حرکت نفتکشهای ایرانی از شایعه تا واقعیت | محاصره دریایی شکسته میشود؟
اقتصادآنلاین: زمزمهها درباره اعزام کاروانی از نفتکشهای ایرانی برای شکستن محاصره دریایی آمریکا شدت گرفته است. اقدامی که در صورت اجرا و برخورد نظامی آمریکا میتواند سرآغاز جنگی تمام عیار باشد.
گروه سیاسی؛ قرار است کاروان نفتکشهای ایران از خارک راهی چین شوند تا خط محاصره دریایی شکسته شود. ایران تهدید کرده در صورت حمله به این کاروان به زیرساختهای نفتی در منطقه حمله خواهد کرد.
این گمانهزنی جدیدی است که بر مبنای اخبار جستهوگریخته و البته غیررسمی منتشر شده است. انتشار چنین خبری با موجی از تصاویر غیرواقعی در شبکههای اجتماعی نیز همراه شده است. اما بررسیهای اقتصادآنلاین نشان میدهد هنوز چنین کاروانی راهی چین نشده و غیر از امام جمعه اردبیل، هیچ مقام دولتی و نظامی نیز حرکت نفتکشهای ایرانی را به سمت چین تایید نکرده است. هرچند پهلوگیری ۱۴ نفتکش در جزیره خارک بر اساس تصاویر ماهوارهای تایید شده است آن هم وقتی بیش از ۱۳۰ روز از آغاز محاصره دریایی ایران میگذرد.
دو مسیر پیش روی تهران و واشنگتن
در صورتیکه نفتکشهای ایرانی به سوی چین یا هر کشوری دیگری برای شکستن خط محاصره حرکت کنند، آمریکا سرانجام باید بین دو راهی بازگشت به جنگ یا پذیرش شروط ایران یکی را انتخاب کند.
اگر نیروهای آمریکایی برای متوقفکردن آنها وارد عمل شوند، احتمالا جنگ تمام عیار بار دیگر آغاز خواهد شد.
گزارشهای تاییدنشده میگویند ایران هشدار داده در چنین شرایطی، شلیک به یک نفتکش یا تلاش برای توقیف آن میتواند به نقطه آغاز زنجیرهای از واکنشها تبدیل شود؛ از پاسخ نظامی ایران در خلیج فارس و تنگه هرمز گرفته تا تهدید امنیت تأسیسات انرژی کشورهای منطقه. رسانههای نزدیک به سپاه و برخی چهرههای سیاسی ایران طی روزهای گذشته هشدار دادهاند که تعرض به نفتکشهای ایرانی بدون پاسخ نخواهد ماند.
اما سناریوی دوم نیز برای واشنگتن بدون هزینه نیست. اگر نفتکشها از مسیر مورد نظر عبور کنند و آمریکا برای متوقفکردن آنها اقدامی انجام ندهد، به این معناست که آمریکا از محاصره عقبنشینی کرده و قصد ندارد وارد یک جنگ همهجانبه دیگر با ایران شود.
البته عبور یک یا چند نفتکش به معنای پایان محاصره یا عقبنشینی کامل آمریکا نخواهد بود. واشنگتن همچنان میتواند از ابزارهای تحریمی، رهگیری شناورها و فشار بر شرکتهای حملونقل و خریداران نفت استفاده کند. اما ناتوانی یا خودداری از ممانعت در برابر یک کاروان میتواند هزینه سیاسی و اعتباری قابل توجهی برای کاخ سفید داشته باشد.
ایران به شکستن محاصره نیاز دارد؟
برخی تحلیلها حاکی از آن است که ایران نمیتواند وضعیت فعلی را تحمل کند و رییس جمهور و رییس مجلس نیز به ضرورت پایاندادن به وضعیت نه جنگ نه صلح اشاره کردهاند. ادامه این وضعیت درآمدهای نفتی که اصلیترین درآمد دولت است را تقریبا قطع میکند.
اما مسئله دیگر اینجاست که ایران باید بتواند به بارگیری نفت ادامه دهد، زیرا ظرفیت ذخیرهسازی پایانههای نفتی بهویژه خارک محدود است و با تداوم محاصره و توقف صادرات، مخازن بهتدریج پر میشوند. پرشدن مخازن به معنای از دست رفتن امکان دریافت نفت از میدانها است. در این وضعیت به ناچار باید تولید چاهها کاهش یابد یا متوقف شود. توقف تولید نیز میتواند به چاهها و تجهیزات آسیب فنی بزند، بازگشت به ظرفیت قبلی را دشوارتر و پرهزینهتر کند و درآمد نفتی کشور را بیش از پیش کاهش دهد.
