ناکامی ترامپ و پیروزی نامزد چپ‌گرا در برزیل | لولا چگونه ورق را برگرداند؟

گروه سیاسی؛ دادگاه انتخاباتی برزیل روز یکشنبه (۳ آبان ۱۴۰۵) پیروزی لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا، رئیس‌جمهور این کشور، را در انتخابات ریاست‌جمهوری تأیید کرد. لولا با این پیروزی تاریخی، برای چهارمین بار به ریاست‌جمهوری رسید؛ نتیجه‌ای غیرمنتظره که برخلاف نظرسنجی‌ها و روند جهانی شکست دولت‌های مستقر، مانع گسترش موج پیروزی‌های انتخاباتی راست‌گرایان در آمریکای لاتین شد.

با این حال، سناتور فلاویو بولسونارو، رقیب لولا و پسر ارشد ژائیر بولسونارو، رئیس‌جمهور پیشین برزیل، شکست خود را نپذیرفت. او اعلام کرد به دلیل حکم روز یکشنبه یکی از قضات دیوان عالی که زمان رأی‌گیری را دو ساعت تمدید کرده بود، خواستار ابطال نتیجه انتخابات خواهد شد.

درحالی که بولسونارو در دور نخست انتخابات پیشتاز بود، اما در دور دوم با اختلاف بیش از ۴ میلیون رأی شکست خورد. این نتیجه بازار‌های مالی برزیل را نیز تحت تأثیر قرار داد؛ به ویژه بازار‌هایی که روی پیروزی او حساب باز کرده بودند.

امتناع فلاویو بولسونارو از پذیرش شکست، یادآور واکنش پدرش پس از باخت به لولا در انتخابات سال ۲۰۲۲ است. ژائیر بولسونارو هرگز شکست خود را نپذیرفت و بعد‌ها دیوان عالی برزیل او را به اتهام توطئه برای انجام کودتا با هدف ماندن در قدرت، به ۲۷ سال زندان محکوم کرد.

تحلیلگران می‌گویند با توجه به اینکه اختلاف آرای فلاویو بولسونارو با لولا بیش از ۲ برابر اختلاف آرای پدرش در انتخابات پیشین بوده و کارزار انتخاباتی او نیز به دلیل بارندگی‌ها در مناطق محافظه‌کار جنوب کشور خواستار تمدید زمان رأی‌گیری شده بود، احتمال ابطال نتیجه انتخابات اندک است.

ماریو براگا، تحلیلگر آمریکای لاتین در مؤسسه مشاوره ریسک رین (RANE)، گفت ممکن است در روز‌های آینده اعتراض‌هایی از سوی راست‌گرایان شکل بگیرد، اما «بسیار بعید است که این اعتراض‌ها به تغییر نتیجه انتخابات منجر شود».

لولا؛ سیاستمداری که بار دیگر بازگشت

سرمایه‌گذاران انتظار دارند در هفته‌ای پرنوسان برای بازار‌های مالی، موقعیت‌گیری‌های اخیر خود را که بر پایه تغییر دولت در برزیل انجام داده بودند، معکوس کنند. صندوق قابل معامله در بورس (ETF) فهرست‌شده در توکیو که شاخص بورس بوسپا (Bovespa) برزیل را دنبال می‌کند، پس از انتشار خبر پیروزی لولا در معاملات آسیایی نزدیک به ۱۵ درصد سقوط کرد. همچنین انتظار می‌رفت ارزش رئال برزیل در برابر دلار آمریکا به‌شدت کاهش یابد.

پیروزی لولا، بازگشت دیگری در کارنامه سیاسی پرفرازونشیب او به شمار می‌رود؛ سیاستمداری که از چهره‌های شاخص چپ‌گرایان جهان و مسلط‌ترین بازیگر عرصه سیاست برزیل در قرن بیست‌ویکم بوده است. این رئیس‌جمهور ۸۰ ساله از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۱۹ به اتهام فساد زندانی شد؛ اتهاماتی که بعد‌ها لغو شدند و راه را برای پیروزی او در برابر ژائیر بولسونارو در انتخابات سال ۲۰۲۲ هموار کردند.

