سقوط ۳۵ درصدی حجم تجارت ایران در نیمه نخست سال | صادراتی که روی زمین ماند؛ از قطعات خودرو تا کفش و شکلات

به گزارش اقتصادآنلاین، امیر روشن روز شنبه ۲۵ مهرماه در نشست تخصصی شرکت‌های مدیریت صادرات (EMCs) در اتاق بازرگانی تهران، با تاکید بر ضرورت تغییر رویکرد تجارت خارجی کشور، از افت ۳۵ درصدی حجم تجارت در نیمه نخست سال جاری خبر داد.

وی افزایش هزینه‌های لجستیکی، محدودیت‌های داخلی و خارجی و ضعف بازاریابی بین‌المللی را از موانع توسعه صادرات دانست و بر ضرورت حرکت به سمت کالا‌های با ارزش افزوده بالاتر و تقویت شرکت‌های مدیریت صادرات تاکید کرد.

تجارت سنتی ایران از مطالعات بازار غافل مانده است

روشن با اشاره به تفاوت تجارت سنتی و تجارت حرفه‌ای گفت: تجارت در ایران همچنان تا حد زیادی بر تجربه بازرگانان متکی است؛ به این معنا که یک بازرگان وارد بازاری می‌شود و محصولی را عرضه می‌کند و سایر تجار نیز با الگوبرداری از او به همان بازار وارد می‌شوند. در مقابل، تجارت جهانی طی حدود دو دهه گذشته به سمت روش‌های حرفه‌ای‌تر حرکت کرده و مطالعات بازار به یکی از اجزای اصلی فعالیت صادرکنندگان تبدیل شده است.

معاون سازمان توسعه تجارت ایران با اشاره به اهمیت شناخت بازار‌های هدف افزود: یکی از پرسش‌های اصلی فعالان بخش خصوصی از مسئولان حوزه صادرات این است که چه کالایی را باید به کدام بازار فرستاد. پاسخ به این پرسش در مطالعات بازار قرار دارد؛ حوزه‌ای که در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته، اما در تجارت حرفه‌ای جهان جایگاه مهمی دارد.

وی با بیان اینکه مطالعات بازار در بسیاری از کشور‌ها به یک فعالیت تخصصی و اقتصادی مستقل تبدیل شده است، گفت: شرکت‌ها و موسسات متعددی در جهان فعالیت می‌کنند که کسب‌وکار اصلی آنها تهیه و فروش مطالعات بازار است. شرکت‌های مدیریت صادرات نیز می‌توانند با تکیه بر این اطلاعات، مسیر ورود کالا‌های ایرانی به بازار‌های جدید را مشخص کنند و احتمال شکست تجاری بنگاه‌ها را کاهش دهند.

زنجیره ارزش می‌تواند ارزش صادراتی کالا‌های ایران را چند برابر کند

روشن با اشاره به متوسط ارزش هر تن کالای صادراتی ایران اظهار کرد: همان‌طور که رئیس سازمان توسعه تجارت ایران نیز توضیح داد، متوسط ارزش هر تن کالای صادراتی کشور حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ دلار است؛ اما با حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش، امکان افزایش چندبرابری ارزش صادراتی بسیاری از محصولات وجود دارد.

معاون سازمان توسعه تجارت ایران با اشاره به تجربه کشور‌های پیشرو در تجارت جهانی افزود: بررسی تجربه چین نشان می‌دهد بنگاه‌های کوچک و متوسط و زنجیره‌های مرتبط با فعالیت آنها نقش مهمی در تولید، صادرات و اشتغال این کشور دارند. روشن در این نشست به سهم قابل توجه این بنگاه‌ها در اقتصاد چین و همچنین نقش بنگاه‌های کوچک و متوسط در اقتصاد کشور‌های اروپایی از جمله آلمان و فرانسه اشاره کرد و توسعه این بخش را یکی از مسیر‌های افزایش ارزش صادراتی دانست.

وی با انتقاد از سهم بالای مواد خام در سبد صادراتی ایران ادامه داد: از مجموع حدود ۵۲ میلیارد دلار صادرات کشور در سال گذشته، بنا بر برآورد مطرح‌شده در این نشست، حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد به کالا‌های خام یا محصولاتی اختصاص داشته است که امکان تکمیل زنجیره تولید و افزایش ارزش افزوده آنها وجود دارد.

