ظرفیت ایده آل فروشگاه های زنجیره ای روسیه برای افزایش صادرات (قسمت اول)

باید گفت محدود بودن تجارت دو کشور و اختصاصا صادرات ایران به روسیه، نه صرفا به دلیل مسائل تحریمی بلکه به دلیل عدم برنامه ریزی و نبود زیرساخت های مناسب تجارتی در داخل کشور رخ داده و موجب شده است ظرفیت صادراتی تجار ایرانی برای تصاحب بازار روسیه به طور کامل مورد استفاده قرار نگیرد.

تصاحب بازار جذاب و بکر روسیه مستلزم شناخت ساختار بازار تجاری و اقتصادی این کشور و هماهنگی میان تجار ایرانی برای حضور موثر و هدفمند در این بازار است. مسئله ای که بسیار حائز اهمیت به نظر می رسد آن است که به طور کلی روس‌ها در حوزه تولید و فعالیت های تجاری، در سطح کلان کار می کنند، در حالی که تولید و بازرگانی در ایران به صورت خرد صورت می گیرد و این موضوع یکی از دلایل اصلی عدم موفقیت تجار ایرانی در بازار روسیه است.

در ایران عمدتا تولیدات به صورت پراکنده صورت می گیرد و شبکه جمع آوری و یکپارچه سازی زنجیره محصولات جهت صادرات وجود ندارد. از طرفی تولیدکنندگان ایرانی به روش های سنتی تولیدات خود را به بازار ارسال می کنند که مسلماً برای بازارهای بزرگی مانند روسیه مناسب نیست.

مسائلی مانند توجه به استانداردهای جهانی در تولید محصولات صادراتی و در نظر گرفتن تکنولوژی های مدرن در حوزه بسته‌بندی از مواردی هستند که تاکنون در ایران توسعه کافی نیافته و نمی تواند برای صادرات محصولات با کیفیت، نقش اساسی ایفا کند. همچنین عدم حفظ کیفیت اولیه محصولات تا رسیدن به بازار مصرف در روسیه و ناتوانی در تعهد کیفیت یکسان و پایدار در بلندمدت، از پیامد های چنین بی‌توجهی هایی به حوزه صادرات است. به عبارت دیگر اگر چه برخی محصولات ایرانی به بازار روسیه می رسند، ولی متأسفانه نتوانسته اند شبکه ای منسجم و منظم برای مسیر صادراتی ایجاد کنند.

به طور کلی از دلایل مهمی که تجارت ایران با روسیه گسترش پیدا نکرده این است که شرکت‌های ایرانی حاضر در بازار روسیه اغلب شرکت های کوچک و متوسط هستند و با شرکت های طرف روس همخوانی و همگونی ندارند زیرا در مقابل، روسیه شرکت های بسیار بزرگ و هلدینگ های قوی دارد که رو به روی آن‌ها نیز باید شرکت های بزرگ بنشینند. اما متاسفانه شرکت‌های ایرانی اغلب این گونه نیستند.

از جمله مجموعه ها و شرکت های بزرگ روسی که می توانند مقصد حجم بسیار بالایی از کالاهای ایرانی باشند فروشگاه های زنجیره‌ای روسیه هستند. فروشگاه های زنجیره‌ای یک واقعیت نسبتا جدید در اقتصاد فدراسیون روسیه محسوب می شوند و در بخش خرده فروشی بالاخص در حوزه مواد غذایی روز به روز در حال افزایش هستند.

از سال ۲۰۱۱ گردش کالا در بازار خرده فروشی از طریق فروشگاه های زنجیره‌ای نسبت به تولید ناخالص روسیه به صورت مداوم افزایش یافته است و در حال حاضر از سهم پررنگ و به سزایی در تامین کالاهای مصرفی روسیه برخوردارند. سهم فروشگاه های زنجیره‌ای مواد غذایی از بازار روسیه با رشد بیش از دو برابر، از ۱۸ درصد در سال ۲۰۱۱ به چیزی حدود ۴۰ درصد درصد در سال ۲۰۲۰ رسیده است. این افزایش در تصویر (۱) نشان داده شده است.

نکته ای که بسیار جالب توجه است درآمد هنگفت این فروشگاه های زنجیره‌ای است. در سال ۲۰۲۰ میزان فروش و یا به تعبیری حجم معاملات فروشگاه های زنجیره‌ای روسیه بیش از ۲۲۷ میلیارد دلار بوده است. همچنین کشور روسیه دارای هشتمین بازار بزرگ فروشگاه‌های زنجیره‌ای در سراسر دنیاست و سالانه سهم این فروشگاه ها در بازار مواد غذایی روسیه به طور چشمگیری رو به افزایش است.

