پایان دوره زاکانی؛ آغاز وعده‌های بزرگ | معمای ۲۱۱ لکه تهران

مسکن و شهرسازی - بهشاد بهرامی؛ قرار است در ۲۱۱ محدوده تهران، طرح تازه‌ای برای نوسازی بافت فرسوده و تامین مسکن اجرا شود؛ برنامه‌ای که علیرضا زاکانی ظرفیت آن را حدود ۲۵۶ هزار واحد مسکونی اعلام کرده است. این نخستین وعده بزرگ شهردار تهران در حوزه مسکن نیست. او پیش‌تر از ساخت سالانه ۱۸۰ هزار واحد و تفاهم‌نامه‌هایی برای تامین صد‌ها هزار واحد مسکونی صحبت کرده بود. حالا در ماه‌های پایانی دوره فعلی مدیریت شهری، دو عضو شورای شهر در گفت‌و‌گو با اقتصادآنلاین می‌گویند از جزئیات برنامه جدید اطلاعی ندارند و معتقدند شهرداری باید پیش از رونمایی طرح‌های تازه، تکلیف وعده‌های قبلی را روشن کند.

زاکانی در مهرماه اعلام کرد شهرداری ۲۱۱ لکه به وسعت حدود ۶۲۹ هکتار را در مناطق مختلف تهران برای نوسازی و اجرای طرح‌های حمایتی مسکن شناسایی کرده است. بنا بر توضیحات او، قرار است از ظرفیت این محدوده‌ها برای ساخت واحد‌های جدید، نوسازی خانه‌های فرسوده و تامین بخشی از مسکن اجتماعی استفاده شود.

شهردار تهران ظرفیت ساخت در این محدوده‌ها را حدود ۲۵۶ هزار واحد اعلام کرده و گفته است اکنون نزدیک به ۹۰ هزار واحد مسکونی در آنها وجود دارد. با این حساب، طرح جدید علاوه بر نوسازی واحد‌های موجود، ظرفیت افزایش تعداد خانه‌ها را نیز در نظر گرفته است.

زاکانی همچنین وعده داده بود اجرای برنامه از ۱۰ نقطه آغاز شود. اما سوال مشخص‌تر این است که این نقاط، زمان‌بندی عملیات، میزان سرمایه‌گذاری و نحوه مشارکت مالکان چگونه است؟

از ۱۸۰ هزار واحد تا ۲۱۱ لکه

برای ارزیابی برنامه تازه، باید به نخستین سال‌های مدیریت زاکانی برگشت.

در اسفند ۱۴۰۰، شهردار تهران از آغاز ساخت سالانه ۱۸۰ هزار واحد مسکونی خبر داد. این برنامه با امضای تفاهم‌نامه‌هایی برای همکاری در تامین مسکن همراه شد و قرار بود شهرداری با استفاده از اختیارات شهرسازی، تامین زمین و تسهیل صدور مجوز‌ها به افزایش ساخت‌وساز کمک کند.

در خرداد ۱۴۰۲ نیز از انعقاد ۳۶ تفاهم‌نامه با ظرفیت تأمین ۵۵۰ هزار واحد مسکونی خبر داده شد. در همان مقطع اعلام شد ۱۴۸ هزار واحد در ۱۸۴ پروژه در فرایند صدور پروانه قرار دارند.

اما میان تفاهم‌نامه، صدور پروانه، آغاز عملیات و تحویل واحد مسکونی فاصله زیادی وجود دارد. عددی که ظرفیت یک توافق را نشان می‌دهد، لزوما به معنای شروع ساخت همان تعداد خانه نیست.

در سال‌های بعد، برنامه‌های دیگری نیز مطرح شد؛ از همکاری با سرمایه‌گذاران خارجی و ساخت مسکن مشارکتی گرفته تا محلات الگو، اجاره‌داری حرفه‌ای و مسکن اجتماعی.

زاکانی در تیر ۱۴۰۴ در پاسخ به پرسش‌ها درباره وعده ۱۸۰ هزار واحدی توضیح داد که ساخت مستقیم این تعداد واحد تعهد شهرداری نبوده و مدیریت شهری بیشتر وظیفه تسهیل ساخت‌وساز و صدور پروانه را بر عهده داشته است.