روشن تاکید کرد: این موضوع به معنای ضرورت توقف صادرات مواد خام نیست؛ زیرا ایران از منابع معدنی و طبیعی قابل توجهی برخوردار است و باید از این ظرفیت‌ها استفاده کند. مسئله اصلی، شناسایی فرصت‌هایی است که با توسعه مراحل بعدی تولید و فرآوری می‌توانند ارزش محصولات صادراتی را افزایش دهند.

تجربه شرکت‌های مدیریت صادرات چین در بازار ایران

روشن با اشاره به تجربه شخصی خود از فعالیت شرکت‌های مدیریت صادرات در بازار‌های بین‌المللی اظهار کرد: برای من همواره این پرسش مطرح بود که چگونه محصولاتی با فناوری پیچیده یا حتی کالا‌هایی ساده و کم‌پیچیدگی، از سوی تولیدکنندگان کوچک به بازار‌های دوردست راه پیدا می‌کنند؛ در حالی که بسیاری از این تولیدکنندگان به‌تنهایی از دانش، شبکه ارتباطی و امکانات لازم برای صادرات برخوردار نیستند.

معاون سازمان توسعه تجارت ایران با تشریح یکی از تجربه‌های خود در ارتباط با یک فعال چینی حوزه قطعات خودرو افزود: در جریان گفت‌و‌گو با نماینده یک شرکت چینی فعال در زمینه شرکت‌های مدیریت صادرات، متوجه شدم این مجموعه شناخت دقیقی از بازار قطعات خودرو ایران، شرکت‌های قطعه‌سازی و بازیگران اصلی این صنعت دارد.

وی ادامه داد: فعال اقتصادی چینی با بازار ایران آشنایی گسترده‌ای داشت و حتی برخی قطعات مبتنی بر محصولات پتروشیمی را شناسایی کرده بود که تولید آنها در ایران از مزیت قیمتی برخوردار بود. چنین شناختی به او امکان می‌داد فرصت‌های همکاری میان تولیدکنندگان ایرانی و بازار چین را شناسایی کند و مسیر صادرات یا توسعه همکاری‌های تجاری را شکل دهد.

روشن با اشاره به حضور شرکت‌های مدیریت صادرات خارجی در ایران گفت: بررسی‌ها نشان می‌دهد که حدود ۷۰ شرکت مدیریت صادرات چینی در ایران حضور دارند و هر یک با تمرکز بر برخی کالا‌ها و بازارها، بخشی از فعالیت‌های تجاری خود را به‌صورت تخصصی مدیریت می‌کنند. این تجربه حاکی از آن است که شرکت‌های مدیریت صادرات می‌توانند با شناخت دقیق بازار و ایجاد شبکه ارتباطی، فرصت‌هایی را شناسایی کنند که از دید بسیاری از تولیدکنندگان و صادرکنندگان پنهان مانده است.

شرکت‌های مدیریت صادرات ایران هنوز نقش موثری در تجارت خارجی ندارند

روشن با اشاره به عملکرد شرکت‌های مدیریت صادرات در ایران گفت: در سال‌های گذشته، به دلیل تعریف نامناسب یا تغییر تعریف فعالیت این شرکت‌ها، شرکت‌های مدیریت صادرات نتوانستند به جایگاه مورد انتظار در تجارت خارجی کشور دست پیدا کنند.

معاون سازمان توسعه تجارت ایران با اشاره به بررسی‌های انجام‌شده درباره سهم این شرکت‌ها در صادرات افزود: در ارزیابی‌های قبلی، سهم شرکت‌های مدیریت صادرات از صادرات غیرنفتی کشور رقم قابل توجهی نبود. این مسئله نشان می‌دهد ظرفیت واسطه‌گری تخصصی صادرات و توسعه بازار از طریق این شرکت‌ها به اندازه کافی در اقتصاد ایران شکل نگرفته است.

وی با تاکید بر تغییر رویکرد سازمان توسعه تجارت ادامه داد: نگاه سازمان این است که شرکت‌های مدیریت صادرات باید همانند نمونه‌های موفق جهانی، به مجموعه‌هایی توانمند تبدیل شوند که شناخت تخصصی از بازار‌های هدف دارند و می‌توانند به توسعه حضور کالا‌های ایرانی در بازار‌های بین‌المللی کمک کنند.

روشن همچنین با اشاره به مشوق‌های صادراتی اظهار کرد: در سازوکار مشوق‌های صادراتی، برای شرکت‌هایی که به‌عنوان واسطه صادراتی به توسعه تجارت کمک می‌کنند، حدود ۲۵ درصد ارزش بیشتر در نظر گرفته شده است. هدف از این حمایت، تقویت نقش شرکت‌های مدیریت صادرات و افزایش انگیزه برای استفاده از ظرفیت‌های تخصصی آنهاست.

