رازهای استعفای وزیر نفت | از شایعه اختلاف با رییس‌جمهور تا فشار تراستی‌ها

گروه سیاسی: محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، در بحرانی‌ترین روز‌های صنعت نفت ایران در چند دهه اخیر، استعفا داد. استعفایی که دولت می‌گوید به دلایل شخصی است و از مدت‌ها قبل مطرح شده، اما روایت‌های پشت پرده، دلایل دیگری را برای آن عنوان می‌کند.

مشخص نیست چرا رئیس‌جمهور استعفایی را که بنا بر روایت رسمی مدت‌ها روی میز بوده، درست در مقطعی پذیرفت که صادرات نفت ایران به صفر نزدیک شده است. به جز آنکه مجموعی از دلایل پشت پرده به این استعفا منجر شده باشد.

استعف ناگهانی بود؟

نخستین نکته‌ای که می‌تواند بخشی از معمای استعفا را روشن کند، این است که برخلاف ظاهر ماجرا، خروج پاک‌نژاد تصمیمی یک‌شبه نبوده است. معاون رئیس‌جمهور گفته است وزیر نفت پیش‌تر نیز استعفا داده بود. از سوی دیگر، در ماه‌های گذشته چند بار شایعه برکناری یا استعفای او منتشر شد. حتی در تیرماه وزارت نفت ناچار به تکذیب خبر استعفا شد. در شهریور نیز دوباره گزارش‌هایی درباره احتمال تغییر وزیر نفت منتشر شد و سخنگوی وزارت نفت آن را «جنگ روانی» خواند.

یک فعال رسانه‌ای اصول‌گرا نیز مدعی شده دولت بیش از یک سال قبل به این جمع‌بندی رسیده بود که پاک‌نژاد باید کنار برود و حتی قرار بوده این تغییر پس از بازگشت پزشکیان از نیویورک انجام شود. این ادعا از سوی دولت تأیید نشده است، اما اگر درست باشد، نشان می‌دهد استعفای فعلی می‌تواند پایان یک اختلاف یا فرایند طولانی در درون دولت بوده باشد.

استعفا در اوج بحران فروش نفت

وزیر نفت در یکی از بحرانی‌ترین ادوار صنعت نفت پس از انقلاب این وزارت‌خانه را ترک کرده است. داده‌های ردیابی نفتکش‌ها نشان می‌دهد در شهریور ماه بارگیری نفت خام ایران عملا به صفر رسیده است. این در حالی است که ایران در مرداد ماه ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز بارگیری داشت و در ماه‌های قبل این رقم بسیار بیشتر بود. رویترز نیز گزارش داده که فشار محاصره و تحریم، صادرات نفت ایران را به‌شدت محدود کرده است.

بلومبرگ نیز در اوایل مهر ماه نوشت صادرات نفت ایران به صفر سقوط کرده، در حالی که صادرات سایر کشور‌های منطقه با استفاده از مسیر‌های جایگزین تا حدود زیادی بازیابی شده است.

این در حالی است که وزیر مستعفی نفت پیش‌تر گفته بود که در طول جنگ ۴۰ روزه حتی یک روز هم صادرات نفت متوقف نشد. پاک‌نژاد حتی در آخرین اظهارنظر خود گفته بود که درآمد حاصل از نفت فروخته‌شده همچنان در حال وصول است. بخشی از نفت ایران نیز پیش‌تر در قالب ذخایر شناور یا محموله‌های در حال انتقال از محدوده محاصره خارج شده بود که مشتری عمده آن نیز چین بوده است. با این حال وزیر خزانه‌داری آمریکا مدعی است که نفت روی آب ایران نیز به زودی به پایان می‌رسد.

تراستی‌ها و بازنگشتن پول نفت

در کنار بحران صادرات، پرونده فروش نفت از مسیر واسطه‌ها یا همان «تراستی‌ها» نیز فشار‌های سیاسی بر وزارت نفت را تشدید کرده است.

مجلس در هفته‌های اخیر موضوع تحقیق و تفحص از نحوه فروش نفت و وصول مطالبات شرکت ملی نفت و شرکت نیکو را دنبال کرده است. یکی از محور‌های مطرح‌شده، واگذاری حدود ۸۰ میلیون بشکه نفت به چهار تراستی است. موضوعی که بنا بر گزارش‌های منتشرشده، بیش از ۴۰ نماینده نیز از آن حمایت کرده‌اند.

