اهمیت استقلال بانک مرکزی از دولت

به گزارش گروه بررسی مطبوعات اقتصاد آنلاین روزنامه "تهران امروز " در گزارشی ضمن گفت و گو با کارشناسان ضرورت استقلال بانک مرکزی را بررسی کرده است :

در روزهای اخیر بار دیگر بحث استقلال بانک مرکزی به موضوع روز کارشناسان اقتصادی تبدیل شده است. به گفته کارشناسان تا زمانی که دولت اعتقاد واقعی به اهمیت استقلال بانک مرکزی نداشته باشد، این مهم حاصل نمی‌شود. عملکرد ضعیف محمود بهمنی که منجر به نقدینگی افسار گسیخته و تورم ناشی از آن شد،‌ باعث شده تا کارشناسان حوزه پولی و مالی حتی در روزهای پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری هم یکی از مهم‌ترین وظایف دولت یازدهم را بازگرداندن استقلال بانک مرکزی به این نهاد مهم پولی کشور عنوان کنند. استقلال بانک مرکزی یکی از مهم‌ترین بحث‌های مطرح شده در حاشیه همایش بانکداری اسلامی بود که در نیمه شهریورماه برگزار شد. البته سکوت برنامه پنجم توسعه درخصوص نحوه انتخاب رئیس کل بانک مرکزی هم مزید بر علت شد تا بار دیگر نحوه انتخاب رئیس کل بانک مرکزی و تاثیر آن در استقلال این نهاد مورد تاکید کارشناسان قرار گیرد. مهدی تقوی یکی از اقتصاددانانی است که بارها بر مستقل بودن بانک مرکزی تاکید کرده است. او عقیده دارد، در دوران بهمنی به عنوان رئیس کل شاهد افزایش چشمگیر نقدینگی و تورم بودیم که یکی از دلایل آن عدم استقلال کافی این نهاد بوده است. به گفته این اقتصاددان، نگاه دولت به بانک مرکزی به عنوان یک قلک و صندوقی که هر وقت پول کم آورد می‌تواند دستش را در آن کند و قرض بگیرد،‌ نتیجه‌ای جز ‌تورم و نقدینگی نخواهد داشت. اما چگونه است که با همین ظرف قانونی و شکل انتخاب رئیس کل بانک مرکزی، شاهد عملکردهای مختلفی بودیم. به گفته برخی کارشناسان، شخصیت رئیس کل بانک مرکزی و میزان دستورپذیری او نیز به اندازه ظرف قانونی موثر است. چرا که در سی سال گذشته شاهد عملکرد روسای کلی در بانک مرکزی بودیم که حاضر نشدند در مقابل فشارها کوتاه بیایند. در همین حال برخی کارشناسان اقتصادی مانند مسعود نیلی با مثبت ارزیابی کردن برخی اقدام‌ها در همین مدت کوتاه عمر دولت یازدهم، معتقدند که دولت گام اول برای استقلال بانک مرکزی را برداشته است. نیلی معتقد است اینکه دولت یازدهم اعلام کرد که نمی‌تواند منابع لازم برای بودجه 210 هزار میلیارد تومانی را تامین کند، یعنی گام اول را برای استقلال بانک مرکزی برداشته است. در نشستی که در حاشیه همایش بانکداری اسلامی با حضور روسای سابق و فعلی بانک مرکزی برگزار شد،‌‌ بحث‌های مختلفی درخصوص مسائل مختلف از جمله استقلال بانک مرکزی مطرح شد. حالا بار دیگر چند نفر از روسای سابق بانک مرکزی در گفت‌وگو با فارس درخصوص اهمیت و شیوه‌های رسیدن به استقلال در بانک مرکزی به بیان نظرات خود پرداخته‌اند. محمود بهمنی رئیس کل سابق بانک مرکزی که معتقد است ایراد در قوانین موجود است و هر شخصی در این جایگاه قرار گیرد با فشار احتمالی برای اتخاذ تصمیم‌های غیرکارشناسی قرار می‌گیرد، با اشاره به ضرورت استقلال بانک مرکزی گفت: «قوانین و مقررات در این بخش باید اصلاح شده تا استقلال بانک مرکزی محقق شود. البته انتخاب رئیس کل بانک مرکزی با رای اعتماد مجلس به هیچ وجه روش مناسبی نیست. در واقع منظورم از اصلاح قانون، اصلاح قوانین در بخش ترکیب شورای پول و اعتبار و نحوه انتخاب رئیس کل بانک مرکزی است؛ در ترکیب فعلی شورا، رئیس کل بانک مرکزی تنها یک رای دارد در حالی که ضروری است وزن رای رئیس کل بیشتر از سایر اعضای حاضر در جلسه باشد. رئیس کل با توجه به وظایف و اختیارات قانونی‌اش نباید هم تراز با یک عضو معمولی شورا و تنها یک رای داشته باشد.» بهمنی در پاسخ به این سوال که آیا همواره درجه پایین استقلال بانک مرکزی عامل اصلی افزایش رشد پایه پولی و نقدینگی شده است، گفت: «خیر، برخی اوقات بانک مرکزی متناسب با شرایط اقتصادی کشور تصمیم به افزایش حجم پول و نقدینگی در اقتصاد می‌گیرد که نمونه آن رشد 30.8 درصدی نقدینگی در سال 91 به دلیل افزایش دو برابری نرخ ارز