صادرات کالا‌های با ارزش بالا، راهکار کاهش فشار هزینه‌های حمل‌ونقل

روشن با اشاره به افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و محدودیت‌های لجستیکی اظهار کرد: یکی از مشکلات اصلی صادرات ایران، سهم بالای کالا‌های خام و کم‌ارزش در سبد صادراتی است. کالا‌های خام معمولا حجم زیادی دارند، اما ارزش صادراتی آنها نسبت به وزن و هزینه حمل پایین‌تر است؛ به همین دلیل، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل می‌تواند رقابت‌پذیری این محصولات را در بازار‌های هدف به‌شدت کاهش دهد.

معاون سازمان توسعه تجارت ایران با مقایسه هزینه حمل کالا‌های مختلف افزود: اگر ارزش یک محموله صادراتی حدود ۲۰۰ هزار دلار باشد، تحمیل چهار هزار دلار هزینه حمل ممکن است همچنان امکان عرضه رقابتی آن در بازار مقصد را حفظ کند. اما برای کالا‌هایی با ارزش بسیار پایین‌تر، هزینه حمل سهم بیشتری از ارزش نهایی محصول را تشکیل می‌دهد و می‌تواند صادرات را از نظر اقتصادی غیربه‌صرفه کند.

وی با تاکید بر ضرورت تغییر ترکیب صادرات کشور گفت: توسعه صادرات کالا‌های با ارزش افزوده بالاتر، علاوه بر افزایش درآمد ارزی، می‌تواند اثر افزایش هزینه‌های لجستیکی را کاهش دهد و امکان رقابت در بازار‌هایی را فراهم کند که صادرات کالا‌های حجیم و کم‌ارزش به آنها دشوارتر شده است.

روشن با اشاره به اهمیت بازاریابی بین‌المللی ادامه داد: پیدا کردن مشتری در بازار هدف یکی از دشوارترین مراحل تجارت است. صادرکننده باید هم‌زمان با رقبا رقابت کند، مشتریان جدید پیدا کند و برای حفظ سهم خود از بازار برنامه داشته باشد. با این حال، در بخش‌هایی از تجارت ایران، به‌ویژه در صادرات مواد خام، فرایند‌های حرفه‌ای بازاریابی بین‌المللی به اندازه کافی توسعه پیدا نکرده‌اند.

وی افزود: برخی صادرکنندگان بزرگ به دلیل شناخته‌شده بودن مشتریان و بازار‌های سنتی خود، بیشتر به پاسخ‌گویی به درخواست‌های موجود متکی هستند و کمتر به سراغ بازار‌های نوظهور یا فرصت‌های جدید می‌روند. شرکت‌های مدیریت صادرات می‌توانند با شناسایی مشتریان تازه، انجام مطالعات بازار و توسعه شبکه‌های تجاری، این خلا را جبران کنند.

هشدار درباره افت ۳۵ درصدی حجم تجارت در نیمه نخست سال

روشن با اشاره به فشار‌های واردشده بر تجارت خارجی ایران اظهار کرد: مجموعه محدودیت‌های داخلی و خارجی، فعالیت تجاری کشور را با دشواری بیشتری مواجه کرده است. تعدد تصمیم‌گیری‌ها، تغییرات مقررات، مشکلات مربوط به پیمان‌سپاری ارزی و افزایش هزینه‌های لجستیکی، سرعت فعالیت بازرگانان را کاهش داده‌اند.

معاون سازمان توسعه تجارت ایران با اشاره به سهم موانع داخلی در مشکلات تجارت افزود: در کنار محدودیت‌های خارجی، مقررات و تصمیم‌های داخلی نیز فشار قابل توجهی بر صادرکنندگان وارد می‌کنند. به گفته وی، این موانع در برخی موارد روند صادرات را دشوارتر کرده‌اند و در کنار افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، رقابت‌پذیری کالا‌های ایرانی را تحت تاثیر قرار داده‌اند.

وی با اشاره به آمار بررسی‌شده از عملکرد تجارت کشور در شش ماه نخست سال جاری گفت: حجم تجارت در این دوره حدود ۳۵ درصد کاهش داشته است. برآورد‌های اولیه سازمان نیز افت بیشتری را پیش‌بینی می‌کرد، زیرا در سال ۱۴۰۴ حدود ۷۵ درصد از کالا‌های کشور از مسیر خلیج فارس و عمان جابه‌جا شده بود و انتظار می‌رفت سایر مرز‌ها نتوانند تمام ظرفیت حمل‌ونقل دریایی را جبران کنند.

