آمریکا به‌دنبال محاصره همه‌جانبه ایران | آیا راه‌های زمینی هم مسدود می‌شوند؟

گروه سیاسی؛ آمریکا در ادامه فشار‌های نظامی و اقتصادی علیه ایران، حالا محدود کردن مسیر‌های زمینی تجارت کشور را نیز در دستور کار قرار داده است. فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) روز  از تشکیل نیروی عملیاتی جدیدی با نام «دروازه آهنین» (Iron Gate) خبر داده؛ مجموعه‌ای که آمریکا مدعی است مأموریت آن مقابله با انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوری‌های دوکاربردی، کالا‌های تحریمی و جریان‌های درآمدی ایران از طریق مرز‌های زمینی و دریای خزر است.

این تصمیم در ادامه محاصره دریایی بنادر ایران اتخاذ شده است. سنتکام ادعا می‌کند این محاصره‌ تاکنون مانع صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت خام ایران شده است. با این حال، تحقیقات رویترز نشان می‌دهد که ایران همچنان از مسیر‌های جایگزین برای واردات تجهیزات و کالا‌های مورد نیاز خود استفاده می‌کند.

در همین حال، واکنش مقام‌های نظامی ایران به این تصمیم نیز قابل توجه بوده است. حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، اعلام کرد که آمریکا با اجرای طرح دروازه آهنین نمی‌تواند اقتصاد ایران را محاصره کند یا مسیر‌های تجاری کشور را ببندد.

چرا آمریکا سراغ مسیر‌های زمینی و دریای خزر رفت؟

یکی از دلایل اصلی تشکیل نیروی عملیاتی جدید آمریکا، ادامه فعالیت شبکه‌های تأمین کالا و تجهیزات ایران با وجود محاصره دریایی است. رویترز مدعی است که ایران از ژانویه ۲۰۲۵(دی ماه ۱۴۰۳) تاکنون دست‌کم ۲ میلیارد دلار تجهیزات، مواد منفجره و کامیون‌های سنگین وارد کرده است؛ وارداتی که به ادعای این خبرگزاری، از طریق شبکه‌ای از نهاد‌های نظامی و واسطه‌ها و با دور زدن تحریم‌های غرب و محدودیت‌های دریایی انجام شده است.

بر اساس این تحقیقات، محموله‌های مورد اشاره از سه مسیر اصلی وارد ایران شده‌اند: روسیه برای انتقال محموله‌های تجاری با کشتی از طریق دریای خزر، آسیای مرکزی برای انتقال تجهیزات و کالا با کامیون از مرز‌های زمینی و چین برای ارسال برخی محموله‌ها از طریق هواپیما‌های باری.

این مسیر‌ها نشان می‌دهند که محاصره دریایی به‌تنهایی نتوانسته تمام راه‌های تأمین کالا و تجهیزات ایران را متوقف کند.

اهمیت دریای خزر نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. این دریا به دلیل ارتباط تجاری ایران با روسیه و دسترسی به شبکه حمل‌ونقل کشور‌های آسیای مرکزی، یکی از مسیر‌های جایگزین برای انتقال کالا به شمار می‌رود.

محاصره دریایی؛ ادعای توقف ۲۵ میلیارد دلار صادرات نفت ایران

در کنار برنامه جدید واشنگتن، محاصره دریایی ایران همچنان ادامه دارد. سنتکام در بیانیه مربوط به تشکیل نیروی دروازه آهنین ادعا کرد که محاصره دریایی آمریکا تاکنون مانع صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت خام ایران شده است.

در یکی از جدیدترین تحولات این جبهه، سنتکام روز شنبه ۱۶ آبان اعلام کرد که نیرو‌های آمریکایی یک کشتی تجاری با پرچم سنت‌کیتس و نویس را در دریای عمان هدف قرار داده و از حرکت انداخته‌اند. به گفته ارتش آمریکا، این کشتی پس از بازدید از یکی از بنادر ایران قصد خروج از منطقه را داشته و با وجود دریافت هشدار‌های مکرر، تلاش کرده است محدودیت‌های دریایی آمریکا را نقض کند.

این اتفاق در شرایطی رخ داد که تنش‌ها در تنگه هرمز نیز ادامه داشت. آسوشیتدپرس گزارش داد که رسانه‌های ایران از شنیده شدن صدای انفجار در جزیره قشم و بندر جاسک خبر داده‌اند. همچنین ارتش ایران اعلام کرده بود دو نفتکش در محدوده تنگه هرمز با مین برخورد کرده و آتش گرفته‌اند.