با وجود این توضیح، یک پرسش همچنان باقی است: برنامه‌هایی که با ظرفیت چندصد هزار واحد معرفی شدند، در نهایت به ساخت و تحویل چه تعداد خانه منجر شده‌اند؟

امانی: از جزئیات طرح اطلاعی نداریم

ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران، در گفت‌و‌گو با اقتصادآنلاین می‌گوید زاکانی موضوع شناسایی ۲۱۱ نقطه را در یکی از جلسات غیرعلنی شورا مطرح کرده، اما اطلاعات بیشتری درباره محل و جزئیات اجرایی این طرح در اختیار اعضا قرار نگرفته است.

به گفته امانی، شهردار تهران در آن جلسه اعلام کرده که این محدوده‌ها برای اجرای برنامه مسکن شناسایی شده‌اند و قرار است علاوه بر ساخت واحد‌های مسکونی، از ظرفیت آنها برای اجاره‌داری نیز استفاده شود.

او درباره اطلاع کمیسیون شهرسازی شورا از جزئیات طرح نیز اظهار بی‌اطلاعی می‌کند و می‌گوید نمی‌داند آیا اعضای این کمیسیون اطلاعات بیشتری دریافت کرده‌اند یا نه.

این عضو شورا معتقد است طرح جدید را باید در کنار دیگر برنامه‌های اعلام‌شده شهرداری در ماه‌های اخیر بررسی کرد؛ برنامه‌هایی که به گفته او، برخی حتی پیش از طی مراحل قانونی وارد فاز اجرا شده‌اند.

امانی به طرح ساخت ۴۵ مجتمع آموزشی در تهران اشاره می‌کند و می‌گوید عملیات در دو نقطه از مناطق ۷ و ۱۵ آغاز شده بود، اما او به نحوه اجرای هر دو مورد اعتراض داشته است.

به گفته او، اجرای پروژه‌هایی که مستلزم واگذاری امکانات یا اموال شهری به دیگر نهادهاست، باید مسیر قانونی خود را در شورای شهر طی کند. امانی تاکید می‌کند: با اصل توسعه فضا‌های آموزشی مخالف نیست، اما موافقت با هدف یک پروژه به معنای چشم‌پوشی از الزامات قانونی آن نیست.

این عضو شورا درباره تعدد برنامه‌های تازه شهرداری نیز از تعبیر «سنگ بزرگ علامت نزدن است» استفاده می‌کند.

چرا این همه طرح در پایان دوره؟

امانی معتقد است مساله فقط بزرگی طرح‌ها نیست؛ زمان باقی‌مانده برای اجرای آنها نیز اهمیت دارد.

او با اشاره به نزدیک شدن پایان دوره فعلی شورای شهر می‌گوید مدیریت شهری فرصت چندانی برای اجرای مجموعه برنامه‌های تازه ندارد و بهتر است به‌جای افزودن پروژه‌های جدید، بر تکمیل کار‌های نیمه‌تمام و تحقق وعده‌های گذشته تمرکز کند.

به گفته امانی، زاکانی در جلسه غیرعلنی شورا ۲۱ طرح را برای اعضا توضیح داده است. او می‌گوید در همان جلسه از شهردار پرسیده چرا در ماه‌های پایانی دوره، این تعداد برنامه تازه در دستور کار قرار گرفته است.

انتقاد امانی متوجه اصل نوسازی بافت فرسوده نیست؛ مساله او این است که برنامه‌های بزرگ و چندساله در چه زمانی، با چه منابعی و با چه میزان آمادگی اجرایی معرفی می‌شوند.

طرح نوسازی ۲۱۱ لکه نیز از همین جنس است. اجرای برنامه‌ای در وسعت صد‌ها هکتار، آن هم با حضور هزاران مالک و ساکن، به توافق‌های حقوقی، تأمین مالی، تصویب ضوابط و آماده‌سازی زیرساخت نیاز دارد. حتی اگر عملیات در چند نقطه آغاز شود، تحقق کامل چنین برنامه‌ای احتمالا به سال‌های بعد کشیده خواهد شد.