روشن با اشاره به تلاش دستگاه‌های مختلف برای مدیریت جریان تجارت ادامه داد: با همکاری دستگاه‌های مرتبط، بخشی از ظرفیت ازدست‌رفته جابه‌جایی کالا جبران شد. به گفته وی، تلاش‌های انجام‌شده برای حفظ جریان تجارت، بخشی از فشار ناشی از محدودیت‌های لجستیکی را کاهش داده است.

اطلس تجاری؛ ابزاری برای شناسایی بازار‌های صادراتی جدید

روشن با اشاره به اقدامات سازمان توسعه تجارت برای شناسایی فرصت‌های جدید صادراتی اظهار کرد: این سازمان با استفاده از اطلس تجاری، تقاطع‌گیری میان ظرفیت‌های وارداتی کشور‌های هدف و توان صادراتی ایران را انجام داده است تا فرصت‌هایی شناسایی شوند که تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

معاون سازمان توسعه تجارت ایران با اشاره به نمونه بلاروس افزود: بررسی اطلاعات تجاری این کشور نشان می‌دهد بلاروس ۱۳۲ گروه کالایی را وارد می‌کند، اما ایران تنها در ۲۴ گروه از این کالا‌ها صادرات داشته است. این اختلاف می‌تواند نشان‌دهنده فرصت‌هایی برای توسعه تجارت باشد؛ به‌ویژه در حوزه‌هایی که ایران ظرفیت تولید و صادرات دارد، اما هنوز به‌طور جدی وارد بازار مقصد نشده است.

وی با اشاره به ظرفیت‌های صادراتی مغفول‌مانده ایران ادامه داد: در حوزه‌هایی مانند قطعات خودرو، کفش، نساجی، شیرینی و شکلات، امکان توسعه صادرات وجود دارد؛ اما ورود به این بازار‌ها به شناخت تقاضا، بررسی رقبا، مطالعات بازار و ایجاد شبکه‌های فروش نیاز دارد.

روشن با تاکید بر ضرورت استفاده از اطلاعات تجاری برای تصمیم‌گیری افزود: اطلس تجاری و مطالعات بازار می‌توانند به شرکت‌های مدیریت صادرات کمک کنند تا کشور‌های هدف را دقیق‌تر انتخاب کنند، کالا‌های دارای مزیت را شناسایی کنند و مسیر ورود به بازار‌هایی را بیابند که تاکنون مورد توجه کافی قرار نگرفته‌اند.

شرکت مدیریت صادرات یک رویکرد تجاری است، نه صرفا یک مجوز

روشن با تاکید بر ماهیت فعالیت شرکت‌های مدیریت صادرات اظهار کرد: شرکت مدیریت صادرات را نباید صرفا یک عنوان یا مجوز اداری در نظر گرفت؛ این مفهوم، یک رویکرد برای توسعه بازار و مدیریت حرفه‌ای زنجیره صادرات است. هر مجموعه‌ای که بتواند بازار هدف را به‌درستی بشناسد، مشتریان جدید پیدا کند و زمینه توسعه صادرات بنگاه‌ها را فراهم آورد، می‌تواند از این رویکرد استفاده کند.

معاون سازمان توسعه تجارت ایران با اشاره به ضرورت تغییر الگوی تجارت کشور افزود: با توجه به محدودیت‌های موجود، افزایش هزینه‌های لجستیکی و دشواری دسترسی به بازار‌های بین‌المللی، ادامه اتکا به شیوه‌های سنتی تجارت نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیاز‌های صادراتی کشور باشد. توسعه شرکت‌های مدیریت صادرات و حرکت به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر، از مسیر‌های مهم افزایش رقابت‌پذیری تجارت ایران است.

وی در پایان با تاکید بر آمادگی سازمان توسعه تجارت برای همکاری با بخش خصوصی گفت: این سازمان تلاش می‌کند با اصلاح فرایند‌های تجاری و حمایت از راهکار‌هایی که به توسعه صادرات کمک می‌کنند، زمینه فعالیت حرفه‌ای‌تر شرکت‌های مدیریت صادرات و افزایش حضور کالا‌های ایرانی در بازار‌های هدف را فراهم کند.