تلاش آمریکا برای تکمیل محاصره زمینی ایران | چرخش پاکستان و عراق به سمت ترامپ؟

گروه سیاسی: از پاکستان تا عراق، محدودیت‌های مرزی ایران در حال تنگ‌تر شدن است. تا پیش از این، پاکستان توجیه مشکلات فنی را برای بستن مرز‌ها مطرح کرده بود، اما حالا سخنگوی وزارت خارجه این کشور پرده‌پوشی را کنار گذاشت و اعلام کرد که با تحریم‌های آمریکا علیه ایران همراهی می‌کند. تصمیمی که نخست وزیر عراق با محافظه‌کاری بیشتری آن را اعلام کرده است.

ایران در شرایطی با محدودیت‌های زمینی مواجه شده که پیش‌تر محاصره دریایی و هوایی نیز آغاز شده بود. بسته شدن گذرگاه الشیب در مرز عراق و محدودیت‌های تجاری پاکستان در گذرگاه‌های ریمدان-گبد و میرجاوه-تفتان، نشانه‌هایی از دشوارتر شدن دسترسی ایران به شبکه تجارت منطقه‌ای است؛ شبکه‌ای که در ماه‌های گذشته اهمیت آن برای جبران اختلال در مسیر‌های دریایی افزایش یافته بود.

همسایگان در حال فاصله گرفتن از ایران؟

بسته‌شدن مرز‌ها در حالی رخ داد که ایران انتظار داشت در شرایط بحرانی، همسایگانش دست‌کم راه‌های تجاری را باز نگه دارند. با این حال، هنوز نمی‌توان از محاصره کامل زمینی ایران سخن گفت. همه مرز‌ها بسته نشده‌اند و مقام‌های کشور‌های همسایه نیز برای اقدامات خود دلایلی متفاوت، از مسائل فنی و امنیتی تا رعایت تحریم‌ها، مطرح کرده‌اند. به نظر می‌آید آنچه شکل گرفته، محدود شدن تدریجی گزینه‌های تجاری ایران و افزایش هزینه استفاده از مسیر‌های باقی‌مانده است.

وقتی پرده‌پوشی کنار می‌رود

تحولات مرز پاکستان از این جهت اهمیت دارد که اسلام‌آباد در ماه‌های اخیر هم‌زمان نقش میانجی میان تهران و واشنگتن را دنبال کرده و کوشیده است روابط خود را با هر دو طرف حفظ کند. با این حال، محدودیت‌های اعمال‌شده در گذرگاه‌های ریمدان–گبد و میرجاوه–تفتان، تجارت زمینی دو کشور را مختل کرده است.

وزارت خارجه پاکستان در موضع‌گیری‌های اخیر اعلام کرده است این کشور به همه رژیم‌های تحریمی قابل اجرا، مطابق قوانین بین‌المللی و داخلی پایبند خواهد بود. اتفاقی که درست چهار روز بعد از سفر عاصم منیر به ایران رخ داد. جایی که فرمانده ارتش پاکستان با پاسخ منفی ایران به پیشنهاد میانجی‌گری مواجه شد. به نظر می‌رسد پاکستان سرانجام بین ایران و آمریکا، تصمیم گرفته تا در سمت واشنگتن بایستد. با این حال، بسته‌شدن کامل مرز هنوز مبهم است و حتی یک روزنا‌مه‌نگار پاکستانی مدعی شده که گذرگاه مرزی میان پاکستان و ایران، سرانجام پس از چند روز تعطیلی، از هر دو طرف بازگشایی شد. اظهارنظری که با موضع‌گیری وزارت خارجه این کشور همخوان نیست. 

 بنا بر اظهارات فداحسین مالکی، رئیس گروه دوستی پارلمانی ایران و پاکستان، عاصم منیر در جریان این سفر دستور بازگشایی مرز را صادر کرده بود اما بازگشایی گزارش‌شده یک‌طرفه بود و محدودیت عبور از ایران به پاکستان ادامه داشت. این روایت نشان می‌دهد فاصله میان اظهارات دیپلماتیک و وضعیت عملی مرز‌ها همچنان پابرجاست.

این محدودیت‌ها البته برای خود پاکستان نیز هزینه‌زا بود. خبرگزاری رویترز گزارش داد توقف واردات گاز مایع از ایران، کمبود این سوخت را تشدید کرده و قیمت یک کپسول ۱۲ کیلوگرمی در بلوچستان از حدود ۴۵۰۰ به ۷۰۰۰ روپیه پاکستان رسیده است.

عراق میان فشار آمریکا و نفوذ ایران

در مرز غربی، تصمیم بغداد برای تعطیلی گذرگاه الشیب، مقابل چذابه ایران نیز اتفاق مهمی است. این گذرگاه در استان میسان عراق قرار دارد و یکی از مسیر‌های مهم رفت‌وآمد مسافران و انتقال کالا میان دو کشور است.

مقام‌های عراقی تعطیلی این گذرگاه را به بازبینی ترتیبات امنیتی و نصب تجهیزات تشخیص برای مقابله با قاچاق نسبت داده‌اند. توجیهی مشابه آنچه پاکستان نیز تا چند روز قبل مطرح می‌کرد. هم‌زمان، خبرگزاری فرانسه به نقل از دو منبع سیاسی عراقی گزارش داد که آمریکا برای تعطیلی گذرگاه‌های بیشتری میان عراق و ایران به بغداد فشار وارد می‌کند.