در شرایط کنونی نیز تغییر ساختار بازار خرده فروشی روسیه ادامه دارد و بر اساس پیش بینی ها در سال ۲۰۲۵ سهم فروشگاه های زنجیره‌ای در بازار خرده فروشی روسیه به بیش از ۶۰ درصد خواهد رسید و این بدان معناست که سهم تجارت شبکه های فروشگاه های زنجیره‌ای فعال در سطح فدرال‌های روسیه افزایش خواهد یافت. در ادامه به معرفی مهم ترین فروشگاه های زنجیره‌ای روسیه می پردازیم تا ظرفیت و پتانسیل آن ها برای همکاری جهت تامین کالا و صادرات به روسیه، بیشتر مشخص شود.

معرفی بزرگترین فروشگاه های زنجیره‌ای روسیه

در کشور روسیه چند نام تجاری معروف از فروشگاه های زنجیره‌ای، با داشتن تعداد شعب بسیار زیاد، سهم بیشتری از این بازار را به خود اختصاص داده اند.

فروشگاه زنجیره‌ای ایکس فایو (X5 Retail Group)

شرکت «ایکس ۵» متشکل از فروشگاه‌های زنجیره‌ای «پیاتروچکا»، سوپرمارکت‌های «پیریکروستوک» و «اسپار»، هایپرمارکت‌های «کاروسل» و مغازه های در دسترس «پیریکروستوک اکسپرس» است. این مجموعه با سهم ۱۲.۸ درصدی از بازار خرده فروشی مواد غذایی روسیه، بزرگترین فروشگاه زنجیره‌ای این کشور را تشکیل می دهد. فروشگاه های زنجیره‌ای ایکس فایو دارای بیش از ۱۷۷۰۰ شعبه در سراسر کشور روسیه است. حجم معاملات این شرکت از ۱۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۵ به بیش از ۲۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ رسیده که این افزایش خیره‌کننده است.

فروشگاه زنجیره‌ای مگنت (Magnit)

مگنت شرکتی روسی است که در زمینه فروشگاه های زنجیره‌ای، خصوصا در حوزه مغازه های زنجیره‌ای کوچک فعالیت دارد. فروشگاه های زنجیره‌ای مگنت با سهم ۸.۸ درصدی از بازار خرده فروشی موادغذایی روسیه و با درآمد ۲۱ میلیارد دلاری در سال ۲۰۲۰  به عنوان دومین فروشگاه زنجیره‌ای بزرگ این کشور از لحاظ میزان فروش شناخته می شود. شرکت «مگنت» تا پایان سال ۲۰۱۶ حدودا دارای ۱۳ هزار فروشگاه بود. اما در سال ۲۰۲۰ تعداد شعب آن در ۶۷ منطقه روسیه، به بیش از ۲۵ هزار فروشگاه رسید که از این منظر دارای رتبه اول در کشور روسیه است.

فروشگاه زنجیره‌ای آشان (Auchan Retail)

فروشگاه های زنجیره‌ای آشان در روسیه متعلق به شرکت فرانسوی «آشان» است. فعالیت‌های آشان در روسیه را شرکت آشان گروپ روس بر عهده دارد که ۵۰ درصد سهام آن در اختیار فرانسوی ها، ۲۵ درصد در اختیار گروهی از کارفرمایان روس و بقیه آن در بازار آزاد می باشد. این مجموعه در رتبه پنجم بزرگترین فروشگاه های زنجیره‌ای روسیه قرار دارد و با سهم ۱.۵ درصدی از این بازار در سال ۲۰۲۰، بیش از ۳.۵ میلیارد دلار درآمد کسب کرده است.

در نهایت باید گفت فروشگاه های زنجیره‌ای روسیه به دلیل حجم بالای فروش و ظرفیت رو به رشدی که دارند، به واردات محصولات کشاورزی از ایران تمایل دارند اما از جمله مسائل جدی که مانع از این رخداد خوشایند شده، عدم تناسب حجم فعالیت و اندازه شرکت‌های صادراتی ایرانی با این مجموعه های روس است. در یادداشت های بعدی بیشتر به زوایای این موضوع خواهیم پرداخت.

* کارشناس میز روسیه، اندیشکده سیاستگذاری اقتصادی تهران