سهم ناچیز ایران از بازارهای اقتصادی آفریقا | چین چگونه نقشه اقتصادی آفریقا را تغییر میدهد؟
اقتصادآنلاین: دیپلمات پیشین ایران در آفریقا معتقد است ایران تاکنون راهبرد مشخص و بلندمدتی برای توسعه روابط اقتصادی با این قاره نداشته و حدود ۲۰ بازار مستعد آفریقایی را نادیده گرفته است. نبود شناخت متقابل، دشواری دسترسی و محافظهکاری بخش خصوصی، مانع بهرهبرداری از ظرفیتهای تجاری آفریقا شده؛ بازاری که حتی حضور چین نیز فرصتهای آن را برای ایران از بین نبرده است.
گروه اقتصادجهان - آناهیتا محبعلی: صنعتیشدن یکی از مهمترین مسیرهای توسعه اقتصادی کشورهای آفریقایی به شمار میرود؛ قارهای که با وجود برخورداری از منابع طبیعی گسترده و نیروی انسانی جوان، همچنان با چالشهایی مانند کمبود زیرساخت، سرمایهگذاری و فناوری صنعتی روبهرو است.
در همین رابطه، جعفر قنادباشی دیپلمات پیشین ایران در آفریقا به مناسبت روز جهانی صنعتیشدن آفریقا در گفتوگو با اقتصادآنلاین به بررسی ظرفیتهای صنعتی این قاره، نقش قدرتهایی مانند چین در توسعه اقتصادی آن و فرصتهایی پرداخت. ظرفیتهایی که میتواند زمینه گسترش روابط تجاری ایران و کشورهای آفریقایی را فراهم کند.
در ادامه مشروح این گفتوگو را میخوانید.
*****
*آقای قنادباشی؛ ۲۹ آبان روز صنعتیسازی آفریقا است. برخی کشورهای این قاره از جمله مصر، مراکش و آفریقای جنوبی، توانستهاند از اقتصادهای متکی بر مواد خام به سمت توسعه صنایع حرکت کنند. چه عواملی باعث شده این کشورها در مسیر صنعتیشدن از سایر کشورهای آفریقایی جلوتر باشند؟
ابتدا باید به این نکته توجه کرد که این کشورها هنوز به معنای کامل کلمه صنعتی نشدهاند، اما در برخی بخشها مراحل مهمی از صنعتیشدن را پشت سر گذاشتهاند. برای مثال، مصر در حوزه نساجی و آفریقای جنوبی در زمینه ذوب فلزات و تولید آلیاژها فعالیتهای صنعتی قابلتوجهی دارند.
پیشتازان صنعتیشدن در قاره آفریقا
یکی از عوامل مؤثر در این روند، نزدیکی جغرافیایی مصر و مراکش به اروپاست. این کشورها زودتر از بسیاری از کشورهای آفریقایی با صنعت جدید و شیوههای تولید صنعتی آشنا شدند. ارتباط تاریخی و جغرافیایی با اروپا باعث شد اطلاعات و تجربه بیشتری درباره صنعتیشدن در اختیار داشته باشند.
در آفریقای جنوبی نیز ترکیب جمعیتی و ارتباط بخشی از جمعیت این کشور با جهان صنعتی تأثیرگذار بوده است. علاوه بر این، محدودیتهای بخش کشاورزی در برخی از این کشورها اهمیت توسعه فعالیتهای صنعتی را افزایش داده است. برای نمونه، بخشهایی از مصر بیابانی است و جمعیت و فعالیت اقتصادی این کشور عمدتاً در اطراف رود نیل متمرکز شده است. در مراکش نیز کشاورزی بهتنهایی پاسخگوی همه نیازهای اقتصادی نیست.