دونالد ترامپ نیز روز جمعه ۱۵ آبان از انجام حملات محدود جدید آمریکا علیه یک سامانه پدافند هوایی ایران خبر داده بود.

پاسخ سخنگوی سپاه به طرح آمریکا

یک روز پس از اعلام تشکیل نیروی عملیاتی جدید آمریکا، سخنگوی سپاه پاسداران به این تصمیم واکنش نشان داد. حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، روز یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵ در گفت‌و‌گو با خبرگزاری فارس، طرح «دروازه آهنین» را صرفاً بازی با کلمات توصیف کرد و گفت آمریکا با این روش نمی‌تواند به اهداف خود برای اعمال فشار اقتصادی شدید و ایجاد فروپاشی اقتصادی در ایران دست پیدا کند.

او همچنین تأکید کرد که تهران برای مقابله با چنین محدودیت‌هایی آمادگی دارد و با کشور‌های همسایه ارتباط نزدیکی برقرار کرده است. این اظهارات در واکنش مستقیم به برنامه سنتکام برای محدود کردن انتقال تجهیزات و کالا‌های تحریمی از مسیر‌های زمینی و دریای خزر مطرح شده است.

آیا آمریکا می‌تواند تجارت زمینی ایران را متوقف کند؟

اجرای طرح جدید واشنگتن با موانع جغرافیایی، سیاسی و حقوقی متعددی روبه‌رو است. ایران حدود ۵۸۹۴ کیلومتر مرز زمینی با هفت کشور دارد و بخش مهمی از تجارت منطقه‌ای آن از طریق همین گذرگاه‌ها انجام می‌شود. کنترل این مسیر‌ها به همکاری کشور‌های همسایه نیاز دارد؛ موضوعی که با توجه به روابط اقتصادی و سیاسی ایران با روسیه و کشور‌های آسیای مرکزی، اجرای آن را پیچیده می‌کند.

دریای خزر نیز شرایط متفاوتی با خلیج فارس دارد. بر اساس کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر که در سال ۲۰۱۸ میان پنج کشور ساحلی امضا شد، حضور نیرو‌های مسلح کشور‌های غیرساحلی در این دریا با محدودیت مواجه است. بنابراین، آمریکا نمی‌تواند به‌سادگی همان الگوی حضور و کنترل نظامی در خلیج فارس را در دریای خزر اجرا کند.

از سوی دیگر، نیروی دروازه آهنین در مرحله نخست حدود ۲۰ نفر نیروی نظامی و غیرنظامی دارد و مأموریت اعلام‌شده آن هماهنگی میان نهاد‌های آمریکایی است. تاکنون جزئیات روش‌های اجرایی این نیرو و میزان مشارکت احتمالی کشور‌های منطقه در اجرای طرح اعلام نشده است.

به همین دلیل، باید میان هدف آمریکا برای محدود کردن تجارت ایران و توانایی عملی این کشور برای اجرای یک محاصره فراگیر تفاوت قائل شد.

محاصره اقتصادی در کنار تهدید نظامی؛ هدف نهایی واشنگتن چیست؟

گسترش محدودیت‌های تجاری ایران در شرایطی انجام می‌شود که تنش‌های نظامی نیز همچنان ادامه دارد. دونالد ترامپ پیش‌تر از احتمال آغاز عملیات نظامی جدید علیه ایران سخن گفته و تهران نیز هشدار داده است که هرگونه حمله مجدد می‌تواند با پاسخ گسترده و هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های منطقه همراه شود. هم‌زمان، تلاش میانجی‌ها برای پایان دادن به جنگ افزایش یافته است؛ اما ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا که رویترز پیش‌تر به آنها اشاره کرده، حاکی از آن است که حملات مجدد لزوماً موضع ایران در مذاکرات را تغییر نمی‌دهد یا به سقوط حکومت منجر نمی‌شود.

در چنین شرایطی، طرح دروازه آهنین را می‌توان بخشی از تلاش آمریکا برای تکمیل فشار دریایی با محدودیت‌های زمینی و تجاری دانست.

واشنگتن در مرحله نخست به‌دنبال محدود کردن صادرات نفت ایران و کنترل تردد کشتی‌ها بوده و اکنون تلاش می‌کند شبکه‌های تأمین کالا و تجهیزات را نیز هدف قرار دهد. با این حال، میزان موفقیت این برنامه به همکاری کشور‌های همسایه، توانایی آمریکا در شناسایی شبکه‌های واسطه‌ای و واکنش شرکای تجاری ایران بستگی دارد.