بوده است.» به گفته بهمنی، نقدینگی در سال گذشته باید زیاد رشد می‌کرد، زیرا تولیدکنندگان به دلیل افزایش نرخ ارز، دچار کمبود نقدینگی شدند و باید از این طریق این کمبود جبران می‌شد. رشد پایه پولی نتیجه عدم استقلال بانک مرکزی برخی از کارشناسان بانکی معتقدند شخصیت رئیس کل در استقلال آن نهاد تاثیر بسزایی دارد. مجید قاسمی رئیس کل اسبق بانک مرکزی همچنین عقیده‌ای دارد و معتقد است، علاوه بر اصلاح قوانین و مقررات، شخصیت رئیس کل بانک مرکزی در میزان استقلال آن تاثیرگذار است. مدیرعامل بانک پاسارگادگفت:« اگر چند نفر مثل بنده و آقای مظاهری پیدا می‌شدند که در مقابل برخی تصمیمات مقاومت می‌کردند،‌ برخی مشکلات فعلی به وجود نمی‌آمد، ما شرایط سخت‌تر از این در گذشته داشته‌ایم و برخی بخش‌های دولت از بانک مرکزی به شدت فشار می‌آوردند تا پول بگیرند اما ما در بانک مرکزی زیر بار این فشار‌ها نرفتیم.» قاسمی در پاسخ به این سوال که استقلال بانک مرکزی چقدر در فراهم شدن زمینه برای مهار تورم تاثیرگذار است، می‌گوید: «استقلال بانک مرکزی تاثیر بسیار زیادی بر مهار تورم دارد، در همان زمان که ما در بانک مرکزی مانع از رشد پایه پولی شدیم و تقاضای نقدینگی برای پرداخت حقوق کارکنان را اجابت نکردیم، دولت مجبور شد حجم طرح‌ها و برنامه‌های خود را کاهش دهد تا از آن محل حقوق کارکنان را بپردازد. قدرت خرید را به‌طور مداوم نمی‌توان با افزایش حقوق و دستمزد حفظ کرد زیرا این اقدام خود به تورم بیشتر دامن می‌زند.» او در پاسخ به این سوال که رشد پایه پولی در طول دوره‌های مختلف هم ناشی از عدم استقلال بوده است، گفت: «پایه پولی معمولا چهار جزء دارد که شامل بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی، خالص دارایی‌های بانک مرکزی، بدهی بخش دولتی به بانک مرکزی و جزء آخر هم سایر است که البته رقم کمی را شامل می‌شود. هم‌اکنون پتانسیل تورم در کشور بسیار بالاست زیرا بدهی دولت به بانک مرکزی رشد کرده و بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی هم به دلیل مسکن مهر رشد داشته است، در بخش خالص دارایی‌های خارجی در سال‌های اخیر بانک مرکزی برای منقبض کردن پایه پولی اقدام به فروش ارز و جمع‌آوری ریال در بازار کرده است.» به گفته قاسمی،‌ در صورتی که بانک مرکزی استقلال داشته باشد، شاهد رشد پایه پولی به این شکل نخواهیم بود؛ ترکیب شورای پول و اعتبار یکی از ساختارهایی است که در راستای تحقق استقلال بانک مرکزی باید اصلاح شود. اهمیت تدوین قانونی جامع برای انتخاب رئیس کل طهماسب مظاهری که حدود یک‌سال مسئولیت ریاست کل بانک مرکزی را در ابتدای دولت نهم بر عهده داشت و به دلیل برخی فشارها حاضر به ادامه کار در این مسئولیت نشد، درباره استقلال بانک مرکزی و راهکارهای مدنظر برای تحقق آن گفت: «باید قانونی که همه بخش‌ها را برای به وجود آمدن استقلال بانک مرکزی کمک کند، تدوین شود. دولت در حال حاضر به استقلال بانک مرکزی معتقد است بنابراین صحبت از خوب بودن استقلال دیگر ضرورت ندارد و گام بعدی اصلاح قوانین و مقررات است.» به گفته وی در برخی سال‌ها عدم استقلال کافی در بانک مرکزی موجب رشد پایه پولی و برخی مشکلات دیگر در روند کار بانک مرکزی و تحقق اهداف این نهاد شده است و بنابراین تدوین قانونی مناسب در این زمینه بسایر ضروری است. مظاهری با بیان اینکه این قانون می‌تواند با مطالعه کافی تدوین و نهایی شود، افزود: «علاوه بر نحوه انتصاب رئیس بانک مرکزی، موضوعات دیگر از جمله ترکیب و وظایف هیات نظارت، نحوه انتصاب هیات ناظران، نحوه انتصاب قائم‌مقام و در صورت لزوم ترکیب شورای پول و اعتبار، شرح وظایف آن شورا و در نهایت نقش قوه مقننه در این انتصاب باید ملاحظه و تعیین تکلیف شود.» مهدی تقوی استاد دانشگاه علامه نیز بر اهمیت استقلال بانک مرکزی تاکید دارد و معتقد است، زمانی که بانک مرکزی در مقابل یک دستور و فشار کوتاه بیاید، منجر به زنجیره‌ای از اتفاقات می‌شود که تمام اقتصاد کشور را تحت تاثیر قرار می‌دهد. وقتی خلق پول اتفاق بیفتد، باید منتظر تورم ناشی از آن هم بود.