دیپلماسی در محاصره جنگ | نبرد سوم ایران و آمریکا نزدیک است؟

گروه سیاسی، امیرمحمد حسینی: ساز جنگ در منطقه کوک می‌شود، اما مذاکرات همچنان در جریان است. نگاه‌ها به ایران و آمریکاست که سرانجام دوباره جنگ شود یا توافق. ایران بازگشایی تنگه هرمز را به پایان جنگ گره زده و حملات به نفتکش‌ها در روز‌های اخیر افزایش یافته است. آمریکا، اما خواستار امتیازات هسته‌ای است و می‌گوید که ایران اهرم تنگه هرمز را از دست داده است. این یعنی بن‌بست محکم‌تر شده و همزمان هر دو طرف خود را برای احتمال بازگشت به جنگ آماده می‌کنند.

از مذاکره تا اختلاف بر سر ترتیب اقدامات

مسئله اصلی در مذاکرات فعلی اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات است و البته برنامه هسته‌ای است. اسکندر مومنی وزیر کشور به قطر رفته تا پاسخ ایران به آمریکا را به میانجی قطری بدهد. مومنی گفته که حامل پیام رییس‌جمهور ایران برای امیر قطر بوده است.

براساس گزارش‌ها، ایران در طرح هفت‌روزه خود پیشنهاد کرده است در صورت فراهم شدن شرایط مورد نظر تهران، تنگه هرمز را ظرف هفت روز بازگشایی کند. قطر نیز طی روز‌های گذشته پیام‌های واشنگتن را به تهران منتقل کرده و تلاش کرده است دو طرف را به نسخه‌ای اصلاح‌شده از تفاهم اسلام‌آباد بازگرداند. اما اختلاف اصلی همچنان بر سر توالی اقدامات و برنامه هسته‌ای باقی مانده است.

ایران می‌خواهد ابتدا فشار نظامی و محاصره دریایی آمریکا لغو شود و در مقابل، واشنگتن خواهان اقداماتی از سوی تهران به ویژه درباره برنامه هسته‌ای است که به باور آمریکا باید پیش از ارائه امتیازات جدی انجام شود. این مسئله مذاکرات را در یک دور باطل قرار داده است. تهران می‌گوید بدون کاهش فشار نمی‌تواند امتیاز بدهد و واشنگتن می‌گوید بدون امتیاز، فشار را کاهش نمی‌دهد. محمدباقر قالیباف رییس مجلس نیز اعلام کرده که تنگه هرمز تا زمانی که شروط ایران پذیرفته نشود، بازگشایی نخواهد شد. همزمان دیگر مقامات جمهوری اسلامی ایران نیز تاکید کردند که موضوع اصلی از نگاه ایران، تامین امنیت کشتیرانی و اجرای ترتیبات توافق‌شده است، نه پذیرش مذاکراتی که از ابتدا با شروط گسترده هسته‌ای و امنیتی همراه باشد.

ارسال فزاینده تجهیزات نظامی به منطقه

در هفته‌های اخیر آمریکا حدود ۹ هزار نیرو را در قالب گروهی از ناو‌ها و کشتی‌های نظامی به سمت خاورمیانه اعزام کرده است. این استقرار شامل ناو هواپیمابر روزولت و گروه آبی ـ خاکی ماکین آیلند است و می‌تواند تعداد ناو‌های هواپیمابر آمریکا در منطقه را تا آبان به سه فروند برساند. بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، با ورود نیرو‌های جدید، شمار نیرو‌های آمریکایی در منطقه می‌تواند از ۲۰ هزار نفر فراتر رود.

این اقدامات به معنای آمادگی بیشتر آمریکا برای جنگ است و احتمال پررنگ‌تر شدن گزینه نظامی در واشنگتن را بالا می‌برد. دونالد ترامپ نیز گفته است احتمال تشدید حملات پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا وجود دارد و طرح آتش‌بس اخیر ایران را کافی ندانسته است. در روز‌های اخیر مقامات ارشد کابینه ترامپ نیز جلسه‌هایی در کمپ دیوید برگزار کردند تا درباره آینده جنگ با ایران تصیم بگیرند.

از سوی دیگر، مقام‌های ایران نیز از آمادگی برای پاسخ شدیدتر در صورت حمله دوباره سخن گفته‌اند. این اظهارات در واقع پاسخی به افزایش توان نظامی آمریکا است. محسن رضایی دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز با انتشار پستی در شبکه ایکس گفته که آمریکا در صورت حمله دوباره به ایران با «جبهه‌های جدید» و «غافل‌گیری‌های بزرگ‌تر» روبه‌رو می‌شود.