عامل دیگر، برخورداری از نیروی انسانی تحصیلکرده و منابع معدنی است. آفریقای جنوبی از منابعی مانند طلا، تیتانیوم و پلاتین برخوردار است و استخراج این مواد معدنی به ایجاد درآمد و گسترش فعالیتهای صنعتی کمک کرده است. در واقع، صنایع معدنی در این کشور یکی از محرکهای اصلی توسعه صنعتی بودهاند.
*با توجه به ظرفیتهای این سه کشور، بهنظرتان کدامیک میتوانند شریک اقتصادی مناسبتری برای ایران باشند؟
هر سه کشور ظرفیتهایی برای همکاری دارند، اما به نظر من مصر و آفریقای جنوبی از فرصتهای بیشتری برخوردارند. مراکش از نظر اقتصادی محدودیتهایی دارد و بخش مهمی از تولیدات معدنی آن به فسفات مربوط میشود؛ محصولی که ایران پیشتر نیز از این کشور وارد میکرد و امکان تأمین آن از بازارهای دیگر هم وجود دارد. از طرف دیگر، مراکش در شرایط فعلی بازار چندان گستردهای برای خرید کالاهای صادراتی ایران نیست و روابط دو کشور نیز چندان گرم و نزدیک نیست.
دو پیشران توسعه صنعتی در آفریقا
در مقابل، مصر از نظر فرهنگی و اجتماعی به ایران نزدیکتر است و در بخشهایی از جامعه این کشور برای کالاهای ایرانی علاقه وجود دارد. بهویژه کالاهای مصرفی و لوازم خانگی با قیمت مناسب میتوانند در بازار مصر مشتری داشته باشند. البته قدرت خرید بخشهایی از جامعه مصر محدود است و نمیتوان انتظار داشت این بازار بهراحتی پذیرای همه محصولات ایرانی باشد.
در حوزه کشاورزی نیز امکان همکاریهایی وجود دارد. برای مثال، در برخی محصولات مانند مرکبات، ظرفیتهای دو کشور میتواند مکمل یکدیگر باشد؛ هرچند در این زمینه باید شرایط تولید و نیاز بازارها بهدقت بررسی شود.

آفریقای جنوبی نیز به دلیل برخورداری از صنایع مختلف و فناوریهای معدنی، ظرفیت مهمی برای همکاری با ایران دارد. ما در گذشته در حوزه استخراج معادن از فناوری این کشور استفاده کردهایم و حتی برخی متخصصان آفریقای جنوبی را برای همکاری به ایران دعوت کردهایم. این کشور همچنین از مشتریان نفت و فرآوردههای نفتی ایران بوده و در دورههایی شکر نیز از آفریقای جنوبی وارد میکردیم.
یکی دیگر از مزیتهای آفریقای جنوبی، موقعیت جغرافیایی و شبکه حملونقل آن است. این کشور میتواند دروازهای برای دسترسی ایران به بخشهایی از مرکز آفریقا باشد؛ بهویژه آنکه شبکه ریلی مناسبی دارد و با برخی کشورهای همسایه نیز ارتباطات قابلتوجهی برقرار کرده است. بنابراین، امکان استفاده از ظرفیت این کشور برای گسترش تجارت با بازارهای دیگر آفریقا وجود دارد.
در حوزه دریایی و شیلات نیز فرصتهایی برای همکاری دیده میشود. مصر به دریای سرخ و کانال سوئز دسترسی دارد، مراکش در نزدیکی تنگه جبلالطارق قرار گرفته و آفریقای جنوبی نیز در مجاورت مسیرهای مهم کشتیرانی بینالمللی است. این موقعیتها میتواند زمینه همکاری در حملونقل دریایی، کشتیرانی و حتی تولیدات شیلاتی را فراهم کند.
