آیا جنگ دریای سیاه به تقابل مستقیم با ناتو می‌رسد؟

گروه سیاسی؛ پس از هفت حمله به کشتی‌های باری در نزدیکی کشور‌های عضو ناتو یعنی رومانی و بلغارستان در ماه اکتبر، این ائتلاف نظامی به رهبری آمریکا اعلام کرد برای تقویت جناح شرقی خود در دریای سیاه، هواپیما‌های گشت دریایی، رادار‌ها و پهپاد‌هایی را مستقر خواهد کرد. با این حال، تنها سه روز بعد در ۲۳ اکتبر، کشتی دیگری درست در خارج از آب‌های سرزمینی رومانی هدف حمله قرار گرفت. هفته گذشته نیز یک کشتی کانتینری یونانی بر اثر حمله پهپاد‌های دریایی در منطقه انحصاری اقتصادی بلغارستان غرق شد.

تداوم این حملات نشان می‌دهد جنگ دریایی روسیه و اوکراین در حال تبدیل‌شدن به چالشی جدی برای ناتو در دریای سیاه است؛ چالشی که کشور‌های عضو این ائتلاف در سواحل دریای سیاه، به‌ویژه رومانی و بلغارستان، را در موقعیت آسیب‌پذیری قرار داده است.

تحلیلگران نظامی تردید چندانی ندارند که روسیه پشت این حملات قرار دارد. شرکت امنیت دریایی امبری نیز اعلام کرده است پهپاد دریایی مشاهده‌شده در ویدئوی آخرین حمله، شباهت زیادی به یکی از مدل‌های روسی داشته است.

سیدارت کاوشال، پژوهشگر ارشد اندیشکده RUSI مستقر در لندن، در این باره گفت: «به نظر من، این اتفاق بدون تردید یک تشدید تنش است.»

روسیه هدف قراردادن همسایگان اوکراین با پهپاد‌ها را رد می‌کند و مدعی است دولت‌های اروپایی با ارسال کمک‌های نظامی به اوکراین، عامل تشدید جنگ هستند. وزارت دفاع روسیه نیز به درخواست رویترز برای اظهارنظر درباره این گزارش پاسخی نداد.

روسیه در حال آزمودن خطوط قرمز ناتو است؟

بسیاری از کشتی‌هایی که در ماه اکتبر هدف حمله قرار گرفتند، در نزدیکی یک کانال مهم رومانیایی لنگر انداخته بودند یا به مقصد آن در حرکت بودند؛ مسیری که اوکراین برای صادرات کالا‌های خود از آن استفاده می‌کند. یکی از کشتی‌ها در آب‌های سرزمینی رومانی قرار داشت و هشت کشتی دیگر در منطقه انحصاری اقتصادی این کشور یا بلغارستان هدف قرار گرفتند.

ایولیا جویا، مدیر برنامه دریای سیاه در اندیشکده مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن، معتقد است حملات روسیه با درنظرگرفتن تمایل غرب به اجتناب از تشدید درگیری‌ها انجام می‌شود. او گفت: «موضوع، آزمودن این خطوط قرمز است؛ آن هم با آگاهی کامل از اینکه ما تمام تلاش خود را می‌کنیم تا حداقلی‌ترین اقدامات ممکن را انجام دهیم.» جویا این وضعیت را با موارد نفوذ پهپاد‌های روسی به حریم هوایی کشور‌های عضو ناتو در سال‌های اخیر مقایسه کرد.

یکی از مقام‌های ناتو در واکنش به این تحولات اعلام کرد اقدامات روسیه با هدف منصرف‌کردن متحدان ناتو از حمایت اوکراین، تهدیدی جدی برای امنیت محسوب می‌شود. به گفته این مقام، تعهد ناتو به دفاع از تمامی اعضای خود، از جمله کشور‌های ساحلی دریای سیاه، «تزلزل‌ناپذیر» است.