از سوی دیگر، صمصامی، نماینده تهران، مدعی شده از بیش از ۸۶ میلیون بشکه نفت واگذارشده به صورت اعتباری و بدون تضمین، حدود ۳۰ میلیون بشکه به خریدار نهایی منتقل شده و سرنوشت بیش از ۵۶ میلیون بشکه روشن نیست. این ادعا نیز در حال حاضر یک ادعای مطرح‌شده در مجلس است و نباید آن را معادل اثبات مفقودی نفت یا تخلف دانست.

اهمیت این پرونده برای پاک‌نژاد از آن جهت است که فروش نفت در شرایط تحریم اساساً بدون شبکه‌های واسطه‌ای دشوار است؛ اما هرچه شبکه واسطه‌ها گسترده‌تر شود، مسئله تخفیف، وصول پول، ضمانت معامله و شفافیت نیز حساس‌تر می‌شود.

حتی گزارش‌هایی منتشر شده که از جلسه‌ای میان مدیرعامل نیکو، پاک‌نژاد، عبدالناصر همتی و محمدرضا فرزین درباره بازنگشتن پول نفت حکایت دارد. این روایت‌ها نیازمند بررسی اسناد رسمی و حسابرسی هستند، اما نشان می‌دهند مسئله وصول مطالبات نفتی یکی از چالش‌های اصلی وزارت نفت بوده است.

اختلافات در سطوح مدیریتی

لایه دیگر این استعفا، اختلافات درونی در ساختار مدیریتی نفت و پتروشیمی است. در ماه‌های گذشته اختلافاتی بر بین مدیریت هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس با وزیر نفت منتشر شد. رسانه‌ها از اصطکاک میان پاک‌نژاد و محمد شریعتمداری خبر دادند. در نهایت نیز حسن عباس‌زاده به مدیرعاملی هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس رسید و جای شریعتمداری را گرفت.

همچنین گفته شد که لغو قرارداد هفت پالایشگاه چینی توسط مدیرعامل شرکت بازرگانی نفت ایران (نیکو) نیز با موافقت پاک‌نژاد انجام نشده است؛ بنابراین احتمال اختلاف شرکت نیکو و چهار تراستی را هم باید از جمله احتمالات در استعفای پاک‌نژاد دانست.

آیا پای اختلاف با پزشکیان در میان بود؟

احتمال اختلاف پاک‌نژاد با رییس‌جمهور را هم نمی‌توان کاملا کنار گذاشت. در شهریورماه گزارش‌هایی غیررسمی و تاییدنشده درباره بگومگوی پاک‌نژاد با پزشکیان در جلسه هیأت دولت منتظر شد که طبق معمول، با تکذیب روبه‌رو شد.

اگرچه هیچ سند رسمی درباره یک اختلاف جدی میان رئیس‌جمهور و وزیر نفت منتشر نشده، اما به نظر می‌رسد رابطه پاک‌نژاد با مسعود پزشکیان بدون اصطکاک نبوده است.

چهار احتمال برای استعفا

در نهایت، شواهد موجود و مجموع اظهارنظرهای مدیران دولت، چهار احتمال را پیش روی ما قرار می‌دهد. نخست اینکه واقعا دلایل شخصی و فردی عامل اصلی استعفا بوده باشد. دوم، فشار‌های مدیریتی و اختلافات درون صنعت نفت پاک‌نژاد را به نقطه خروج رسانده باشد. احتمال سوم نیز این است که پرونده فروش نفت، تراستی‌ها و وصول مطالبات باعث شده تا او قید وزارت را بزند. در نهایت، این احتمال نیز وجود دارد که مجموعه این عوامل در کنار بحران کم‌سابقه صادرات نفت، دولت را به این نتیجه رسانده باشد که تغییر مدیر در راس وزارت نفت ضروری است.

هرچه هست، پاک‌نژاد وزارت نفت را با ۲۲۲ رأی مجلس تحویل گرفت و حالا در شرایطی سکان هدایت را وگذار می‌کند که فروش نفت ایران به صفر نزدیک می‌شود.

بورد جایگزین پاک‌نژاد

با پذیرش استعفای پاک‌نژاد، حمید بورد، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران سرپرستی وزارت‌خانه را با حکم رییس‌جمهور به عهده گرفته است. او از مدیران قدیمی صنعت نفت است و سال ۱۴۰۳ با حکم پاک‌نژاد به مدیرعاملی شرکت ملی نفت رسیده بود. بورد در نخستین اظهارات خود از افزایش حداکثری تولید و تداوم صادرات سخن گفته است.

هرچند مشخص نیست که بورد گزینه دولت برای وزارت خواهد بود یا نه، اما انتخاب او دست‌کم نشان می‌دهد اولویت فوری دولت، ثبات عملیاتی وزارت نفت است. جایی که اصلی‌ترین هدف تحریم‌ها و محاصره اقتصادی آمریکا علیه ایران است.