تشریح جزئیات نخستین صندوق پروژه نیروگاه خورشیدی بازار سرمایه | از معافیت مالیاتی تا چشم‌انداز فروش برق

در نشست معرفی نخستین صندوق پروژه نیروگاه خورشیدی بازار سرمایه با عنوان «صندوق سولار»، نمایندگان پروژه، انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر و گروه مالی فارابی به تشریح وضعیت اجرایی نیروگاه‌های خورشیدی میرجاوه و خاش، سازوکار تأمین مالی، معافیت‌های مالیاتی، پیش‌بینی بازدهی و فرصت‌های سرمایه‌گذاری در صنعت برق پرداختند. در این نشست همچنین پرسش‌هایی درباره زمان بهره‌برداری، نحوه فروش برق، هزینه‌های اجرای پروژه، ریسک‌های سرمایه‌گذاری و امکان تکرار این مدل تأمین مالی مطرح شد.

نیروگاه‌های خورشیدی میرجاوه و خاش جلوتر از برنامه

حسین نراقی، ر ئیس هیئت مدیره صندوق سولار و مجری پروژه در ابتدای سخنان خود با اشاره به موقعیت جغرافیایی نیروگاه‌ها گفت: منطقه سیستان و بلوچستان، به‌ویژه بخش‌هایی از شمال این استان، از نظر میزان تابش خورشید در زمره مناطق بسیار مناسب کشور برای احداث نیروگاه خورشیدی قرار دارد. تعداد روز‌های آفتابی و ارتفاع منطقه نیز از جمله عواملی است که ظرفیت مناسبی برای تولید برق خورشیدی ایجاد می‌کند.

وی با اشاره به سابقه شکل‌گیری پروژه‌ها افزود: قرارداد‌های مربوط به هر دو پروژه از حدود یک سال قبل منعقد شده بود، سفارش تجهیزات انجام شده و پروژه‌ها در صف تخصیص ارز بانک مرکزی قرار داشتند. بنابراین، فرآیند آماده‌سازی این طرح‌ها پیش از مرحله اول پذیره‌نویسی صندوق به ارزش ۱۰۰۰ میلیارد تومان آغاز شده بود.

این نماینده ادامه داد: اتفاق مثبتی که رخ داد، این بود که هم‌زمان با مرحله اول پذیره‌نویسی، تخصیص منابع نیز برای پروژه‌ها انجام شد. منابع ارزی تخصیص‌یافته به خرید تجهیزات اصلی اختصاص پیدا کرد و پس از آن درخواست کردیم فرآیند مرحله دوم پذیره نویسی به میزان ۲۰۰۰ میلیارد تومان نیز سریع‌تر انجام شود تا اجرای پروژه‌ها با تأخیر مواجه نشود.

وی با بیان اینکه وضعیت اجرایی هر دو پروژه در شرایط مناسبی قرار دارد، اظهار کرد: سفارش‌گذاری تجهیزات انجام شده، تجهیزات خریداری شده و عملیات اجرایی پروژه نیز آغاز شده است. در حال حاضر سازه‌های نیروگاه‌ها در حال نصب هستند. براساس گزارش‌های نظارتی، نیروگاه میرجاوه با ثبت پیشرفت ۳۷٫۲۸ درصدی بیش از ۷ واحد درصد و نیروگاه خاش با پیشرفت ۵٫۳۸ درصدی بالغ بر ۲٫۵ واحد درصد از برنامه زمان‌بندی جلوتر هستند. طبق برنامه، پیش‌بینی می‌شود نیروگاه میرجاوه در خرداد ۱۴۰۶ و نیروگاه خاش در مرداد ۱۴۰۶ به بهره‌برداری رسیده و به شبکه سراسری متصل شوند.

او خاطرنشان کرد: زمان‌بندی اعلام‌شده با در نظر گرفتن احتیاط و احتمال بروز مشکلات احتمالی تنظیم شده است. اگر شرایط کشور اجازه دهد، امکان بهره‌برداری زودتر از زمان پیش‌بینی‌شده نیز وجود دارد. همچنین برنامه‌ریزی شده است که از دی‌ماه تجهیزات اصلی به‌تدریج در سایت پروژه‌ها مستقر شوند. سایر تجهیزات و عملیات داخلی نیز از محل تأمین مالی جدید و با استفاده از ظرفیت تولید داخل انجام خواهد شد.

