بانک مرکزی و بازارگردانی بازار ارز

اقتصادآنلاین/گروه اقتصادکلان/حمید زمان زاده:

بانک مرکزی از اواخر بهمن سال گذشته تا کنون نرخ ارز مرجع را در رقم 1226 تومان تثبیت کرده است. این موضوع که چرا بانک مرکزی سیاست تثبیت نرخ ارز مرجع را برگزیده و عملا نظام ارزی دو نرخی را پذیرفته است، در این مقال نمی گنجد. اما سوال مهم این است که آیا بانک مرکزی در نظام ارز دو نرخی، بازار آزاد ارز و نرخ ارز غیررسمی را به حال خود رها کرده است؟

زمانی شمس الدین حسینی وزیر اقتصاد گفته بود که «با سیستمی که ما راه اندازی کرده‌ایم (نظام دو نرخی ارز)، دلار در بازار آزاد 10000 تومان هم بشود، تاثیری ندارد. امروز ارز یک وسیله مبادله است و اگر کسی بخواهد مبادله قانونی و مشروع انجام بدهد، ما دلار 1226 تومانی به او می‌دهیم». با این حال به نظر می رسد، اگرچه در نظام دو نرخی فعلی در بازار ارز،‌ ثبات نرخ ارز مرجع اهمیت دارد، اما قطعا ثبات نرخ ارز غیررسمی نیز از اهمیت قابل توجهی برخوردار است. چراکه نوسانات شدید در بازار آزاد ارز به نوبه خود بر انتظارات و تصمیمات فعالان اقتصادی موثر است و موجب تشویش بازارهای مختلف و نااطمینانی و سردرگمی فعالان اقتصادی در فعالیت های اقتصادیشان می شود. در واقع اگرچه میزان نرخ ارز متغیر مهمی برای فعالان اقتصادی است، اما ثبات نرخ ارز نیز یک مساله بسیار مهم برای آنان است. به عبارت دیگر احتمالا بخش عمده ای از فعالان بازار (البته به جز سفته بازان) ترجیح می دهند تا دلار در محدوده 1900 تومان از حرکت با ثباتی برخوردار باشد تا انکه در محدوده 1700 تا 2100 با نوسانات شدید مواجه باشد.

البته این امر که بانک مرکزی بازار آزاد ارز را رها کرده باشد، در پرده ابهام است،‌ اما نوسانات شدید دلار در ماه های اخیر،‌ احتمالا بیانگر این امر است که ثبات بازار آزاد ارز از درجه اهمیت کافی برای بانک مرکزی برخوردار نیست. در همین ماه اردیبهشت و در حالی که در فروردین دلار در محدوده 1900 تومان بود، نرخ دلار طی یک روند نزولی به کمتر از 1600 تومان هم رسید و پس از آن در ماه خرداد دوباره دلار اوج گرفت و در روز 8 تیر،‌ از مرز 2000 تومان هم عبور کرد. نوسان بیش از 400 تومانی دلار در عرض دو ماه نشان می دهد که بانک مرکزی برای حفظ ثبات بازار آزاد ارز تلاش چندانی نکرده است.

در عین حال باید توجه داشت که بانک مرکزی با توجه به محدودیت ذخایر نمی تواند در نرخ های پایین،‌ به اندازه کافی ارز به بازار آزاد تزریق نماید و نرخ ارز در بازار آزاد را به صورت مصنوعی پایین نگه دارد،‌ چرا که این امر می تواند به تخلیه ذخایر ارزی بانک مرکزی و بروز بحران ارزی در آینده بیانجامد. اما مسئله مهمی که این مقاله در صدد تأکید بر آن است، این است که بانک مرکزی می تواند بدون اینکه فشار بیش از حدی بر ذخایر خود وارد آورد،‌ حداقل ثبات بازار آزاد ارز را به راحتی تأمین نماید. راه حل تأمین ثبات بازار ارز نیز بازارگردانی بانک مرکزی در بازار ارز به عنوان یک بازیگر مسلط است.

با بازارگردانی بازار ارز،‌ بانک مرکزی می تواند با تخصیص مبلغ محدودی منابع ارزی، ثبات بازار آزاد ارز را تأمین نماید. به این نحو که بانک مرکزی باید یک کریدور هدف برای نرخ آزاد ارز تعیین نماید و در شرایطی که تقاضای ارز در بازار زیاد شده و بازار در صدد عبور از نرخ سقف تعیین شده کریدور است،‌ بانک مرکزی باید به فروش ارز در نرخ سقف کریدور اقدام نماید و در مقابل در شرایط که بازار با کاهش تقاضای ارز مواجه شده و در صدد عبور از نرخ کف کریدور است،‌ بانک مرکزی باید اقدام به خرید ارز نماید و منابع ارزی جمع اوری نماید. برای مثال پس از مذاکرات بغداد که بازار ارز با سیر نزولی مواجه شد و نرخ ارز به زیر 1800 تومان سرازیر شد، بانک مرکزی می توانست با خرید ارز در محدوده 1700 تا 1800 تومان، منابع ارزی فراوانی را از بازار جمع نموده و به دست آورد و پس از مذاکرات مسکو که بازار ارز با سیر صعودی مواجه شد و در اوایل تیر از مرز 2000 تومان نیز عبور کرد،‌ بانک مرکزی باید منابع ارزی به دست آمده را در محدوده 1900 تومان عرضه می نمود و مانع از عبور نرخ دلار از 1900 تومان می شد. به این ترتیب بانک مرکزی می توانست بدون اینکه به ذخایر ارزی فشاری وارد نماید، ثبات بازار آزاد ارز را تأمین نماید و نوسانات گسترده در بازار ارز که ناشی از فعالیت های سفته بازی را مهار نماید.

البته باید توجه داشت که نرخ سقف و کف این کریدور، ثابت نبوده و باید با توجه به شرایط بازار و میزان فشاری که به ذخایر ارزی وارد می شود،‌ تغییر نماید. یعنی اگر در شرایطی تقاضای ارز در نرخ سقف کریدور برای مدت زیادی پایدار بماند و به ذخایر ارزی فشار وارد آورد،‌ بانک مرکزی باید نرخ سقف کریدور را بالا ببرد تا بتواند در نرخ های بالاتر بازار را مهار نماید و در مقابل اگر فشار فروش زیادی در نرخ کف کریدور برای مدت زیادی تداوم یابد،‌ بانک مرکزی باید نرخ کف کریدور را پایین بیاورد تا از فشار فروش بکاهد. البته پرواضح است که با توجه به میزان ذخایر ارزی، بانک مرکزی می تواند به راحتی و به عنوان یک بازیگر مسلط،‌ اقدام به بازارگردانی در بازار آزاد ارز نماید و نه تنها ثبات بیشتری را در بازار آزاد ارز حاکم نماید،‌ بلکه فعالیت های سفته بازی را نیز تا حد بالایی مهار نماید. و البته جای تأکید نیست که تأمین ثبات بازار ارز حتی در نرخ های بالا (مثلا در شرایط فعلی در محدوده 1800 تا 1900 تومان) خود هدف مهمی برای حفظ ثبات اقتصادی،‌ ثبات بازارهای مالی و اطمینان بخشی به فعالان اقتصادی است.