موانع دسترسی به بازار آفریقا
*با وجود تأکید مقامهای ایرانی بر اهمیت آفریقا، این قاره هنوز جایگاه پررنگی در تجارت خارجی ایران ندارد. فکر میکنید دلیل این فاصله چیست؟
مهمترین مشکل این است که ایران تاکنون راهبرد مشخص و بلندمدتی برای برقراری روابط اقتصادی با آفریقا نداشته است. این قاره ۵۴ کشور دارد و به نظر من حدود ۲۰ کشور آن ظرفیت مناسبی برای همکاری اقتصادی با ایران دارند اما ما این کشورها را بهدرستی دستهبندی و اولویتبندی نکردهایم.
برای توسعه روابط اقتصادی، ابتدا باید مشخص شود کدام کشورها بازار مناسبی برای کالاهای ایرانی هستند، چه محصولاتی از آنها میتوان وارد کرد و در چه حوزههایی امکان سرمایهگذاری مشترک وجود دارد. بدون چنین شناختی، نمیتوان انتظار داشت روابط تجاری به شکل پایدار گسترش پیدا کند.
مسئله دیگر، نبود خطوط هوایی مستقیم به پایتختهای کشورهای آفریقایی است. تجار ایرانی برای سفر به بسیاری از این کشورها ناچارند ابتدا به اروپا یا کشورهای منطقه بروند و از آنجا راهی آفریقا شوند. این موضوع هزینه و دشواری فعالیت اقتصادی را افزایش میدهد و عملاً دسترسی به بازارهای آفریقایی را محدود میکند.
نمایشگاههای پراکنده جای برنامه تجاری منسجم را نمیگیرند
از سوی دیگر، شناخت متقابل کافی وجود ندارد. ما اطلاعات دقیقی درباره کالاهای تولیدی کشورهای آفریقایی و ظرفیتهای صادراتی آنها نداریم و بسیاری از فعالان اقتصادی این کشورها نیز با توانمندیهای صنعتی ایران آشنا نیستند. برای مثال، ایران در حوزه تولید لوازم خانگی و مصالح ساختمانی ظرفیتهایی دارد که در بازارهای آفریقایی میتواند مورد توجه قرار گیرد، اما معرفی این محصولات به شکل برنامهریزیشده انجام نشده است.
نمایشگاههایی در ایران و برخی کشورهای آفریقایی برگزار شده، اما این اقدامات به یک برنامه تبلیغاتی و تجاری منسجم تبدیل نشدهاند. توسعه تجارت به معرفی مستمر کالاها، شناخت نیاز بازار و ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان و خریداران نیاز دارد.
عامل مهم دیگر، ساختار دولتی اقتصاد ایران و محافظهکاری بخش خصوصی است. بسیاری از تجار ایرانی ترجیح میدهند در بازارهایی فعالیت کنند که از قبل آنها را میشناسند؛ مانند اروپا یا کشورهای جنوب شرق آسیا. ورود به بازارهای جدید آفریقایی با ریسکهایی همراه است و بخش خصوصی ایران معمولاً تمایل چندانی به پذیرش این ریسکها ندارد.
در عین حال، همکاریهایی که صرفاً به دولتها وابسته باشند، با تغییر دولتها و سیاستهای اقتصادی دچار نوسان میشوند. اگر بخش خصوصی ایران و آفریقا وارد قراردادهای بلندمدت و پایدار شوند، تغییر دولتها نمیتواند بهسادگی این روابط را متوقف کند. به همین دلیل، حضور فعالتر شرکتهای خصوصی برای توسعه روابط اقتصادی ضروری است.
پیشنیازهای صنعتیشدن آفریقا
*با این توضیحات، به نظر شما آفریقا تا رسیدن به مرحله صنعتیشدن چقدر فاصله دارد؟
آفریقا همچنان مسیر طولانی تا صنعتیشدن دارد. توسعه صنعت فقط به سرمایه و منابع طبیعی وابسته نیست؛ این کشورها باید ابتدا نیروی انسانی خود را آموزش دهند، سوادآموزی را گسترش دهند و شرایط لازم برای فعالیت صنعتی را فراهم کنند. همچنین انتخاب محل استقرار صنایع باید بر اساس مطالعات دقیق اقتصادی، جغرافیایی و زیرساختی انجام شود.