معافیت مالیاتی ۱۳ساله برای این دو نیروگاه

نماینده پروژه در پاسخ به پرسشی درباره تأثیر استقرار نیروگاه‌ها در استان سیستان و بلوچستان بر برخورداری از معافیت مالیاتی گفت: هر دو پروژه در مناطق محروم و کمترتوسعه‌یافته قرار گرفته‌اند و بر اساس قانون، از ۱۰ سال معافیت مالیاتی برخوردار می‌شوند. همچنین سه سال مشوق مالیاتی دیگر نیز برای این مناطق در نظر گرفته شده است؛ بنابراین، پروژه‌ها پس از بهره‌برداری در مجموع از ۱۳ سال معافیت مالیاتی برخوردار خواهند بود.

وی افزود: این موضوع برای پروژه‌های خورشیدی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بخش قابل توجهی از درآمد این نیروگاه‌ها می‌تواند به سود خالص تبدیل شود و در چنین شرایطی، برخورداری از معافیت مالیاتی تأثیر مهمی بر بازدهی نهایی پروژه خواهد داشت.

تفاوت صندوق پروژه با سایر صندوق‌های سرمایه‌گذاری

در ادامه این نشست، وحید حسن‌پور مدیرعامل شرکت سبدگردان فارابی به بیان جزییات فنی اولین صندوق پروژه بازار سرمایه پرداخت. وی در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت صندوق پروژه با سایر صندوق‌های سرمایه‌گذاری توضیح داد: صندوق پروژه در قالب ساختار شرکت پروژه فعالیت می‌کند. ابتدا پروژه تعریف می‌شود، نیاز نقدینگی آن برآورد و منابع مورد نیاز تأمین می‌شود و سپس سرمایه جذب‌شده متناسب با پیشرفت طرح و مخارج اجرایی مصرف خواهد شد. پس از تکمیل پروژه نیز شرکت پروژه می‌تواند وارد فرآیند پذیرش در بازار سرمایه شود.

وی ادامه داد: در این مدل، سرمایه‌گذاران از ابتدای اجرای پروژه در آن مشارکت می‌کنند و منابع مالی بر اساس نیاز‌های واقعی طرح به مصرف می‌رسد. تلاش کردیم مدلی را انتخاب کنیم که در مقایسه با برخی تجربه‌های قبلی صندوق‌های پروژه، زمان اجرای محدودتر و بازدهی پیش‌بینی‌شده مناسب‌تری داشته باشد.

او با اشاره به پیشرفت سریع پروژه‌ها گفت: یکی از دلایل جلو افتادن برنامه اجرایی این بود که تخصیص منابع هم‌زمان با تأمین مالی انجام شد. در پروژه‌های معمولی، برای انتقال پول، خرید تجهیزات و آغاز عملیات اجرایی به یک دوره زمانی نیاز است، اما در این طرح فاصله زمانی میان تأمین مالی و تخصیص منابع بسیار کوتاه بود و همین موضوع به پیشرفت سریع‌تر کمک کرد.

چشم‌انداز قیمت برق و تداوم تقاضا در تابلوی سبز

در ادامه نشست، محمد امین زنگنه، دبیر انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر در تشریح وضعیت صنعت برق کشور گفت: در ایران با دو دوره اصلی ناترازی برق مواجه هستیم. دوره نخست از اوایل خرداد آغاز می‌شود و تا پایان شهریور ادامه دارد. بر اساس آماری که وزارت نیرو اعلام کرده، در این دوره میزان ناترازی برق کشور حدود ۱۵ هزار مگاوات است. در حالی که ظرفیت مورد نیاز شبکه برق حدود ۱۰۰ هزار مگاوات برآورد می‌شود، حدود ۱۵ درصد از برق مورد نیاز کشور با کمبود مواجه است.