اریکا هیلتون، نماینده چپ‌گرای مجلس فدرال برزیل که هنگام شمارش آرا در سائوپائولو در کنار لولا حضور داشت، به رویترز گفت: «او یک دولت‌مرد است؛ یک غول.»

با این حال، در مقاطعی از رقابت‌های انتخاباتی، پیروزی دوباره لولا چندان محتمل به نظر نمی‌رسید. رأی‌دهندگان پس از سال‌ها رسوایی‌های فساد و افزایش قیمت‌ها، از او و حزب کارگران برزیل فاصله گرفته بودند. تغییرات گسترده اجتماعی نیز باعث شده بود این کارگر سابق صنعت فلزات و رهبر اتحادیه‌های کارگری، از واقعیت‌های اقتصادی جامعه‌ای که هر روز بیشتر به سمت اقتصاد مبتنی بر اپلیکیشن‌ها حرکت می‌کند و شمار شاغلان غیررسمی آن رو به افزایش است، فاصله‌گرفته به نظر برسد.

نظرسنجی‌ها نشان می‌دادند که مشارکت بیشتر از حد انتظار رأی‌دهندگان، نقش مهمی در پیروزی لولا داشته است.

لئوناردو بارتو، از بنیان‌گذاران مؤسسه مشاوره «تینک پالیسی» (Think Policy)، گفت رأی‌دهندگان ترجیح دادند به‌جای گزینه‌ای تازه و نامطمئن، مسیر آشنای لولا را انتخاب کنند. او افزود: «مردم امروز میان تغییر، همراه با نگرانی‌هایی درباره آن، و مسیری آشنا که حقوق مشخصی را تضمین می‌کند، دست به انتخاب می‌زنند.»

لولا در جریان کارزار انتخاباتی خود بر سابقه کاهش فقر و نابرابری در دوران زمامداری‌اش تأکید می‌کرد. در سومین دوره ریاست‌جمهوری او، نرخ بیکاری، بی‌سوادی و جنگل‌زدایی به پایین‌ترین سطوح ثبت‌شده رسیدند.

او هشدار داده بود که فلاویو بولسونارو هزینه‌های رفاهی دولت را کاهش خواهد داد، دستاورد‌های اجتماعی را به عقب خواهد راند و حاکمیت ملی برزیل را در اختیار دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، قرار خواهد داد. همچنین وزارت خارجه آمریکا به رهبری ترامپ کارزاری را برای بازگرداندن خانواده بولسونارو به قدرت به راه انداخته بود.

پیروزی لولا مانع از آن شد که ترامپ یک دولت راست‌گرای مهم دیگر به مجموعه دولت‌های همسو با خود در آمریکای لاتین اضافه کند؛ دولت‌هایی که دستورکار واشنگتن در حوزه امنیت و مهاجرت را پذیرفته‌اند.

در زمان انتشار گزارش، ترامپ و وزارت خارجه آمریکا هنوز واکنشی رسمی به نتیجه انتخابات نشان نداده بودند. در مقابل، مارک کارنی، نخست‌وزیر کانادا، و رهبران کشور‌های آمریکای لاتین به‌سرعت پیروزی لولا را تبریک گفتند. سلسو آموریم، وزیر خارجه پیشین برزیل در دولت لولا، به رویترز گفت این پیروزی برای ایجاد نقطه تعادل در آمریکای لاتین اهمیت زیادی خواهد داشت. او افزود: «لولا همان نقطه تعادل است.»

