هشدار درباره موج تازه تراکم در تهران | از بازسازی جنگ تا ایستگاه‌های مترو

مسکن و شهری: ماجرا از بازسازی خانه‌های آسیب‌دیده از جنگ آغاز شد، اما حالا بحث از چند ساختمان خسارت‌دیده فراتر رفته است. افزایش تراکم ساختمانی، ساخت‌وساز پیرامون ایستگاه‌های مترو و استفاده از فضا‌های زیرسطحی به‌عنوان پناهگاه، سه مسیری هستند که جامعه مهندسان مشاور ایران می‌گوید در صورت اجرای نادرست می‌توانند به فشار بیشتر بر تهران منجر شوند.

جامعه مهندسان مشاور ایران روز ۱۳ مهر و همزمان با روز جهانی معماری، در بیانیه‌ای پنج‌بندی نسبت به مجموعه‌ای از تصمیم‌ها و رویکرد‌های اخیر در حوزه شهرسازی هشدار داده است. نقطه مشترک بخش مهمی از این هشدار‌ها یک مسئله قدیمی در تهران است: افزایش تراکم بدون توجه کافی به ظرفیت زیرساخت‌های شهر.

این بیانیه از بازسازی واحد‌های آسیب‌دیده از جنگ آغاز می‌کند، به توسعه پیرامون ایستگاه‌های مترو و تجاری‌سازی فضا‌های زیرسطحی می‌رسد و در ادامه تغییر حریم آثار تاریخی و عملکرد کمیسیون ماده پنج را زیر سوال می‌برد.

تراکمی که قرار بود خسارت جنگ را جبران کند

یکی از مهم‌ترین محور‌های بیانیه به مصوبات ۷۱۲ و ۷۱۶ کمیسیون ماده پنج مربوط است؛ مصوباتی که برای تسهیل بازسازی ساختمان‌های آسیب‌دیده از جنگ در تهران تصویب شدند.

بر اساس توضیحات رسمی وزارت راه و شهرسازی، برای حدود ۱۱۳ پلاک آسیب‌دیده امکانی در نظر گرفته شده بود که اگر استفاده از ۵۰ درصد تراکم تشویقی در همان ملک ممکن نبود، این ظرفیت تحت شرایطی به پلاک دیگری منتقل شود. اما بعدتر درباره نحوه اجرای همین مصوبات اختلاف ایجاد شد. معاون وزیر راه و شهرسازی در شهریور اعلام کرد اطلاعات ارائه‌شده از سوی شهرداری برای ارزیابی کامل اجرای مصوبات کافی نبوده و ابهام هم درباره پلاک‌های آسیب‌دیده و هم سایر ساختمان‌هایی وجود دارد که از تراکم تشویقی استفاده کرده‌اند.

چند روز بعد، مدیرکل دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری صریح‌تر سخن گفت و اعلام کرد اعطای یک یا دو طبقه تراکم به «طیف وسیعی از پلاک‌ها» با مفاد مصوبات ۷۱۲ و ۷۱۶ انطباق نداشته است.

گزارشی که از بررسی پرونده‌های ساختمانی منتشر شده نیز ابعاد اختلاف را روشن‌تر می‌کند. از میان ۴۳۱ پرونده نمونه بررسی‌شده توسط کارشناسان کمیسیون شهرسازی شورای شهر، در ۱۷۵ مورد اعطای اضافه‌طبقه فاقد مستندات کافی تشخیص داده شده است.

حالا جامعه مهندسان مشاور همین پرونده را وارد بیانیه خود کرده و هشدار داده است که مصوبه‌ای که با هدف بازسازی واحد‌های جنگ‌زده شکل گرفت، نباید به مسیری برای «تراکم‌فروشی وسیع در قطعات بی‌ارتباط با واحد‌های آسیب‌دیده» تبدیل شود.

نگرانی آنها فقط شکل حقوقی صدور مجوز نیست. استدلال بیانیه این است که افزایش تراکم، جمعیت بیشتری را روی همان شبکه معابر، خدمات شهری و زیرساخت‌هایی قرار می‌دهد که ظرفیت آنها متناسب با این افزایش تغییر نکرده است.

مترو؛ حمل‌ونقل بیشتر یا ساختمان بیشتر؟

دومین هشدار به سیاست توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل عمومی مربوط است.

سند راهبردی این سیاست در تهران پس از حدود دو سال تدوین، در کمیسیون ماده پنج تصویب شده و برای بررسی به شورای عالی شهرسازی و معماری فرستاده شده است.

اصل ایده روشن است: توسعه شهر باید به شکلی انجام شود که شهروندان دسترسی بیشتری به حمل‌ونقل عمومی داشته باشند و وابستگی به خودروی شخصی کاهش یابد.

اختلاف از جایی آغاز می‌شود که این مفهوم به افزایش تراکم ساختمانی اطراف ایستگاه‌های مترو تقلیل پیدا کند.

جامعه مهندسان مشاور تاکید کرده توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل عمومی فقط به معنی ساخت ساختمان‌های متراکم‌تر در اطراف ایستگاه نیست؛ دسترسی، اختلاط کاربری، پیاده‌مداری، کاهش وابستگی به خودرو، کیفیت فضای عمومی و مهم‌تر از همه ظرفیت واقعی شبکه حمل‌ونقل و زیرساخت‌های شهری باید همزمان بررسی شوند.