وی افزود: با توجه به اتفاقات جنگ و خارج شدن بخشی از ظرفیت گاز کشور از دسترس، پیش‌بینی می‌شود در زمستان نیز ناترازی انرژی تشدید شود. در این دوره ممکن است ظرفیت نیروگاهی وجود داشته باشد، اما گاز کافی برای تأمین سوخت نیروگاه‌ها در دسترس نباشد.

دبیر انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر ادامه داد: در چنین شرایطی، صنایع برای جلوگیری از قطع برق ناچارند بخشی از نیاز خود را از تابلوی برق سبز یا تابلوی برق آزاد تأمین کنند. این مسئله می‌تواند باعث افزایش معنادار قیمت برق در این تابلو‌ها نسبت به سایر روش‌های عرضه شود.

وی با اشاره به الزامات قانونی خرید برق تجدیدپذیر برای صنایع گفت: بر اساس ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان، صنایع دارای مصرف برق بالای یک مگاوات موظف‌اند بخشی از برق مورد نیاز خود را از تابلوی سبز تأمین کنند. سهم اعلام‌شده برای امسال چهار درصد و برای سال آینده پنج درصد است. همچنین در ادامه، سهم بیشتری برای صنایع و مصرف‌کنندگان تجاری در نظر گرفته شده است.

او خاطرنشان کرد: در صورت اجرا نشدن این الزامات، هزینه سوخت مصرفی صنایع می‌تواند با نرخ معادل گاز صادراتی محاسبه شود که هزینه بسیار بالایی خواهد داشت. بنابراین، با توجه به ناترازی برق و گاز و همچنین الزام قانونی صنایع به خرید برق تجدیدپذیر، انتظار داریم تقاضا در تابلوی سبز طی سال‌های آینده ادامه داشته باشد.

هزینه ساخت و زمان بهره‌برداری نیروگاه‌ها

حسین نراقی در پاسخ به پرسشی درباره هزینه عملیاتی نیروگاه و زمان بهره‌برداری گفت: برآورد هزینه ساخت نیروگاه با توجه به تخصیص انجام‌شده و مشخصات طرح، در حدود ۳۸۰ هزار دلار برای هر مگاوات است. زمان بهره‌برداری پروژه میرجاوه خرداد ۱۴۰۶ و پروژه خاش مرداد ۱۴۰۶ پیش‌بینی شده است.

تأمین ارز تجهیزات و هزینه نهایی پروژه

این نماینده در پاسخ به پرسشی درباره نرخ ارز مرحله نخست تأمین مالی و سازوکار تأمین ارز در مرحله بعد گفت: بخشی از ارز مورد نیاز پروژه با نرخ ۱۵۶ هزار تومان تأمین شده است. خوشبختانه حدود ۶۰ درصد از کل ارز پیش‌بینی‌شده برای خرید تجهیزات با همین نرخ تأمین شده و ۴۰ درصد باقی‌مانده به‌صورت ریالی یا با وابستگی به نرخ ارز آزاد خواهد بود.

وی افزود: بخش عمده تجهیزات مورد نیاز خریداری شده و قسمت باقی‌مانده نیز تا حد زیادی از محل ظرفیت‌های داخلی تأمین می‌شود. در شرایطی که هزینه احداث هر مگاوات نیروگاه خورشیدی در پروژه‌های جدید بالغ بر ۱۱۰ میلیارد تومان برآورد می‌شود، این پروژه با میانگین حدود ۷۵ میلیارد تومان (معادل حدود ۳۸۰ هزار دلار) به ازای هر مگاوات اجرا خواهد شد.

او در پاسخ به پرسشی درباره نحوه انتقال تجهیزات از چین به ایران نیز اظهار کرد: با توجه به شرایط کشور، برنامه‌ریزی برای انتقال تجهیزات از مسیر‌های امن‌تر انجام شده است. ممکن است انتخاب مسیر مطمئن‌تر هزینه بیشتری داشته باشد، اما اولویت این است که تجهیزات اصلی بدون ایجاد اختلال به کشور منتقل شوند. بخشی از کالا‌ها نیز در حال آماده‌سازی برای حمل به ایران هستند و احتمال استفاده از مسیر ریلی در برنامه انتقال وجود دارد.