این مقام همچنین تأکید کرد توسعه سامانه‌های مقرون‌به‌صرفه برای مقابله با پهپاد‌ها ضروری است. ناتو پیش‌تر متعهد شده بود طی پنج سال آینده بیش از ۴۰ میلیارد دلار در این حوزه سرمایه‌گذاری کند.

اهمیت راهبردی دریای سیاه برای اقتصاد منطقه

دریای سیاه برای رومانی تنها یک مسیر تجاری نیست، بلکه از نظر انرژی نیز اهمیت راهبردی دارد. این کشور میزبان پروژه فراساحلی گاز نپتون دیپ است؛ پروژه‌ای که قرار است از سال آینده رومانی را به بزرگ‌ترین تولیدکننده گاز اتحادیه اروپا تبدیل کند.

در ماه اوت نیز یک پهپاد دریایی به این پروژه نزدیک شده بود.

بخارست روسیه را به انجام حملات «سیستماتیک» علیه کشتی‌های غیرنظامی متهم کرده، اما به دلیل نیاز به شواهد کارشناسی و بررسی‌های فنی، از نسبت‌دادن حملات مشخص به مسکو خودداری کرده است. صوفیه نیز مستقیماً روسیه را مسئول ندانسته، اما اعلام کرده برخی از این حملات ظاهراً به نفع مسکو تمام می‌شوند. این حملات در شرایطی رخ می‌دهند که واشنگتن در حال بازنگری در حضور نظامی خود در اروپاست و تمرکز بیشتری بر چین دارد. آمریکا سال گذشته یک‌هزار نیروی نظامی خود را از رومانی خارج کرد.

یک مقام ارشد رومانیایی در این باره گفت: «این مقطع از روابط فراآتلانتیکی، احتمالاً همان فرصتی است که پوتین می‌خواهد از آن استفاده کند.» او همچنین تأکید کرد توجه اتحادیه اروپا و ناتو اهمیت زیادی دارد، اما نیرو‌های این دو مجموعه در حال حاضر بیشتر بر مناطق شمالی و کشور‌های حوزه بالتیک متمرکز شده‌اند. جویا نیز معتقد است ناتو با وجود تقویت حضور نظامی خود در کشور‌های حوزه بالتیک و لهستان، در پاسخ به درخواست‌های بخارست، اقدام مشابهی در رومانی انجام نداده است. او گفت: «بروکسل و واشنگتن هنوز ظاهراً تصمیم نگرفته‌اند که آیا دریای سیاه به‌طور کامل مشمول تعهدات ناتو می‌شود یا خیر.»

مقام رومانیایی نیز بر نیاز فوری کشورش به موشک‌های رهگیر زمین‌به‌هوا و سامانه‌های راداری برای مقابله با تهدیدات تأکید کرد. به گفته جویا، محدودیت دسترسی غرب به تسلیحات رهگیر ارزان‌قیمت، که جنگ ایران نیز آن را تشدید کرده، یکی از مشکلات اصلی کشور‌های غربی در مقابله با این تهدیدات است.

نزدیک به ۴۰۰ کشتی در یک سال گذشته هدف قرار گرفتند

افزایش حملات به کشتی‌های تجاری در دریای سیاه، یکی از مسیر‌های مهم صادرات غلات و نفت روسیه و اوکراین را با اختلال جدی مواجه کرده است. بر اساس داده‌های توماس الکسا، تحلیلگر ارشد شرکت امبری آنالیتیکس، روسیه و اوکراین از ماه مه تا اکتبر، در مجموع به ۳۱۷ کشتی تجاری و سایر شناور‌ها در دریای سیاه و دریای آزوف حمله کرده‌اند. این رقم بیش از چهار برابر ۷۴ کشتی هدف قرارگرفته در شش ماهه قبل از آن است.

شدت حملات در آستانه پنجمین سالگرد آغاز تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین در ماه فوریه، نوسان داشته است.

