینکه سالانه 95‌هزار نفر به تعداد جمعیت شاغل کشور (به‌عنوان خالص تعداد اشتغال جدید) افزوده شده است. شایان ذکر است بر اساس سرشماری سال 1390 طی دوره 90-1385 سالانه 14.1هزار نفر به تعداد جمعیت شاغل کشور افزوده شده است. هر چند نتایج دو روش کمی با هم اختلاف دارند ولی در عین حال، حکایت از عدم تغییر جمعیت شاغل کشور طی سال‌های گذشته دارد. این درحالی است که براساس سرشماری عمومی سال‌های 1375 و 1385 برای دهه، 75-1365و 85-1375 به ترتیب سالانه 385 و 557‌هزار نفر به جمعیت شاغل کشور افزوده شده است. افزایش سهم زنان از جمعیت فعال برای اینکه تصویر منطقی‌تری از چشم‌انداز آتی عرضه نیروی کار کشور ارایه شود باید براساس تحولات آتی ساختار سنی، جنسی و سواد جمعیت فعال کشور صورت گیرد. در وضعیت موجود از بعد ساختار سنی جمعیت فعال کشور به سمت گروه‌های سنی بالاتر از 20 ساله حرکت کرده و سهم گروه‌های سنی کمتر از آن در حال کاهش است. یعنی اینکه در آینده نزدیک سهم گروه‌های جوانان 29-25 ساله از جمعیت فعال کشور بیشتر از گذشته خواهد شد. استدلال قوی‌تر آن این است که این گروه از جمعیت فعال کشور از لحاظ سطح سواد نسبت به گذشته بالاتر است و بخشی از مطالبات آنها ورود به بازار کار کشور در قالب عرضه کار است. نکته دوم، جمعیت فعال از لحاظ مردان و زنان می‌توان گفت که هر چند بخشی اعظمی از این جمعیت را مردان تشکیل می‌دهند ولی با تغییر در ساختار فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی خانوار، به‌تدریج سهم جمعیت فعال زنان افزایش خواهد یافت و نکته برجسته‌تر اینکه افزایش سهم جمعیت فعال زنان ناشی از افزایش سطح سواد به‌ویژه دانش‌آموختگان دانشگاهی است. به‌طوری که در حال حاضر سهم 50‌درصدی دانشجویان کشور (از 4.99میلیون دانشجویان کل کشور) اختصاص به زنان دارد، عاملی بالقوه برای ورود به بازار کار است. لذا مدیریت حاکم بر بازار کار کشور باید کلیه جوانب اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی این بازار را مورد توجه قرار دهد و زمینه فرصت‌های شغلی را برای افراد جامعه متقاضی کار فراهم سازد تا بتواند حجم بیکاری موجود کشور (حداقل در سطح 3‌میلیون نفر) را به‌طور اساسی کاهش دهد. براساس پیش‌بینی‌ها چنانچه روند کاهشی نرخ مشارکت نیروی کار براساس آمارهای رسمی برعکس شود و به حالت طبیعی و افزایشی خود برگردد. انتظار بر این است که سالانه حداقل 600 تا 700‌هزار نفر به‌عنوان عرضه جدید نیروی کار به جمعیت فعال کشور افزوده خواهد شد و کاهش نرخ بیکاری از کمتر از 3‌میلیون نفر موجود به میزان 300 تا 400‌هزار نفر (علاوه‌بر عرضه جدید)، در کل اقتصاد باید فرصت‌های شغلی متنوع و جدیدی فراهم شود که سالانه بتواند حداقل 900‌هزار نفر بر تعداد جمعیت شاغل کشور افزوده شود.