اقراریان: اعضای منتقد از رسانه‌ها مطلع می‌شوند

علی‌اصغر اقراریان، دیگر عضو شورای شهر تهران، نیز در گفت‌و‌گو با اقتصادآنلاین تأیید می‌کند: جزئیات طرح ۲۱۱ لکه در اختیار او قرار نگرفته است.

او می‌گوید: زاکانی در جلسه غیرعلنی شورا کلیات برنامه «تورم صفر» را مطرح کرده، اما پس از آن، نه بسته مشخصی درباره نوسازی بافت فرسوده برای اعضا ارسال شده و نه به پرسش‌ها و ابهام‌های آنها درباره طرح‌های اعلام‌شده پاسخ مکتوب داده شده است.

اقراریان این وضعیت را بخشی از مشکل اطلاع‌رسانی در شهرداری می‌داند. به گفته او، بسیاری از اعضای منتقد شورا از برنامه‌های مدیریت شهری نه از مسیر رسمی، بلکه از طریق رسانه‌ها مطلع می‌شوند.

اقراریان البته انتقاد خود را به طرح تازه محدود نمی‌کند. او معتقد است پیش از معرفی برنامه‌های جدید، باید عملکرد پنج‌ساله مدیریت زاکانی در حوزه مسکن بررسی شود.

وعده شکستن کمر قیمت مسکن چه شد؟

اقراریان پیشنهاد می‌کند قیمت هر مترمربع مسکن در مناطق مختلف تهران از مهر ۱۴۰۰، یعنی آغاز دوره فعلی مدیریت شهری، تا امروز بررسی شود.

او می‌گوید چنین مقایسه‌ای می‌تواند نشان دهد وعده زاکانی برای «شکستن کمر قیمت مسکن» تا چه اندازه محقق شده است.

پرسش اقراریان از این زاویه اهمیت دارد که شهرداری در آغاز دوره با چه هدفی وارد حوزه مسکن شد، چه ابزار‌هایی را برای اثرگذاری بر بازار معرفی کرد و اکنون چه نتیجه قابل اندازه‌گیری از آن برنامه‌ها ارائه می‌دهد؟

اقراریان همچنین به رابطه میان قیمت املاک و درآمد‌های شهرداری اشاره می‌کند. او معتقد است افزایش قیمت مسکن می‌تواند به افزایش برخی درآمد‌های شهرداری منجر شود و از این منظر، نوعی تعارض منافع در سیاست‌گذاری شهری وجود دارد.

موضوعی که اقراریان مطرح می‌کند به یکی از مسائل قدیمی مدیریت شهری بازمی‌گردد: وابستگی بخشی از منابع مالی شهر به ساخت‌وساز و ارزش اقتصادی زمین، چه اثری بر تصمیم‌های شهرسازی دارد؟

طرح تازه یا ادامه وعده‌های قبلی؟

برنامه ۲۱۱ لکه از نظر موضوعی با طرح‌های پیشین شهرداری ارتباط دارد. در هفته‌های قبل از اعلام این عدد، از نوسازی حدود ۲۰۰ محله الگو و محدوده‌ای نزدیک به ۶۲۵ هکتار نیز صحبت کرده بود.

نزدیکی اعداد و موضوعات نشان می‌دهد احتمالا با نسخه تکمیل‌شده یا بازتعریف‌شده یک برنامه روبه‌رو هستیم، نه لزوما طرحی کاملا مستقل.

همین موضوع ضرورت شفاف‌سازی را بیشتر می‌کند. اگر ۲۱۱ لکه ادامه برنامه محلات الگوست، باید مشخص شود کدام محدوده‌ها به فهرست قبلی اضافه شده‌اند، چه تغییری در ظرفیت ساخت ایجاد شده و چه بخشی از برنامه از مرحله شناسایی عبور کرده است.

از سوی دیگر، اجرای طرح نوسازی در بافت‌های فرسوده فقط به شناسایی زمین محدود نمی‌شود. در این محدوده‌ها خانه‌هایی وجود دارند که مالک و ساکن دارند. توافق با مالکان، تأمین محل سکونت موقت، جبران حقوق ساکنان و تأمین خدمات شهری از مسائل تعیین‌کننده در پیشرفت پروژه خواهند بود.