وضعیت منابع جذب‌شده و امکان تکرار صندوق پروژه

وحید حسن پور در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت منابع مالی پس از پذیره‌نویسی، میزان هزینه‌کرد و منابع باقی‌مانده گفت: تمام منابعی که در مرحله نخست جذب شد، با توجه به ثبت سفارش‌های قبلی برای خرید تجهیزات اصلی دو نیروگاه اختصاص پیدا کرد. به همین دلیل، نیاز اولیه پروژه‌ها برای تأمین تجهیزات اصلی برطرف شده و سایر نیاز‌ها تا حد زیادی از محل تولیدات داخلی تأمین خواهد شد.

وی افزود: در طراحی این صندوق تلاش کردیم مدلی متفاوت از برخی تجربه‌های قبلی بازار سرمایه ارائه کنیم. در این ساختار، سرمایه‌گذاران از نقطه آغاز پروژه مشارکت می‌کنند و منابع مالی متناسب با پیشرفت طرح مصرف می‌شود. همچنین در این مدل، فرآیند ساخت و اتصال به شبکه برق از ابتدا در برنامه اجرایی پروژه دیده شده است. وی همچنین افزود خوشحالیم که این الگو پس از تجربه ما مورد توجه مجموعه‌های دیگر نیز قرار گرفته و صندوق‌های پروژه دیگری با استفاده از این مسیر شکل گرفته‌اند.

فروش برق به صنایع یا عرضه در بورس انرژی؟

در ادامه، یکی از خبرنگاران با اشاره به الزام صنایع به تأمین بخشی از برق مصرفی از منابع تجدیدپذیر، درباره برنامه صندوق برای فروش برق به صنایع منطقه، از جمله سیمان خاش و شرکت‌های صنعتی دیگر، پرسید. او همچنین درباره امکان فروش برق با نرخ‌های تضمینی و پیش‌بینی بازدهی پروژه سؤال کرد.

محمد امین زنگنه، دبیر انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر در پاسخ توضیح داد: برای فروش برق دو مسیر اصلی وجود دارد. در روش نخست، برق با قرارداد‌های بلندمدت به خریدار فروخته می‌شود و دوره قرارداد می‌تواند پنج‌ساله، شش‌ساله یا ۲۰ساله باشد. در روش دوم، برق از طریق سازوکار‌های بورس انرژی و تابلوی سبز عرضه می‌شود.

وی افزود: در روش دوم، امکان انعقاد قرارداد دوجانبه با صنایع نیز وجود دارد. برای مثال، نیروگاه می‌تواند پیش از عرضه برق با یک صنعت مانند کارخانه سیمان خاش توافق کند تا برق تولیدی در قالب قرارداد فیزیکی از سوی آن صنعت خریداری شود. بنابراین، هر دو روش برای شرکت پروژه قابل استفاده است.

او با اشاره به الزامات قانونی صنایع گفت: صنایع بزرگ برای بهره‌مندی از مزایای مربوط به برق تجدیدپذیر الزاماً نباید خودشان نیروگاه احداث کنند؛ بلکه می‌توانند در چنین پروژه‌هایی سرمایه‌گذاری کنند یا واحد‌های صندوق را خریداری کنند و از مزایای پیش‌بینی‌شده در قانون بهره‌مند شوند.

انتخاب سیستان و بلوچستان؛ از ظرفیت تابش تا همکاری با نیرو‌های محلی

حسین نراقی در پاسخ به پرسشی درباره انتخاب سیستان و بلوچستان گفت: انتخاب محل احداث نیروگاه بر اساس عومالی مانند میزان تابش خورشید، اطلاعات فنی مربوط به تولید برق، شرایط اتصال به شبکه و برخورداری از معافیت‌های مالیاتی بوده است.

وی افزود: مجموعه ما پیش از این نیز در استان سیستان و بلوچستان فعالیت داشته و نخستین نیروگاه خورشیدی استان را به بهره‌برداری رسانده است. نیروگاه دیگری نیز در سال گذشته در این منطقه به بهره‌برداری رسید و پروژه خاش نیز در ادامه همین فعالیت‌ها قرار دارد.