در حال حاضر، بخشی از سرمایهگذاریهای خارجی در کشورهای آفریقایی با هدف بهرهبرداری از منابع معدنی انجام میشود. یعنی شرکتهای خارجی به دلیل وجود معادن و منابع طبیعی وارد این کشورها میشوند و فعالیتهای صنعتی خود را در همان حوزهها توسعه میدهند. چنین سرمایهگذاریهایی لزوماً به معنای شکلگیری یک اقتصاد صنعتی فراگیر نیست.
برای نمونه، صنعت نظامی مصر در سالهای اخیر گسترش پیدا کرده است، اما به اعتقاد من بخشی از این فعالیتها بیشتر به منافع گروههایی از نظامیان و سرمایهگذارانی مربوط میشود که در این حوزه فعالیت دارند و الزاماً پاسخگوی نیازهای عمومی جامعه نیست.
بنابراین، صنعتیشدن واقعی زمانی اتفاق میافتد که آموزش نیروی انسانی، زیرساختها، سرمایهگذاری و نیازهای عمومی جامعه در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
بازتعریف جایگاه ایران در آفریقا
*در سالهای اخیر چین سرمایهگذاری گستردهای در آفریقا انجام داده است. آیا این حضور به معنای عقبماندن ایران و از دست رفتن فرصتهای اقتصادی در این قاره نیست؟
خیر. چین در آفریقا به رقیب قدرتمندی برای آمریکا، فرانسه و انگلیس تبدیل شده است؛ کشورهایی که بهطور سنتی در این قاره نفوذ داشتهاند. البته ایران نباید خود را با چین مقایسه کند. ما باید جایگاه خود را در مقایسه با کشورهایی مانند ترکیه، هند و مالزی ارزیابی کنیم.
آفریقا آنقدر ظرفیت اقتصادی دارد که حضور یک کشور لزوماً به معنای حذف دیگران نیست. این تصور که با ورود چین دیگر جایی برای ایران باقی نمیماند، درست نیست. چین در این قاره پروژههای زیرساختی مهمی مانند ساخت راهآهن، پل و ساختمانهای عمرانی اجرا کرده و از این طریق تصویر مثبتی از خود در بسیاری از کشورهای آفریقایی به جا گذاشته است.
یکی از تفاوتهایی که من در عملکرد چین و کشورهای غربی میبینم، نوع مواجهه آنها با دولتهای آفریقایی است. چینیها بیشتر بر اجرای پروژههای اقتصادی و زیرساختی تمرکز کردهاند، در حالی که کشورهای غربی در بسیاری از موارد در مسائل سیاسی و داخلی این کشورها نیز مداخله داشتهاند. به اعتقاد من، همین مسئله در برخی موارد مانع گسترش روابط کشورهای آفریقایی با ایران شده است.
البته ایران هم نباید همه مشکلات را به رقابت قدرتهای خارجی نسبت دهد. ما باید برای حضور اقتصادی در آفریقا برنامه داشته باشیم، بازارها را بشناسیم و ریسک فعالیت در این کشورها را بپذیریم. ظرفیتهای معدنی، کشاورزی و جنگلی آفریقا بسیار گسترده است و نمیتوان انتظار داشت تنها با تصمیمهای دولتی و بدون حضور فعال بخش خصوصی از این فرصتها استفاده کنیم.
تفاوت ظرفیتهای اقتصادی ایران و آفریقا
*برخی کشورهای آفریقایی نیز مانند ایران با تحریم، تورم بالا یا کاهش ارزش پول ملی روبهرو بودهاند. آیا میتوان تجربه این کشورها را با ایران مقایسه کرد؟
بهطور کلی نمیتوان کشورهای آفریقایی را با ایران مقایسه کرد. برای مثال، در مقاطعی برخی افراد زیمبابوه را به دلیل کاهش شدید ارزش پول ملی با ایران مقایسه میکردند، در حالی که این کشور از نظر وسعت، جغرافیا، تاریخ و ظرفیتهای اقتصادی تفاوتهای اساسی با ایران دارد.
