آب زیر پای تهران | قنات‌هایی که به فاضلاب می‌ریزند

مسکن و شهرسازی: تهران با کمبود آب روبه‌روست، اما زیر خیابان‌ها و ساختمان‌های همین شهر هنوز قنات‌هایی جریان دارند که بخشی از آب آنها به جای استفاده در فضای سبز، وارد شبکه فاضلاب می‌شود. مسئله فقط هدررفت احتمالی آب نیست؛ مسیر و عمق بسیاری از قنات‌های تهران نیز به‌درستی شناسایی نشده و حتی نقشه‌های موجود از این شبکه زیرزمینی خطا دارند.

این موضوع در نشست «قنات؛ فرصتی برای بازآفریدن» از مجموعه نشست‌های هفت‌شهر در خانه آفرینش‌ها مطرح شد؛ نشستی که در آن سمیرا عابدی، پژوهشگر منظر شهری و احمد مالکی، پژوهشگر قنات‌های تهران، درباره وضعیت قنات‌ها و مشکلات حفاظت از آنها گفت‌وگو کردند.

نقشه‌ای که هنوز کامل نیست

یکی از مهم‌ترین مشکلات قنات‌های تهران، نبود اطلاعات دقیق از موقعیت آنهاست. به گفته عابدی، یکی از کامل‌ترین نقشه‌های موجود را سازمان مدیریت بحران تهیه کرده، اما این نقشه نیز خطاهای زیادی دارد و باید با بررسی‌های میدانی اصلاح شود.

مساله به شیوه نگاه مدیریت شهری به قنات‌ها هم مربوط است. نقشه سازمان مدیریت بحران با هدف شناسایی مخاطرات زیرسطحی تهیه شده و در این رویکرد، قنات بیش از آنکه یک منبع آب یا بخشی از میراث شهر باشد، به‌عنوان مانعی احتمالی در پروژه‌های عمرانی دیده می‌شود.

در نتیجه، تهران با شبکه‌ای زیرزمینی روبه‌روست که از یک سو می‌تواند در تأمین آب و بازآفرینی بافت تاریخی نقش داشته باشد و از سوی دیگر، اطلاعات کافی برای حفاظت و بهره‌برداری از همه مسیرهای آن وجود ندارد.

آب قنات کجا می‌رود؟

همه قنات‌های تهران متروک نشده‌اند. برخی همچنان آب دارند و از آنها برای آبیاری فضای سبز استفاده می‌شود.

عابدی به نمونه‌ای در محدوده جردن اشاره کرد که آب یک قنات فعال در استخری جمع‌آوری و سپس از طریق شبکه لوله‌کشی مستقل از آب شهری منتقل می‌شود.

این قنات همچنان حقابه‌داران مشخصی دارد و بهره‌برداران در هزینه‌های نگهداری آن مشارکت می‌کنند؛ نمونه‌ای از اینکه قنات می‌تواند علاوه بر تأمین آب، نظامی برای مدیریت و نگهداری مشترک نیز داشته باشد.

اما وضعیت همه قنات‌ها چنین نیست. به گفته این پژوهشگر، آب برخی از آنها وارد شبکه فاضلاب می‌شود. او معتقد است در شرایط کمبود آب تهران، باید امکان استفاده از این منابع برای مصارفی مانند آبیاری فضای سبز بررسی شود.

البته در این نشست آماری از حجم آب ورودی قنات‌ها به فاضلاب یا تعداد قنات‌های دارای این وضعیت ارائه نشده است. بنابراین هنوز نمی‌توان سهم این منابع را در تأمین آب فضای سبز تهران برآورد کرد.

قناتی که با شلنگ احیا می‌شود

انتقاد دیگر عابدی به شیوه اجرای برخی پروژه‌های احیای قنات مربوط است.

او از پروژه‌ای در محدوده بالای توپخانه مثال زد که در آن آب یکی از قنات‌ها از طریق میله‌چاه پمپاژ و با شلنگ به جوی خیابان منتقل می‌شود؛ اقدامی که به گفته او، پس از اجرا با عنوان احیای قنات معرفی شده است.

عابدی استفاده از آب قنات برای آبیاری را ارزشمند می‌داند، اما معتقد است احیا نباید به برداشت و انتقال آب محدود شود.

از نگاه او، قنات‌ها زمانی بخشی از زندگی شهری بودند. آب آنها به حوض خانه‌ها، مدارس، سراهای بازار، سقاخانه‌ها و آب‌انبارها می‌رسید و در شکل‌گیری فضاهای عمومی نقش داشت.

امروز بسیاری از حیاط‌ها و سراهای قدیمی بازار تهران به انبار تبدیل شده‌اند یا کارکرد پیشین خود را از دست داده‌اند. به اعتقاد این پژوهشگر، شناسایی مسیرهای تاریخی آب و احیای برخی فضاهای وابسته به آنها می‌تواند به بازآفرینی این بخش از شهر کمک کند.

او همچنین پیشنهاد می‌کند مسیر قنات‌ها در طراحی مسیرهای گردشگری تاریخی مورد توجه قرار گیرد تا ارتباط میان بازار، مدارس، مساجد و دیگر بناهای قدیمی تهران دوباره قابل مشاهده شود.

شبکه‌ای قدیمی‌تر از تهران امروز

قدمت برخی قنات‌های تهران به چند قرن پیش بازمی‌گردد. به گفته عابدی، یکی از قدیمی‌ترین قنات‌های شناسایی‌شده در محدوده تاریخی شهر حدود ۷۰۰ سال قدمت دارد.

این قنات‌ها پیش از گسترش تهران وجود داشتند و دسترسی به آب یکی از عوامل شکل‌گیری سکونتگاه در این محدوده بود.

برای نمونه، یکی از قنات‌های تاریخی از حوالی بهجت‌آباد و خیابان کریم‌خان عبور می‌کرد و آب آن در محدوده کاخ گلستان به سطح زمین می‌رسید. پس از آن، آب در امتداد شیب طبیعی زمین جریان پیدا می‌کرد و بر شکل‌گیری برخی گذرها و فضاهای شهری اثر می‌گذاشت.

با گسترش شهر، بسیاری از این مسیرها از دید شهروندان پنهان شدند. به گفته عابدی، حتی بخشی از ساکنان تهران نمی‌دانند که شهرشان قنات دارد و این سازه‌ها را بیشتر متعلق به شهرهایی مانند یزد می‌دانند.

اکنون مساله قنات‌های تهران تنها حفظ یک میراث تاریخی نیست. شهری که با محدودیت منابع آب روبه‌روست، هنوز تصویر دقیقی از همه مسیرهای این شبکه زیرزمینی ندارد. تا زمانی که موقعیت، وضعیت جریان و کیفیت آب قنات‌ها مشخص نشود، تصمیم‌گیری درباره حفاظت از آنها یا استفاده دوباره از آبشان نیز با محدودیت روبه‌رو خواهد بود.