ایران چقدر زیرساخت هوش مصنوعی دارد؟ | احداث مزرعه GPU در فولادشهر

گروه فناوری؛ سکوی ملی هوش مصنوعی در ۲۹ مهر ۱۴۰۳ با هدف ایجاد زیرساخت پردازشی برای توسعه و اجرای مدل‌های هوش مصنوعی در ایران کلید خورد. این پروژه با مشارکت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری و دانشگاه صنعتی شریف پیش رفت و در نخستین فاز سخت‌افزاری، بیش از ۱۰ پتافلاپس توان پردازشی و شبکه‌ای با ظرفیت ۴۰۰ گیگابیت بر ثانیه در اختیار گرفت. به گفته تیم فنی پروژه، این ظرفیت در زمان راه‌اندازی، بزرگ‌ترین توان محاسباتی سخت‌افزاری اعلام‌شده در کشور بود.

بر اساس گزارش تسنیم، هدف این سکو این است که شرکت‌ها، دانشگاه‌ها و دستگاه‌های دولتی برای آموزش و اجرای مدل‌های هوش مصنوعی، به جای خرید و نگهداری مستقل تجهیزات گران‌قیمت GPU، از یک زیرساخت پردازشی متمرکز استفاده کنند. در اردیبهشت ۱۴۰۵ نیز حسین افشین، معاون علمی رئیس‌جمهور، از استفاده ۷۶ شرکت، ظرفیت این سکو خبر داد. با این حال، نام این شرکت‌ها، میزان استفاده هرکدام و ظرفیت پردازشی اختصاص‌یافته به آنها به‌صورت عمومی اعلام نشده است.

قابل ذکر است که این زیرساخت از تبعات جنگ نیز در امان نماند. افشین در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد که سکوی ملی هوش مصنوعی در جریان جنگ آسیب دید، اما حدود یک ماه بعد دوباره به مدار بازگشت و فعالیت خود را از سر گرفت.

ایران چند دیتاسنتر هوش‌مصنوعی دارد؟

تصویر زیرساخت دیتاسنتر ایران بسته به تعریف و منبع آماری متفاوت است. پایگاه Data Center Map در حال حاضر ۱۹ مرکز داده را در ایران فهرست می‌کند؛ از این تعداد، ۱۴ مرکز در تهران قرار دارند و اصفهان، رشت، شیراز، همدان و قم هرکدام یک مرکز در این فهرست دارند. اما Internet Society در شاخص‌های زیرساختی خود برای سال ۲۰۲۶، تنها ۳ دیتاسنتر فعال برای ایران ثبت کرده است.

فولادشهر؛ ورود اصفهان به رقابت پردازش هوش مصنوعی

در چنین شرایطی، پروژه مزرعه پردازشی GPU Farm فولادشهر یکی از مهم‌ترین طرح‌های جدید زیرساخت هوش مصنوعی ایران به شمار می‌رود. طبق گزارشی که پیش از این تسنیم منتشر کرده بود، طبق اعلام کوروش خسروی، معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری اصفهان، این مرکز با ظرفیت ۴۰ پتافلاپس و سرمایه‌گذاری ۵.۶ همت، معادل حدود ۳۵ میلیون دلار در دستور کار قرار گرفته است. مدل تأمین مالی پروژه نیز بر مشارکت شرکت‌های بزرگ و استفاده از سازوکار اعتبار مالیاتی استوار است.

این پروژه در شهریور ۱۴۰۵ هنوز در مسیر اجرا قرار داشت و حتی استاندار اصفهان خواستار ارائه جدول زمان‌بندی مشخص برای راه‌اندازی آن شد.

برنامه استان اصفهان، ایجاد یک زیست‌بوم گسترده‌تر در محور فولادشهر–مبارکه است که در کنار GPU Farm، قطب داده، پارک فناوری و ایستگاه دریافت و پردازش داده‌های ماهواره‌ای را نیز دربر می‌گیرد. برای این طرح بزرگ‌تر، حدود ۱۰۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری و حدود ۳ هزار شغل مستقیم پیش‌بینی شده است.