ایران از نظر منابع طبیعی، نیروی انسانی تحصیلکرده، ظرفیتهای کشاورزی و موقعیت جغرافیایی شرایط متفاوتی دارد. به همین دلیل، مقایسه کلی ایران با کشوری که صرفاً در یک شاخص اقتصادی مانند تورم یا کاهش ارزش پول با آن شباهت دارد، تصویر دقیقی از وضعیت دو اقتصاد ارائه نمیدهد.
حتی نمیتوان یک الگوی توسعه واحد از کشورهای دیگر برای ایران در نظر گرفت. گاهی از مالزی بهعنوان الگویی برای توسعه ایران نام برده میشود، اما ساختار اقتصادی، جمعیت، جغرافیا و توانمندیهای دو کشور متفاوت است. نمیتوان نسخهای را که برای یک کشور مناسب بوده، بدون توجه به شرایط ایران اجرا کرد.
ایران از نظر نیروی انسانی تحصیلکرده، ظرفیتهای کشاورزی و تنوع اقلیمی امکانات گستردهای دارد. برای نمونه، تنوع آبوهوایی کشور امکان تولید انواع محصولات کشاورزی در فصلهای مختلف را فراهم کرده است. این ظرفیتها در کنار منابع معدنی و موقعیت جغرافیایی، ایران را به کشوری با ویژگیهای خاص تبدیل میکند.
مقایسه ایران و الجزایر؛ فراتر از نفت و گاز
*با توجه به روابط بهتر ایران و الجزایر در مقایسه با برخی دیگر از کشورهای آفریقایی، به نظر شما میتوان این دو کشور را از نظر اقتصادی و توسعهای با یکدیگر مقایسه کرد؟
الجزایر کشوری در شمال آفریقا با جمعیتی حدود ۴۵ میلیون نفر و برخوردار از منابع نفت و گاز است. از این نظر میتوان در برخی حوزهها، بهویژه درآمدهای نفتی و گازی، میان دو کشور مقایسههایی انجام داد؛ اما ساختار اقتصادی و بازارهای ایران و الجزایر تفاوتهای زیادی دارند و نمیتوان آنها را بهطور کلی مشابه دانست.
برای مقایسه درست، باید ابتدا زمینههای مشترک مشخص شوند. برای مثال، هر دو کشور از منابع هیدروکربنی برخوردارند و در این حوزه میتوان برخی شاخصها را بررسی کرد؛ اما در سایر بخشها تفاوتها جدی است.
موقعیت ژئوپلیتیکی ایران یکی از مهمترین تفاوتهاست. ایران از یک سو به بازارهای آسیایی و چین نزدیک است و از سوی دیگر با روسیه و منطقه اوراسیا ارتباط جغرافیایی دارد. این موقعیت، ظرفیتهای راهبردی متفاوتی برای کشور ایجاد میکند.
تنوع اقلیمی و منابع آبی نیز از دیگر تفاوتهاست. رشتهکوههای البرز و زاگرس، ذخایر برف و منابع آبی ناشی از آن، در کشاورزی، تأمین آب و حتی مسائل دفاعی اهمیت دارند. شرایط جغرافیایی الجزایر با ایران متفاوت است و نمیتوان این ویژگیها را نادیده گرفت.
در نهایت، مقایسه ایران و الجزایر در برخی حوزههای مشخص مانند نفت و گاز میتواند مفید باشد، اما برای ارزیابی کلی اقتصاد و مسیر توسعه دو کشور باید تفاوتهای ساختاری، جغرافیایی و تاریخی آنها را نیز در نظر گرفت.