او با تأکید بر اهمیت ارتباط با جامعه محلی اظهار کرد: مردم سیستان و بلوچستان بسیار خون‌گرم و مهربان هستند. ما در تمام سال‌هایی که در این منطقه فعالیت کرده‌ایم، تلاش کرده‌ایم از همان ابتدا با بزرگان و افراد اثرگذار محلی گفت‌و‌گو کنیم و حضور خود را به‌عنوان مجموعه‌ای که برای کمک و ایجاد فرصت اقتصادی به منطقه آمده است، توضیح دهیم.

نراقی در ادامه تاکید کرد: بخش مهمی از نیرو‌های مورد استفاده در پروژه‌ها از میان نیرو‌های بومی انتخاب می‌شوند. همین مسئله در کنار ارتباط مستمر با بزرگان منطقه، به ایجاد همکاری و تأمین امنیت پروژه کمک می‌کند. در یکی از نخستین پروژه‌ها نیز گروهی از نیرو‌های آلمانی حدود ۱۰۰ نفر از نیرو‌های محلی را آموزش دادند و این افراد پس از آن توانستند در پروژه‌های مختلف، در بخش‌های تخصصی، کارگری و نگهبانی فعالیت کنند.

وی در پاسخ به پرسشی درباره ظرفیت صادرات برق به پاکستان نیز گفت: نزدیکی این پروژه‌ها به پاکستان، که یکی از خریداران برق ایران محسوب می‌شود، یک ظرفیت بالقوه برای آینده است. با این حال، در حال حاضر برنامه قطعی و نهایی برای صادرات برق این پروژه‌ها اعلام نشده و این موضوع نیازمند بررسی و فراهم شدن شرایط قانونی و اجرایی است.

او همچنین درباره امکان توسعه پروژه‌های بادی در منطقه توضیح داد: تمرکز این دو پروژه بر انرژی خورشیدی است. باد‌های ۱۲۰روزه سیستان در همه نقاط استان شرایط یکسانی ندارند و مناطق مناسب برای نیروگاه بادی باید به‌صورت جداگانه بررسی شوند. به گفته وی، برخی مناطق از جمله محدوده زابل برای پروژه‌های بادی ظرفیت مناسبی دارند، اما این دو نیروگاه بر مبنای ظرفیت خورشیدی طراحی شده‌اند.

زمان بهره‌مندی سرمایه‌گذاران از بازدهی پروژه

وحید حسن پور در پاسخ به پرسشی درباره زمان بهره‌مندی سرمایه‌گذاران از منافع طرح گفت: بازدهی پیش‌بینی‌شده در گزارش صندوق، با توجه به دوره اجرای پروژه محاسبه شده است. سرمایه‌گذاران در طول دوره اجرای طرح از طریق سازوکار صندوق در پروژه مشارکت دارند و پس از تکمیل فرآیند اجرایی، شرکت پروژه که زیرمجموعه صندوق است، می‌تواند وارد مراحل پذیرش و معامله در بازار سرمایه شود.

وی افزود: در آن مرحله، سرمایه‌گذاران به‌عنوان سهامداران شرکت پروژه از منافع و ارزش ایجادشده در آن بهره‌مند خواهند شد.

حسن‌پور همچنین درباره پیش‌بینی سودآوری طرح تصریح کرد: با توجه به فروش برق در تابلوی سبز بورس انرژی با نرخ‌های رقابتی ۱۳ تا ۱۴ هزار تومان در هر کیلووات‌ساعت و پوشش درآمدی متصل به ارز سامانه توافقی، بازده داخلی (IRR) این طرح در دامنه ۵۵ تا ۶۰ درصد ریالی و بالای ۲۰ درصد دلاری برآورد می‌شود. وی افزود پس از پایان پذیره‌نویسی، نماد معاملاتی ظرف ۳ تا ۴ روز کاری بازگشایی خواهد شد و پس از بهره‌برداری کامل از ۴۰ مگاوات ظرفیت نیروگاهی، صندوق منحل شده و سهام شرکت پروژه («ارزش انرژی پاک») در بورس تهران عرضه اولیه می‌شود.