بنابراین هرچند براساس برخی گزارشها ادامه وضعیت کنونی برای آمریکا نیز فرساینده است اما ایران نیز به دلایل اقتصادی و سیاسی نمیتواند ناظر محاصره دریایی، هوایی و زمینی خود باشد.
محاصره تنگتر میشود!
زمزمه عملیات ایران زمانی بلند شده که هیچ نشانهای از تصمیم برای کاهش محاصره دیده نمیشود. فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام در اطلاعیهای تازه اعلام کرده است: کشتیهایی که در دریا محموله را از شناورهای مشمول محاصره و حامل کالاهای بارگیریشده در بنادر یا سواحل ایران دریافت کنند نیز ممکن است بهعنوان ناقض محاصره در نظر گرفته شوند.
بر اساس این دستورالعمل، نیروهای آمریکایی میتوانند چنین کشتیهایی را متوقف، بازرسی، منحرف یا توقیف کنند و حتی آنها را به بندر مبدأ بازگردانند. سنتکام همچنین هشدار داده است در صورت تمرد شناورها از دستورهای قانونی نیروهای محاصرهکننده، امکان استفاده از زور وجود دارد.

این تحول نشان میدهد واشنگتن تلاش دارد حتی مسیرهای غیرمستقیم انتقال نفت ایران را نیز محدود کند و در چنین شرایطی، بسیار بعید است که عبور ۱۴ نفتکش ایرانی از محاصره را بدون واکنش بگذارد.
انتقال نفت انجام شده؟
در حالی که نگاهها به یک عملیات بزرگ دوخته شده، یک نمونه کوچک از این شیوه انتقال نیز در روزهای گذشته گزارش شده است. بر اساس دادههای منتشرشده از سوی مؤسسه «متحد علیه ایران هستهای» و شرکت کپلر، نفتکش تحریمشده اولیم در ۲۶ آبان (۱۷ نوامبر) حدود ۲۰۰ هزار بشکه نفت خام ایران را در جنوب جزیره خارک به نفتکش هاو فان منتقل کرده است. گفته میشود این انتقال در شرایطی انجام شده که سامانه شناسایی خودکار شناورها خاموش بوده است.
البته مقصد نهایی محموله و سرنوشت آن همچنان روشن نیست و چنین عملیاتی نیز به معنای شکستهشدن محاصره دریایی نخواهد بود.

گلوگاه صادرات نفت ایران
حالا خارک در کانون توجهها قرار گرفته است. جزیرهای در شمال خلیج فارس که مهمترین پایانه صادرات نفت خام ایران است و حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد صادرات نفت خام کشور از این مسیر انجام میشود. ظرفیت ذخیرهسازی پایانه خارک حدود ۳۰ میلیون بشکه است و عمق آبهای اطراف آن امکان پهلوگیری نفتکشهای بسیار بزرگ را فراهم میکند.
در مقابل، پایانههای جایگزین از جمله جاسک هنوز زیرساخت و ظرفیت لازم برای جایگزینی کامل خارک را ندارند. به همین دلیل، توقف بارگیری و محدودشدن صادرات از این پایانه فشار اقتصادی قابل توجهی بر تهران وارد کرده است.
چه خواهد شد؟
بنبست در مذاکرات به گمانهزنیها درباره عملیات ایران اعتبار بیشتری بخشیده است. البته بنبست به معنی توقف مذاکرات نیست، اما اظهارات مقامهای آمریکایی و ایرانی از فاصله قابل توجه دیدگاهها حکایت دارد. هیچ یک از طرفین نیز حاضر به عقبنشینی از شروط خود نیستند و ایران و آمریکا هر دو شرایط را به سود خود میدانند.
کشورهای عربی خلیج فارس نیز از احتمال بازگشت درگیریهای گسترده نگراناند و از مسیرهای ارتباطی موجود به دنبال راهحلی موقت هستند. راهحلی که میتواند با رفع محدودیتهای کشتیرانی در تنگه هرمز در برابر کاهش محدود تحریمها آغاز شود و زمینه را برای مذاکرات گستردهتر درباره برنامه هستهای ایران فراهم کند. اما چنین راهحلی به دلایلی که ذکر شد فعلا در دسترس نیست. اکنون باید دید که کاروان نفتکشها خارک را به مقصد چین ترک میکنند یا تصمیمگیران در جمهوری اسلامی ایران همچنان ترجیح میدهند آغازگر جنگ نباشند.