هشدار بیانیه این است که اگر ابتدا تراکم ساختمانی افزایش پیدا کند و بعد قرار باشد زیرساخت خود را با جمعیت جدید تطبیق دهد، نتیجه می‌تواند درست برخلاف هدف اولیه این سیاست باشد.

پناهگاه‌هایی که از ابتدا پناهگاه نبودند

سومین پرونده شاید حساس‌ترین بخش بیانیه باشد: استفاده از ایستگاه‌های مترو به‌عنوان پناهگاه و همزمان تجاری‌سازی فضا‌های زیرسطحی.

این نگرانی یک پشتوانه رسمی هم دارد. رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران پیش‌تر گفته بود خطوط یک تا هفت مترو اساساً با هدف حمل‌ونقل ساخته شده‌اند و همه الزامات پدافند غیرعامل در طراحی آنها پیش‌بینی نشده است.

به گفته او، حدود ۸۲ ایستگاه و فضای مرتبط برای بررسی جهت استفاده در شرایط اضطراری معرفی شده‌اند، اما تجربه جنگ نیز نشان داده بود که این فضا‌ها در مواردی مانند سرویس بهداشتی، تهویه، امنیت و تأمین مواد غذایی برای حضور گسترده و طولانی‌مدت مردم محدودیت دارند.

با این حال، روند تبدیل برخی فضا‌های مترو به پناهگاه آغاز شده و در شهریور نصب تابلو‌های پناهگاه عمومی در تعدادی از ایستگاه‌ها نیز شروع شد.

جامعه مهندسان مشاور با اصل تامین فضای امن برای شهروندان مخالفتی ندارد؛ مساله‌ای که مطرح می‌کند، پیوند خوردن این سیاست با تجاری‌سازی فضا‌های عمومی و زیرسطحی است.

در بیانیه آمده بسیاری از ایستگاه‌های مترو فاقد استاندارد‌های لازم پناهگاه جنگی هستند و حتی تجمع جمعیت در آنها با توجه به شکل جنگ‌های امروز نیازمند بررسی جدی است. از نگاه این نهاد، نگرانی اصلی آن است که ایجاد پناهگاه به دستاویزی برای افزایش کاربری تجاری و تراکم در این فضا‌ها تبدیل شود.

کمیسیون ماده پنج زیر ذره‌بین

سه پرونده نخست بیانیه در نهایت به یک نهاد می‌رسند: کمیسیون ماده پنج.

جامعه مهندسان مشاور معتقد است این کمیسیون که قرار بود تغییرات موردی طرح تفصیلی را بررسی و به تحقق اهداف برنامه‌ریزی شهری کمک کند، در عمل از مأموریت اولیه خود فاصله گرفته و تغییر ضوابط شهری می‌تواند به ابزاری برای درآمدزایی و افزایش تراکم تبدیل شود.

به همین دلیل، خواسته مشخص بیانیه فقط توقف یک پروژه نیست؛ جامعه مهندسان مشاور خواستار شفاف شدن فرآیند تصمیم‌گیری، انتشار عمومی مستندات و مصوبات و بررسی اثر تجمعی تصمیم‌های کمیسیون ماده پنج بر شهر شده است.

این بخش اهمیت دیگری هم دارد. هر مجوز افزایش تراکم ممکن است به‌تنهایی تغییر بزرگی در مقیاس تهران به نظر نرسد، اما مسئله‌ای که بیانیه مطرح می‌کند حاصل جمع این تصمیم‌هاست؛ صد‌ها پرونده‌ای که در طول زمان می‌توانند جمعیت و ساخت‌وساز بیشتری را روی زیرساخت ثابت شهر قرار دهند.

یک هشدار خارج از تهران

بیانیه یک پرونده ملی را نیز در کنار مسائل تهران قرار داده است: تغییرات در حریم تخت‌جمشید.

جامعه مهندسان مشاور با اشاره به نگرانی‌های ایجادشده در جامعه تخصصی و میان فعالان میراث فرهنگی تأکید کرده است که حریم آثار تاریخی بخشی جدایی‌ناپذیر از نظام حفاظت از میراث است و هرگونه تغییر باید پس از مطالعات کارشناسی، ارزیابی آثار و با اولویت حفاظت از ارزش‌های میراثی انجام شود.

اما بخش عمده بیانیه ۱۳ مهر یک پیام شهری مشترک دارد. بازسازی جنگ، توسعه اطراف مترو و ایجاد پناهگاه سه مساله متفاوت‌اند و هر سه می‌توانند ضرورت‌های واقعی شهر باشند؛ اعتراض جامعه مهندسان مشاور به اصل این اهداف نیست، بلکه به مسیری است که ممکن است اجرای آنها را به تراکم بیشتر، تجاری‌سازی فضای عمومی و افزایش بار بر زیرساخت‌های تهران گره بزند.

از این زاویه، پرسش اصلی بیانیه نیز فراتر از چند پروانه ساختمانی است: تهران برای حل مشکلات تازه خود قرار است ظرفیت زیرساخت‌هایش را افزایش دهد یا دوباره ظرفیت ساخت‌وسازش را؟