فروش برق در بورس انرژی و ریسک مطالبات از دولت

در بخش دیگری از نشست، یکی از حاضران درباره مزیت بازدهی صندوق سولار در مقایسه با سایر گزینه‌های سرمایه‌گذاری بورسی و همچنین ریسک مطالبات از دولت پرسش کرد.

محمد امین زنگنه در پاسخ گفت: فروش برق این پروژه‌ها از جنس فروش تضمینی به دولت نیست، بلکه برق در بورس عرضه می‌شود. در این سازوکار، خریدار برق از طریق بازار مشخص می‌شود و بر اساس توضیحات ارائه‌شده، تسویه معاملات نیز در فاصله زمانی کوتاهی انجام می‌گیرد؛ به‌طوری‌که در معاملات مورد اشاره، حداکثر زمان پرداخت تا سه روز پس از فروش عنوان شد.

سرمایه‌گذاری در انرژی، بازاری بلندمدت است

در ادامه نشست، رحمان بابازاده، رئیس هیئت مدیره گروه مالی فارابی که اعلام کرد این مجموعه نیز در پروژه مشارکت کرده است، دلایل سرمایه‌گذاری در صندوق سولار را تشریح کرد.

وی گفت: حوزه انرژی و به‌ویژه برق، هم در ایران و هم در جهان از جذابیت بالایی برای سرمایه‌گذاری برخوردار است. در سطح جهانی، افزایش مصرف انرژی و رشد نیاز به برق باعث شده تقاضا برای تولید و تأمین برق بیشتر شود. در ایران نیز علاوه بر کمبود فعلی، برای جبران عقب‌ماندگی‌های اقتصادی و توسعه فعالیت‌های صنعتی در سال‌های آینده به انرژی بیشتری نیاز خواهیم داشت.

او افزود: اگر رشد اقتصادی مورد انتظار محقق شود، میزان تقاضای برق می‌تواند چند برابر شود. بنابراین، از یک سو با کمبود عرضه و از سوی دیگر با افزایش تقاضا مواجه هستیم و این شرایط می‌تواند جذابیت اقتصادی سرمایه‌گذاری در صنعت برق را حفظ کند.

وی ادامه داد: نکته دیگر این است که بازار مصرف برق در افق چند دهه آینده همچنان وجود خواهد داشت و به نظر نمی‌رسد تقاضا برای آن متوقف شود. از طرف دیگر، فاصله زمانی میان سرمایه‌گذاری و رسیدن به مرحله بهره‌برداری در این پروژه‌ها نسبت به بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی کوتاه‌تر است.

وی خاطرنشان کرد: در بسیاری از کارخانه‌ها و پروژه‌های صنعتی، ممکن است دو تا سه سال زمان لازم باشد تا محصول نهایی وارد بازار شود؛ اما در پروژه‌های خورشیدی، این دوره با توجه به شرایط اجرایی می‌تواند کوتاه‌تر باشد و در این طرح نیز دوره زمانی حدود یک سال پیش‌بینی شده است.

او با اشاره به استقرار پروژه‌ها در استان سیستان و بلوچستان گفت: سرمایه‌گذاری در این مناطق علاوه بر بازده اقتصادی، می‌تواند نوعی مسئولیت اجتماعی برای حمایت از استان‌های کمترتوسعه‌یافته باشد. از سوی دیگر، معافیت مالیاتی ۱۳ساله نیز یکی از مزایای مهم این پروژه‌ها برای سرمایه‌گذاران محسوب می‌شود.

بابازاده افزود: دولت نیز با تدوین مقررات مربوط به تأمین برق تجدیدپذیر صنایع، در حال ایجاد تقاضای قانونی برای این بازار است. اگر صنایع بتوانند بخشی از تعهدات خود را از طریق سرمایه‌گذاری در چنین پروژه‌هایی انجام دهند، این موضوع می‌تواند جذابیت صندوق‌های پروژه نیروگاهی را برای سرمایه‌گذاران افزایش دهد.

در پایان نشست، برگزارکنندگان با اشاره به آغاز فرآیند پذیره‌نویسی صندوق سولار، از سرمایه‌گذاران برای مشارکت در این طرح دعوت کردند.