معمای بغداد در این است که دولت عراق هم به حفظ روابط اقتصادی با ایران نیاز دارد و هم می‌خواهد از تبدیل شدن کشورش به میدان درگیری تهران و واشنگتن جلوگیری کند. حضور گروه‌های مسلح شیعی نزدیک به ایران نیز این معادله را پیچیده‌تر می‌کند. دولت عراق بار‌ها بر انحصار سلاح در اختیار نهاد‌های رسمی تأکید کرده، اما اعمال این سیاست با موانع سیاسی و امنیتی روبه‌روست. نگرانی از مداخله این گروه‌ها در درگیری احتمالی آینده، یکی از عواملی است که محاسبات امنیتی بغداد را شکل می‌دهد.

علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق نیز در اظهاراتی محافظه‌کارانه تلاش کرده از خشم این گروه‌ها جلوگیری کند و گفته که بستن مرز‌های دو کشور به معنای محاصره اقتصادی خود عراق خواهد بود. او تاکید کرده که بغداد نمی‌خواهد وارد جنگ منطقه‌ای شود و حل بحران را از مسیر توافق دنبال می‌کند. این موضع، تناقضی مهم را آشکار می‌کند: عراق از یک سو می‌خواهد استقلال تصمیم‌گیری خود را حفظ کند و از سوی دیگر، برای محدود کردن پیامد‌های فشار خارجی بر اقتصاد و امنیتش ناچار به موازنه‌گری و همراهی با آمریکا است.

مسیر‌های باقی‌مانده زیر فشار

ترکیه همچنان یکی از مهم‌ترین مسیر‌های زمینی ایران است و برخلاف پاکستان و عراق، گزارش‌های موجود از بسته شدن کامل مرز‌های تجاری آن حکایت ندارد. با این حال، اسکات بسنت وزیر خزانه‌داری آمریکا در اظهاراتی گفت واشنگتن با ترکیه و پاکستان برای قطع مسیر‌های زمینی ایران همکاری می‌کند. آنکارا تاکنون به‌طور علنی تعهدی برای بستن همه مسیر‌های زمینی ایران اعلام نکرده است؛ بنابراین، همکاری مورد ادعای واشنگتن را نباید با تحقق یک محاصره کامل برابر دانست.

جمهوری آذربایجان نیز به دلیل روابط نزدیک با اسرائیل و همکاری‌های امنیتی با این کشور، در محاسبات ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. با این حال به نظر می‌رسد جمهوری آذربایجان با سیاست‌های آمریکا و اسرائیل علیه ایران همراهی کند.

از صف کامیون‌ها تا سفره خانوار‌ها

نخستین اثر محدودیت‌های مرزی، افزایش هزینه حمل‌ونقل و طولانی‌تر شدن زمان تحویل کالاهاست. بر اساس اطلاعات منتشرشده تا اواسط مهر ماه، حدود ۱۷ هزار کامیون در مرز‌های ایران با ترکیه، افغانستان و جمهوری آذربایجان در انتظار عبور بودند و تأخیر‌ها گاه به ۲۰ روز می‌رسید. گزارش‌هایی نیز از فاسد شدن محموله‌های کشاورزی و توقف بیش از ۴۵۰۰ تن گاز مایع در سمت ایرانی مرز پاکستان منتشر شده است.

در شرایط محاصره دریایی، چنین اختلال‌هایی می‌تواند به افزایش قیمت مواد غذایی، مواد اولیه صنعتی و کالا‌های وارداتی منجر شود. پیامد دیگر، کاهش درآمد صادرکنندگان و افزایش فشار بر بنگاه‌هایی است که برای تأمین مواد اولیه یا فروش محصولاتشان به تجارت منطقه‌ای وابسته‌اند.

البته اثر نهایی به دامنه و مدت محدودیت‌ها بستگی دارد. باز ماندن گذرگاه‌های دیگر، استفاده از مسیر‌های ریلی و توسعه تجارت با همسایگان شمالی می‌تواند بخشی از فشار را کاهش دهد، اما جایگزینی مسیر‌های پرتردد و کم‌هزینه با مسیر‌های محدودتر، زمان‌بر و گران‌تر، آسان نیست.

محاصره کامل می‌شود یا می‌شکند؟

راهبرد واشنگتن، آن‌گونه که مقام‌های آمریکایی توصیف می‌کنند، تداوم و گسترش فشار از صادرات نفت و شبکه مالی به مسیر‌های حمل‌ونقل و تجارت منطقه‌ای است. اگر این روند ادامه یابد، حلقه محاصره ایران تنگ و تنگ‌تر خواهد شد.

در مقابل، کشور‌های همسایه نیز با انتخابی ساده روبه‌رو نیستند. محدود کردن تجارت با ایران ممکن است روابط آنها با واشنگتن را تسهیل کند، اما هزینه آن می‌تواند به مصرف‌کنندگان، بازرگانان و مناطق مرزی خودشان منتقل شود. هشدار نخست‌وزیر عراق و افزایش قیمت گاز مایع در پاکستان، دو نمونه از همین پیامد‌های متقابل است.

به گزارش اقتصادآنلاین، هرچند محاصره زمینی ایران کامل نشده، اما هم‌زمانی فشار دریایی آمریکا با محدودیت‌های جدید در مرز‌های شرقی و غربی، نشان می‌دهد که فضای مانور اقتصادی تهران در حال کوچک‌تر شدن است. پرسش تعیین‌کننده این است که آیا ایران می‌تواند با توافق‌های منطقه‌ای و مسیر‌های جایگزین و حتی حمله نظامی این فشار را مهار کند یا حلقه محاصره دور ایران تکمیل خواهد شد.