میانجی‌گری قطر از آمریکا تا پاریس | مذاکرات تهران و واشنگتن به نقطه تفاهم نزدیک می‌شود؟

گروه سیاسی: دیپلماسی و مذاکره در منطقه و جهان ادامه دارد. جنگ ایران یکی از موضوعات اصلی وزیران خارجه گروه هفت در پاریس است. به‌ویژه آنکه حضور غیرمنتظره نخست‌وزیر قطر در حاشیه اجلاس، تنها یک روز پس از دیدار او با دونالد ترامپ، نشانه‌ای از تلاش میانجی‌های منطقه‌ای و قدرت‌های اروپایی برای هماهنگ‌کردن مواضع درباره آینده جنگ دارد.

وزیران امور خارجه گروه هفت شامل آمریکا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، کانادا و ژاپن روز دوشنبه ۱۸ آبان در پاریس گرد هم آمدند.

تلاقی دیپلماسی اروپا و اعراب

مهم‌ترین تحول دیپلماتیک در حاشیه اجلاس، سفر اعلام‌نشده محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر به پاریس است. براساس گزارش‌ها، وزیر خارجه قطر قرار است در پاریس با وزیران امور خارجه فرانسه، بریتانیا، آلمان و ایتالیا و همچنین وزیر امور خارجه عربستان سعودی نشست مشترک داشته باشد. وزارت امور خارجه فرانسه نیز اعلام کرده است که بحران ایران و پیامد‌های امنیتی و اقتصادی آن برای منطقه و جامعه بین‌المللی، محور اصلی این رایزنی‌ها خواهد بود. به این ترتیب، قطر در جایگاه میانجی، پیامد‌های گفت‌وگوی خود با رئیس‌جمهور آمریکا را به طرف‌های اروپایی و عربستان منتقل می‌کند.

اهمیت این تحرک زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم کشور‌های اروپایی، به‌ویژه فرانسه و آلمان، از پیامد‌های ادامه جنگ بر امنیت انرژی و تجارت بین‌المللی نگران هستند. اختلال در تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز، افزایش هزینه‌های انرژی و نااطمینانی در بازار‌های جهانی، منافع اقتصادی این کشور‌ها را مستقیماً تحت تأثیر قرار داده است.

در سوی دیگر، کشور‌های عربی خلیج فارس نیز با توجه به آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی و تجاری خود، تلاش دارند تا از وقوع درگیری نظامی جلوگیری کنند. در این میان، قطر که از ابتدای بحران نقش میانجی را بر عهده داشته، اکنون می‌کوشد این نقش را در هماهنگی با عربستان و قدرت‌های اروپایی ادامه دهد.

دیدار رضایی و ونس؟

هم‌زمان با رایزنی‌های پاریس، انتشار ادعای احتمال دیدار جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در قطر، توجه رسانه‌ها را به تحولات احتمالی در ساختار مذاکرات جلب کرد.

ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، روز دوشنبه اعلام کرد که چنین دیداری ممکن است هفته آینده در دوحه برگزار شود و آن را فرصتی برای پیشبرد مذاکرات توصیف کرد. به گفته او، ترکیه و دیگر میانجی‌های منطقه‌ای در حال کار روی توافقی هفت‌بندی هستند که رفع تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران را در برابر تعهدات هسته‌ای تهران و آغاز همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار می‌دهد.

البته یک مقام امنیتی ایرانی در گفت‌و‌گو با رسانه‌های داخلی، برنامه‌ریزی برای چنین دیداری را رد کرد و تأکید داشت که تا پیش از انجام اقدامات عملی از سوی آمریکا، مذاکره‌ای در دستور کار نخواهد بود. پس از آن عباس عراقچی وزیر خارجه نیز گفت که چنین دیداری برنامه‌ریزی نشده است.

 واکنش محسن رضایی نیز دوپهلو بود. او واشنگتن را به انتشار اخبار جعلی درباره مذاکرات خیالی متهم کرد و خواستار پذیرش شروط هفت‌گانه ایران شد، اما اصل مذاکرات یا تلاش برای برگزاری چنین دیداری را رد نکرد.

چه کسی باید نخستین امتیاز را می‌دهد؟

به گفته یک منبع آگاه، مهم‌ترین مانع پیش روی توافق احتمالی ترتیب اجرای تعهدات است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، یکی از پیشنهاد‌های مورد بررسی میانجی‌ها، رفع محاصره دریایی و آزادسازی بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران در برابر بازگشایی تنگه هرمز و برخی تعهدات هسته‌ای و همکاری با آژانس است.

بر اساس جزئیات منتشرشده از پیشنهاد دو‌روزه ایران در رسانه‌های آمریکایی، تهران خواستار آن است که آمریکا ابتدا محاصره دریایی را متوقف و بخشی از دارایی‌های ایران را آزاد کند؛ پس از آن، مسیر برای بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مذاکرات هسته‌ای هموار شود. در مقابل، واشنگتن بر ضرورت تضمین‌های هسته‌ای و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای تأکید دارد.

دیپلماسی در سایه تهدید

در چنین شرایطی، حضور نخست‌وزیر قطر پس از دیدار با ترامپ، مشارکت عربستان و رایزنی وزیران اروپایی، حالا بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی نیز در تلاش‌اند بر مسیر تحولات اثر بگذارند.

با این همه هنوز نمی‌توان از نزدیک‌بودن توافق سخن گفت. مواضع متناقض واشنگتن و تهران، اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات و تداوم آرایش نظامی آمریکا، همگی نشان می‌دهند که فاصله میان رایزنی‌های دیپلماتیک و توافق نهایی همچنان قابل‌توجه است.