بازی بزرگ در شنژن | آیا نشست ترامپ، شی و پوتین به دو جنگ پایان می‌دهد؟

گروه سیاسی: احتمال دیدار سه‌جانبه دونالد ترامپ، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین در چین در شرایطی که جنگ ایران و آمریکا از یک سو و روسیه و اوکراین در سوی دیگر معادلات امنیتی جهان را تحت تأثیر قرار داده‌اند، اهمیتی فراتر از یک ملاقات دیپلماتیک دارد. نشستی که احتمالا در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در شهر شنژن چین برگزار می‌شود.

دیدار سه جانبه رهبران آمریکا، روسیه و چین، بر رقابت‌های ژئوپلتیکی آن‌ها که اکنون جنگ با ایران و اوکراین مهم‌ترین آن‌هاست، تاثیر مستقیم خواهد داشت. ابرقدرت‌هایی که هر یک در بحران‌های ژئوپلتیکی نقش و منافع متفاوتی دارند.

سه بازیگر، سه بحران و سه دستورکار متفاوت

در هفته‌های اخیر گمانه‌زنی‌هایی درباره احتمال برگزاری این نشست مطرح شده بود، اما حالا ترامپ نیز تلاش‌ها برای برگزاری نشست سه جانبه را تایید کرده و گفته انتظار دارد با رهبران چین و روسیه دیدار کند.

اظهارات ترامپ در نگاه نخست می‌تواند نشانه‌ای از شکل‌گیری یک ابتکار دیپلماتیک برای مهار بحران‌های بین‌المللی باشد که دست‌کم دو جنگ مهم جهان، یعنی جنگ ایران و آمریکا و جنگ روسیه و اوکراین، را در دستور کار قرار می‌دهد.

با این حال، هنوز نمی‌توان از یک توافق قطعی درباره برگزاری نشست یا دستور کار نهایی آن سخن گفت. آنچه فعلاً وجود دارد، احتمال گفت‌وگوی مستقیم سه قدرتی است که هر یک در بحران‌های جاری جهان نقش و منافع متفاوتی دارند.

به همین دلیل سه رهبر دستور کار متفاوتی به این نشست وارد می‌شوند. ترامپ به دنبال نمایش توانایی خود در پایان دادن به جنگ‌ها و تثبیت موقعیت آمریکا در معادلات جهانی است. پوتین می‌خواهد از فرصت گفت‌و‌گو با رهبران دو قدرت بزرگ برای پیشبرد منافع روسیه در جنگ اوکراین استفاده کند و شی جین‌پینگ نیز در پی تثبیت جایگاه چین به‌عنوان قدرتی است که می‌تواند در مدیریت بحران‌های بین‌المللی نقش‌آفرینی کند، بی‌آنکه هزینه‌های سیاسی و امنیتی مداخله مستقیم را بپذیرد.

جنگ ایران بدون حضور ایران!

یکی از مهم‌ترین ابعاد احتمالی این نشست، طرح موضوع پایان جنگ ایران و آمریکا در سطح رهبران سه قدرت جهانی است. اینکه ترامپ شخصاً پایان دادن به جنگ ایران را در کنار خلع سلاح هسته‌ای در دستور کار احتمالی دیدار با شی و پوتین قرار داده، نشان می‌دهد واشنگتن ممکن است به دنبال بهره‌گیری از ظرفیت دیپلماتیک دو قدرت دیگر برای مدیریت این بحران باشد.

اما ایران یکی از طرف‌های اصلی مناقشه است و هرگونه توافق پایدار درباره آینده جنگ، بدون در نظر گرفتن مواضع و مطالبات تهران، با محدودیت جدی مواجه خواهد شد.

از سوی دیگر، طرح همزمان موضوع پایان جنگ و خلع سلاح هسته‌ای، نشان می‌دهد که مسئله هسته‌ای همچنان یکی از محور‌های اصلی محاسبات واشنگتن درباره ایران است. این موضوع می‌تواند دامنه مذاکرات احتمالی را از توقف درگیری‌های نظامی به ترتیبات امنیتی بلندمدت در منطقه گسترش دهد. با این حال، مشخص نیست ترامپ دقیقاً چه چارچوبی برای این گفت‌و‌گو‌ها در نظر دارد و آیا منظور او دستیابی به توافقی درباره برنامه هسته‌ای ایران است یا طرح کلی‌تری برای کنترل تسلیحات و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها.

فرستاده چین در ایران

درست یک هفته مانده به برگزاری این نشست، فرستاده چین نیز به ایران آمده و با معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران دیدار کرده است. وزارت خارجه چین اعلام کرده در سفر ژای جون، فرستاده ویژه چین در امور خاورمیانه، به ایران و دیدار او با علی باقری کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، و مجید تخت‌روانچی، معاون وزیر خارجه، روابط دوجانبه و تحولات خاورمیانه بررسی شده و ژای جون بر ضرورت حل‌وفصل سیاسی بحران‌ها و مخالفت با استفاده از زور تأکید کرده است.

البته این تحرکات هنوز به معنای میانجیگری رسمی چین میان تهران و واشنگتن نیست. پکن در عین تأکید بر ضرورت توقف درگیری‌ها، تلاش می‌کند روابط خود را با ایران حفظ کند و همزمان از تخریب مناسباتش با کشور‌های عربی و آمریکا جلوگیری کند. برای چین ثبات خاورمیانه ضرورتی اقتصادی و راهبردی است.