بر اساس آمار امبری، اوکراین در سه‌ماهه سوم سال ۱۳۷ حمله به کشتی‌ها انجام داده، در حالی که تعداد حملات روسیه در همین دوره ۹۲ مورد بوده است. با این حال، در ماه اکتبر ورق برگشت؛ روسیه ۳۸ حمله انجام داد، در حالی که تعداد حملات اوکراین به پنج مورد رسید.

سقوط صادرات غلات روسیه و اوکراین

حملات به بنادر و کشتی‌ها، صادرات دریایی دو کشور را به‌شدت کاهش داده و روسیه و اوکراین را به سمت استفاده از مسیر‌های جایگزین صادراتی سوق داده است.

بر اساس داده‌های صادراتی روسیه که رویترز به آنها دسترسی پیدا کرده، صادرات غلات این کشور از مسیر دریای سیاه و دریای آزوف در ماه سپتامبر به تنها ۳۰۰ هزار تن رسید؛ رقمی که در مقایسه با ۴.۷۴ میلیون تن در سپتامبر سال گذشته، کاهش چشمگیری را نشان می‌دهد.

اوکراین نیز در اواخر ماه ژوئیه به دلیل حملات روسیه، فعالیت بنادر دریای سیاه خود را متوقف کرد. در پی این اتفاق، صادرات این کشور به بنادر رودخانه‌ای دانوب منتقل شد و سپس از طریق کانال سولینا در رومانی و مسیر‌های جنوبی دریای سیاه ادامه یافت. با وجود استفاده از این مسیر جایگزین، صادرات غلات اوکراین از طریق بنادر در ماه سپتامبر به ۸۱۰ هزار تن کاهش یافت؛ در حالی که این رقم در سپتامبر سال گذشته ۲.۱ میلیون تن بود.

آندری رایژنکو، تحلیلگر مسائل دریایی و افسر ارشد پیشین نیروی دریایی اوکراین، معتقد است هدف اصلی روسیه، کاهش بیشتر حجم صادرات اوکراین است و آزمودن واکنش ناتو در جایگاه هدف ثانویه قرار دارد.

هشدار زلنسکی درباره بحران جهانی غذا

حمله هفته گذشته به کشتی یونانی در منطقه انحصاری اقتصادی بلغارستان، هم‌زمان با نشست وزیران دفاع و فرماندهان نظامی رومانی، بلغارستان و ترکیه در صوفیه انجام شد؛ نشستی که با هدف بررسی وضعیت امنیتی دریای سیاه برگزار شده بود.

وزیر دفاع ترکیه که در انتظار پاسخ مسکو و کی‌یف به پیشنهاد آتش‌بس محدود دریایی است، در این نشست به روسیه و اوکراین درباره ادامه حملات هشدار داد. ترکیه بر اساس کنوانسیون مونترو، کنترل عبور کشتی‌های جنگی از تنگه‌های بسفر و داردانل را در اختیار دارد.

چندین کشور از جمله مصر، ترکیه و هند، خواستار برقراری آتش‌بس دریایی شده‌اند تا از پیامد‌های اختلال در حمل‌ونقل دریایی جلوگیری شود؛ آن هم در شرایطی که قیمت جهانی سوخت و غلات افزایش یافته است.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز شنبه اعلام کرد علاقه بین‌المللی به برقراری یک آتش‌بس محدود دریایی در حال افزایش است.

با این حال، روسیه با پیشنهاد آتش‌بس محدود دریایی مخالفت کرده و معتقد است چنین توافقی به اوکراین فرصت تنفس و تجدید قوا می‌دهد.

ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، نیز نسبت به پیامد‌های ادامه این وضعیت هشدار داده است. او ماه گذشته گفت: «همه درباره گازوئیل صحبت می‌کنند و غلات را فراموش کرده‌اند. یک یا دو ماه دیگر، همه درباره بحران کشاورزی صحبت خواهند کرد.»