هوش‌مصنوعی به جان مشاغل افتاد | تصمیم بزرگ AI برای بازار کار تا سال ۲۰۳۰ | موج جدید بیکاری در راه است؟

اقتصاد جهان - آناهیتا محب‌علی؛ گسترش هوش مصنوعی مولد در سال‌های اخیر بحث درباره آینده اشتغال را از یک پیش‌بینی بلندمدت به مسئله‌ای قابل مشاهده در بازار کار تبدیل کرده است. برای بررسی ابعاد این تحول، در این گزارش یافته‌های پنج نهاد معتبر بین‌المللی شامل مؤسسه هوش مصنوعی انسان‌محور استنفورد، سازمان بین‌المللی کار، صندوق بین‌المللی پول، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) و مجمع جهانی اقتصاد را بررسی کرده‌ایم. این گزارش‌ها که عمدتاً در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ منتشر شده‌اند، از روش‌های متفاوتی برای بررسی اثر AI بر بازار کار استفاده می‌کنند.

چند درصد مشاغل در معرض تغییر یا حذف هستند؟

استنفورد؛ یک‌سوم سازمان‌ها انتظار کاهش نیروی کار دارند

در گزارش AI Index ۲۰۲۶ استنفورد که در ماه آوریل منتشر شد، اثرات بازار کار بیشتر در فرآیند استخدام و میان جوان‌ترین کارکنانی مشاهده شده است که وظایف آنها قابلیت انجام یا کمک‌گیری با هوش مصنوعی دارد.

بر اساس این گزارش، اشتغال برنامه‌نویسان ۲۲ تا ۲۵ ساله تقریباً ۲۰ درصد نسبت به سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است. همچنین حدود یک‌سوم سازمان‌های مورد بررسی انتظار دارند AI در سال آینده باعث کاهش نیروی کار آنها شود، در حالی که نزدیک به نیمی از سازمان‌ها انتظار دارند تعداد کارکنانشان تغییر چندانی نکند یا اصلاً تغییری نداشته باشد.

بیشترین انتظار برای کاهش نیروی انسانی نیز مربوط به خدمات و عملیات، زنجیره تأمین و مهندسی نرم‌افزار است.

ILO؛ یک‌چهارم مشاغل در معرض GenAI

سازمان بین‌المللی کار در شاخص جهانی سال ۲۰۲۵ خود برآورد کرده است حدود یک‌چهارم نیروی کار جهان در مشاغلی قرار دارند که هوش مصنوعی شغل آنها را تهدید می‌کند. با این حال، تنها ۳.۳ درصد از اشتغال کل جهان در بالاترین سطح مواجهه با هوش مصنوعی قرار دارد.

ILO تأکید می‌کند که در اغلب مشاغل، AI احتمالاً به جای حذف کامل شغل، بخشی از وظایف آن را تغییر می‌دهد. این سازمان در گزارش دیگری که در ژوئن ۲۰۲۶ منتشر کرد نیز اعلام کرد که تاکنون شواهدی از حذف گسترده مشاغل به دلیل GenAI مشاهده نشده است.

IMF؛ حدود ۴۰ درصد مشاغل تحت تأثیر تغییرات هوش مصنوعی

صندوق بین‌المللی پول برآورد می‌کند که حدود ۴۰ درصد مشاغل جهان در معرض تغییرات ناشی از AI قرار دارند، البته این رقم در اقتصاد‌های پیشرفته به حدود ۶۰ درصد هم می‌رسد. اما این رقم به معنای احتمال حذف ۴۰ درصد مشاغل نیست. از نگاه IMF هوش مصنوعی در برخی مشاغل، جایگزین بخشی از نیروی انسانی می‌شود و در برخی دیگر به عنوان ابزار مکمل، بهره‌وری کارکنان را افزایش می‌دهد.