تقویت کارزار انتخاباتی لولا در روز‌های پایانی

لولا نخستین نامزدی است که از زمان بازگشت برزیل به دموکراسی در دهه ۱۹۸۰، پس از قرار گرفتن در رتبه دوم دور نخست انتخابات، توانسته در نهایت به پیروزی برسد. کارزار انتخاباتی او در سال جاری ترکیبی از عمل‌گرایی و سیاست‌های عوام‌گرایانه بود؛ دو رویکردی که در طول نیم قرن فعالیت سیاسی او در عرصه ملی نقش داشته‌اند. لولا مجموعه‌ای از اصلاحات را با هدف بهبود وضعیت کارگران و اقشار کم‌درآمد برزیل مطرح کرد.

این وعده‌ها در روز‌های پایانی کارزار انتخاباتی شتاب بیشتری گرفتند. از جمله آنها می‌توان به وعده حمل‌ونقل عمومی رایگان در سراسر کشور طی آخر هفته‌ها اشاره کرد؛ طرحی که برای اجرا باید به‌طور رسمی به کنگره ارائه شود.

لولا همچنین وعده داد مزایای برنامه شاخص حمایتی دولت خود را ۱۵ درصد افزایش دهد؛ برنامه‌ای که اجرای آن از پیش آغاز شده بود. او همچنین از یک اصلاحیه قانون اساسی حمایت کرد که به بزرگ‌ترین اصلاحات بازار کار برزیل طی چند دهه اخیر تبدیل شد. این اصلاحیه با حمایت گسترده در کنگره به تصویب رسید.

چالش‌های پیش روی دولت چهارم لولا

با وجود پیروزی انتخاباتی، چهارمین دوره ریاست‌جمهوری لولا ممکن است دشوارترین دوره زمامداری او باشد؛ زیرا برزیل در همین انتخابات، محافظه‌کارترین کنگره خود از زمان بازگشت به دموکراسی در دهه ۱۹۸۰ را انتخاب کرده است. حزب لیبرال بولسونارو و احزاب متحد آن در مجموع می‌توانند بیش از ۲۸۰ کرسی مجلس نمایندگان و حداکثر ۵۰ کرسی سنا را در اختیار داشته باشند؛ اکثریتی که برای مخالفان دولت در هر دو مجلس قدرت قابل‌توجهی ایجاد می‌کند.

این وضعیت ممکن است روندی را تشدید کند که در سال‌های اخیر به‌تدریج گسترش یافته است: واگذاری بخشی از اختیارات رئیس‌جمهور به کنگره در زمینه بودجه، قوانین مهم و انتصاب‌های کلیدی.

از سوی دیگر، دولت لولا با اقتصادی روبه‌روست که بر اساس پیش‌بینی دولت، سال آینده تنها ۲.۳ درصد رشد خواهد کرد. نرخ‌های بهره بالا و افزایش بدهی عمومی به بیش از ۸۲ درصد تولید ناخالص داخلی نیز بر نگرانی‌های مالی دولت افزوده‌اند؛ سطحی از بدهی که از زمان همه‌گیری کرونا بی‌سابقه بوده است.

گلدمن ساکس انتظار دارد لولا در دوره چهارم ریاست‌جمهوری خود حداکثر پیشرفت محدودی در مهار هزینه‌های دولت داشته باشد؛ چراکه همچنان به الگوی رشد اقتصادی مبتنی بر نقش پررنگ دولت متعهد است.

افزایش بدهی خانوار‌ها نیز نگرانی اقتصاددانان را برانگیخته است. لولا برای مقابله با این مشکل، در جریان کارزار انتخاباتی خود ممنوعیتی موقت برای شرط‌بندی آنلاین اعلام کرد و از برنامه جدیدی برای بخشودگی و تسهیل بازپرداخت بدهی‌ها رونمایی کرد.

کارشناسان می‌گویند کنگره جدید که گرایش راست‌گرایانه دارد، تلاش خواهد کرد اصلاحات ساختاری به نفع کسب‌وکار‌ها را پیش ببرد. این اصلاحات ممکن است شامل کاهش هزینه‌های دولت باشد؛ اقدامی که می‌تواند واکنش منفی و نارضایتی عمومی را به دنبال داشته باشد.