تنگه هرمز و جریان انتقال نفت

تنگه هرمز همچنان یکی از مولفه‌های اثرگذار در جنگ است. هرچند آمریکا مدعی است که وضعیت انتقال نفت نزدیک به قبل از جنگ شده و ایران دیگر این اهرم را در اختیار ندارد. داده‌های کپلر و ورتکسا نشان می‌دهد صادرات نفت خلیج فارس در شهریور به بیش از ۸۱ درصد سطح پیش از جنگ رسیده و در برخی روز‌ها حتی از سطح پیش از جنگ عبور کرده است. رویترز گزارش داده که صادرات منطقه در برخی مقاطع به بیش از ۱۸ میلیون بشکه در روز رسیده است.

اما قیمت نفت همچنان بالای ۱۰۰ دلار است و ریسک کشتی‌رانی در تنگه بالاست. تنها در هفته نخست مهر دست‌کم هفت حمله یا حادثه علیه نفتکش‌ها گزارش شده است. به همین دلیل، بازار نفت میان دو واقعیت متناقض گرفتار شده است. نفت بیشتری از منطقه خارج می‌شود، اما هزینه و ریسک انتقال آن همچنان بالاست. رویترز گزارش داده که قیمت نفت همچنان حدود ۴۰ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ قرار دارد و مشکل اصلی بازار حالا هزینه، بیمه، حمل‌ونقل و ظرفیت پالایش است.

چرا افزایش صادرات به معنای پیروزی آمریکا نیست؟

در واشنگتن، افزایش جریان نفت می‌تواند به عنوان نشانه‌ای از کاهش توان ایران برای کنترل هرمز تفسیر شود. اما تحلیل تازه شورای روابط خارجی آمریکا هشدار می‌دهد که افزایش صادرات نفت به خودی خود به معنای نزدیک شدن ایران به پذیرش شروط واشنگتن نیست. زیرا ممکن است آمریکا بتواند بخشی از فشار دریایی را خنثی کند، بدون آنکه تهران را به پذیرش خواسته‌های اصلی واشنگتن وادار کرده باشد. اما از طرف دیگر، آمریکا نیز با هزینه‌های اقتصادی و سیاسی جنگ مواجه است. قیمت سوخت افزایش یافته و دولت ترامپ برای کنترل فشار انرژی به آزادسازی ذخایر راهبردی متوسل شده است. کشور‌های گروه هفت نیز توافق کرده‌اند حدود ۱۰۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده را از ذخایر اضطراری آزاد کنند؛ بنابراین فشار اقتصادی یک‌طرفه نیست. هرچند که شدت و ماهیت آن برای ایران و آمریکا متفاوت است.

بازگشت به نقطه صفر اما با یک تفاوت

تصویر منطقه بار دیگر یادآور روز‌های پیش از آغاز جنگ در اواخر دی ماه و اوایل اسفند است. تحرکات نظامی آمریکا افزایش یافته، تهدید‌های متقابل بالا گرفته، حملات دریایی ادامه دارد و مذاکرات در وضعیتی شکننده قرار گرفته است. اما تفاوت اینجاست که این بار دو طرف تجربه ماه‌ها جنگ را پشت سر گذاشته‌اند. ایران نشان داده که توان ضربه‌زدن به منافع و پایگاه‌های آمریکا در سراسر منطقه را دارد و آمریکا نیز دریافته که فشار نظامی و اقتصادی به سادگی به تسلیم جمهوری اسلامی ایران منجر نمی‌شود. از سوی دیگر ایران نیز هزینه‌های جنگ ۴۰ روزه، تحریم‌ها و محاصره دریایی را سنجیده و می‌داند که نمی‌توان برای مدت طولانی در شرایط فعلی باقی ماند.

اما با وجود این گره کور، دو طرف هنوز اراده و منابع لازم برای جنگیدن را دارند و همزمان از مذاکره نیز خارج نشده‌اند. مسئله تعیین‌کننده در روز‌های آینده این خواهد بود که آیا قطر و سایر میانجی‌ها می‌توانند اختلاف بر سر ترتیب اقدامات را حل کنند یا نه. اگر تهران و واشنگتن بتوانند فرمولی پیدا کنند که در آن کاهش فشار آمریکا و بازگشایی تدریجی هرمز همزمان و قابل راستی‌آزمایی باشد و هر دو طرف انعطاف‌هایی در موضوع برنامه هسته‌ای نشان دهند، پنجره دیپلماسی همچنان باز خواهد ماند.

اما اگر این فرمول پیدا نشود و هیچ انعطافی در کار نباشد، افزایش نیرو‌های آمریکایی، حملات نفتکش‌ها و تهدید‌های متقابل می‌تواند دوباره منطقه را به آتش بکشد.