فرصتی برای خروج پوتین از انزوای دیپلماتیک

در سوی دیگر، جنگ اوکراین نیز می‌تواند یکی از مهم‌ترین موضوعات این دیدار احتمالی باشد؛ موضوعی که به نظر می‌رسد برای کرملین اهمیت ویژه‌ای دارد. روزنامه وال‌استریت ژورنال پیش‌تر گزارش داده بود که پوتین پیشنهاد برگزاری مذاکرات سه‌جانبه با ترامپ و شی را مطرح کرده تا از این طریق زمینه گفت‌و‌گو درباره توافق صلح در اوکراین فراهم شود؛ توافقی که طبیعتاً مسکو تلاش خواهد کرد مفاد آن با منافع روسیه سازگار باشد.

برای پوتین، چنین دیداری دستاوردی فراتر از مذاکرات احتمالی درباره اوکراین خواهد داشت. حضور در کنار رئیس‌جمهوری آمریکا و رهبر چین، آن هم در قالب نشستی در سطح سران، می‌تواند تصویری از بازگشت روسیه به مرکز دیپلماسی جهانی ارائه کند؛ تصویری که با تلاش‌های غرب برای منزوی کردن مسکو پس از حمله به اوکراین در تضاد است.

دنی راسل، مقام ارشد پیشین وزارت خارجه آمریکا در دولت باراک اوباما، معتقد است پوتین بیشترین بهره را از چنین نشستی خواهد برد و تلاش روسیه برای برگزاری آن می‌تواند یک «کودتای دیپلماتیک» باشد. از نگاه او، چنین دیداری فرصتی برای پوتین فراهم می‌کند تا در کنار رهبران آمریکا و چین قرار گیرد و موقعیت بین‌المللی خود را تقویت کند.

برنده احتمالی یک نمایش دیپلماتیک

در میان سه بازیگر، چین موقعیت متفاوتی دارد. پکن نه در جنگ ایران و آمریکا طرف مستقیم مناقشه است و نه در جنگ اوکراین نقش نظامی مستقیمی ایفا می‌کند. همین موقعیت به شی جین‌پینگ امکان می‌دهد خود را به‌عنوان بازیگری معرفی کند که با همه طرف‌ها ارتباط دارد و می‌تواند میزبان گفت‌و‌گو درباره بحران‌های جهانی باشد.

میزبانی اجلاس (سازمان همکاری‌های اقتصادی آسیا-پاسفیک) APEC و احتمال برگزاری نشست سه‌جانبه در حاشیه آن، فرصتی برای چین است تا جایگاه خود را در ساختار قدرت جهانی به نمایش بگذارد. اما پکن به همان اندازه که به تصویر یک قدرت میانجی علاقه‌مند است، نسبت به ورود به مذاکراتی که ممکن است هزینه‌های سیاسی و اقتصادی برایش ایجاد کند، محتاط خواهد بود.

این احتیاط را می‌توان در روابط اقتصادی چین و آمریکا نیز مشاهده کرد. ترامپ در این سفر قرار است برای سومین بار در سال جاری با شی دیدار کند؛ دیداری که یکی از محور‌های اصلی آن تمدید آتش‌بس تجاری شکننده دو کشور خواهد بود. توافقی که در دی ماه (ژانویه) به پایان می‌رسد و عدم تمدید آن می‌تواند بار دیگر اختلافات اقتصادی دو قدرت را تشدید کند.

در همین زمینه، جیمیسون گریر، نماینده تجاری آمریکا، در گفت‌وگوی ویدئویی با هه لیفنگ، معاون نخست‌وزیر چین، خواستار اجرای کامل تعهدات پیشین پکن، به‌ویژه در زمینه خرید محصولات کشاورزی و تأمین عناصر خاکی کمیاب و مواد معدنی حیاتی شده است. در مقابل، طرف چینی نیز نگرانی‌های خود را درباره محدودیت‌های تجاری آمریکا مطرح کرده است.

این اختلافات نشان می‌دهد که روابط واشنگتن و پکن، با وجود تمایل دو طرف به حفظ آتش‌بس تجاری، همچنان با رقابت و بی‌اعتمادی همراه است. بنابراین، شی جین‌پینگ احتمالاً ترجیح می‌دهد از نشست احتمالی با ترامپ و پوتین برای تقویت اعتبار بین‌المللی چین استفاده کند، بدون آنکه خود را متعهد به حل‌وفصل اختلافاتی کند که ریشه در تضاد منافع قدرت‌های بزرگ دارند.

برای ایران نیز اهمیت این تحول دوچندان است. طرح موضوع جنگ ایران در گفت‌وگوی احتمالی سه قدرت، در کنار تحرکات دیپلماتیک چین در تهران، نشان می‌دهد که بحران ایران به یکی از موضوعات مورد توجه دیپلماسی قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است. اما پرسش اصلی همچنان پابرجا است. اینکه آیا این تحرکات به شکل‌گیری مسیری واقعی برای پایان جنگ منجر خواهد شد یا ایران و اوکراین قرار است به موضوعاتی برای چانه‌زنی این سه کشور تبدیل شوند.