چرا صنایع فولاد، نفت و پتروشیمی وارد هوش مصنوعی شده‌اند؟

در یک کارخانه فولاد، تجهیزات تولیدی و سامانه‌های کنترل، داده‌های زیادی از دما، فشار، لرزش، سرعت، کیفیت مواد اولیه و وضعیت ماشین‌آلات تولید می‌کنند. پردازش این داده‌ها با مدل‌های هوش مصنوعی می‌تواند برای پیش‌بینی خرابی تجهیزات، نگهداری پیش‌بینانه، کنترل کیفیت و بهینه‌سازی فرایند تولید به کار رود.

در پالایشگاه‌ها و پتروشیمی‌ها نیز کاربرد‌هایی مانند تحلیل داده‌های عملیاتی، پیش‌بینی خرابی تجهیزات، بهینه‌سازی فرایند‌های تولید و کاهش مصرف انرژی مطرح است. به همین دلیل، داشتن دسترسی به توان پردازشی بالا می‌تواند برای صنایع بزرگ، بخشی از زیرساخت تحول دیجیتال آنها باشد.

در همین چارچوب، معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری اصفهان از مذاکره با پنج شرکت بزرگ استان، از جمله پالایش نفت اصفهان، شرکت‌های پتروشیمی و نفت سپاهان برای سرمایه‌گذاری از محل اعتبار مالیاتی خبر داده است.

مالیات صنایع چگونه به GPU تبدیل می‌شود؟

مدل تأمین مالی پروژه، یکی از متفاوت‌ترین بخش‌های طرح فولادشهر است. بند «ت» ماده ۱۱ قانون جهش تولید دانش‌بنیان، برای برخی سرمایه‌گذاری‌های مستقیم واجد شرایط، تا سقف ۳۰ درصد سرمایه‌گذاری اعتبار مالیاتی در نظر گرفته است. این اعتبار پس از طی فرایند تأیید، از مالیات قطعی شرکت کسر می‌شود و امکان انتقال آن به سنوات بعد نیز وجود دارد.

در مورد فولادشهر، مقام‌های استانی گفته‌اند شرکت‌های بزرگ صنعتی از جمله پالایشگاه، فولاد صبا، نفت سپاهان و پتروشیمی در این مدل مشارکت می‌کنند و منابع حاصل از این سازوکار برای خرید تجهیزات پردازشی و تقویت زیرساخت هوش مصنوعی به کار می‌رود. همچنین بخش قابل‌توجهی از سرمایه‌گذاری قرار است صرف تأمین پردازنده‌های پیشرفته شود.

برق و آب؛ هزینه‌ای که در ظرفیت ۴۰ پتافلاپس دیده نمی‌شود

به گزارش اقتصادآنلاین، سرورها، شبکه، ذخیره‌سازی و به‌ویژه سیستم‌های خنک‌کننده، بار قابل‌توجهی بر زیرساخت انرژی ایجاد می‌کنند. آژانس بین‌المللی انرژی می‌گوید سرور‌ها در دیتاسنتر‌های مدرن به‌طور متوسط حدود ۶۰ درصد مصرف برق را به خود اختصاص می‌دهند، در حالی که سهم سیستم‌های سرمایش بسته به نوع و بهره‌وری مرکز از حدود ۷ درصد تا بیش از ۳۰ درصد متغیر است. برای مزرعه ۴۰ پتافلاپسی فولادشهر، رقم رسمی مصرف برق و آب، تعداد دقیق GPU‌ها و فناوری خنک‌سازی منتشر نشده است؛ بنابراین برآورد اقتصادآنلاین را باید صرفاً یک سناریوی محاسباتی دانست.

با فرض مصرف متوسط حدود ۰.۶ تا ۱.۲ مگاوات و فعالیت پیوسته مرکز، مصرف سالانه برق در محدوده ۵ تا ۱۰.۵ گیگاوات‌ساعت قرار می‌گیرد. مصرف آب نیز مستقیماً به فناوری خنک‌سازی وابسته است و در یک سناریوی متعارف می‌تواند از چند میلیون لیتر تا حدود ۲۰ میلیون لیتر در سال تغییر کند.

این برآورد بر اساس ظرفیت پردازشی اعلام‌شده و شاخص‌های متعارف دیتاسنتر‌ها انجام شده و برای تبدیل آن به یک رقم قطعی، اطلاعاتی مانند مدل GPU، تعداد پردازنده‌ها، میزان بهره‌برداری، شاخص PUE و فناوری سرمایش پروژه لازم است.