کدام مشاغل بیشتر در معرض AI هستند؟

بررسی گزارش‌ها نشان می‌دهد مشاغلی که بخش قابل‌توجهی از وظایف آنها دیجیتال، اطلاعات‌محور، تکراری و قابل استانداردسازی است، بیشتر در معرض تغییر قرار دارند. در گزارش ILO، مشاغل اداری و دفتری بالاترین سطح مواجهه با GenAI را دارند. پس از آن، برخی مشاغل حرفه‌ای و تخصصی نیز با افزایش توانایی مدل‌های هوش مصنوعی بیشتر با آن سروکار دارند. فعالیت‌های حوزه مالی، کسب‌وکارها، کامپیوتر و فناوری، ریاضیات، آموزش و برخی مشاغل اداری و مدیریتی نیز در میان مشاغل با مواجهه قابل‌توجه قرار دارند.

در داده‌های استنفورد، برنامه‌نویسی و مهندسی نرم‌افزار از جمله حوزه‌هایی هستند که نشانه‌های بیشتری از تغییر در آنها دیده می‌شود. در نظرسنجی سازمان‌ها نیز خدمات، عملیات و زنجیره تأمین در میان بخش‌هایی هستند که انتظار کاهش نیروی انسانی در آنها بیشتر گزارش شده است.

IMF نیز نسبت به فشار بر برخی مشاغل اداری، روتین، مالی و برنامه‌نویسی هشدار داده است؛ به‌ویژه در مواردی که AI می‌تواند بدون نیاز به نیروی انسانی بیشتر، بخش قابل‌توجهی از وظایف را انجام دهد. در مقابل، مشاغلی که به تعامل انسانی، قضاوت، خلاقیت، مهارت‌های اجتماعی یا کار فیزیکی پیچیده وابسته‌اند، در حال حاضر کمتر در معرض جایگزینی کامل قرار دارند.

AI چقدر بهره‌وری کارکنان را افزایش داده است؟

مطالعات بررسی‌شده در AI Index ۲۰۲۶ استنفورد افزایش بهره‌وری حدود ۱۴ تا ۱۵ درصد در پشتیبانی مشتری، ۲۶ درصد در برنامه‌نویسی و ۵۰ درصد در خروجی بازاریابی را گزارش کرده‌اند. این اعداد نشان می‌دهند هوش مصنوعی در برخی وظایف مشخص می‌تواند مقدار کاری را که یک کارمند در مدت معین انجام می‌دهد افزایش دهد.

در عین حال، ILO تأکید می‌کند افزایش بهره‌وری الزاماً به معنای افزایش اشتغال نیست. اگر یک شرکت بتواند همان مقدار کار را با نیروی انسانی کمتر انجام دهد، افزایش بهره‌وری ممکن است در کوتاه‌مدت تقاضا برای برخی کارکنان را کاهش دهد.

چه مهارت‌هایی در عصر AI اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند؟

اگر بخشی از وظایف توسط AI انجام شود، ارزش برخی مهارت‌های انسانی افزایش پیدا می‌کند. OECD در گزارش «مهارت‌ها در عصر هوش مصنوعی» با عنوان Skills in the AI Age  تأکید می‌کند که مهارت‌هایی مانند تفکر انتقادی، خلاقیت، حل مسئله، همکاری، ارتباطات و یادگیری مستمر اهمیت بیشتری پیدا خواهند کرد.

این تغییر به این معنا نیست که همه کارکنان باید متخصص هوش مصنوعی یا برنامه‌نویس شوند. OECD بر این نکته تأکید دارد که تنها بخش کوچکی از نیروی کار به مهارت‌های پیشرفته‌ای مانند توسعه مدل‌های یادگیری ماشین نیاز دارد و برای بخش بزرگی از کارکنان، توانایی کار کردن در کنار AI و استفاده مؤثر از آن اهمیت بیشتری خواهد داشت.

IMF نیز در بررسی خود نشان داده است که مشاغلی که به مهارت‌های جدید نیاز دارند می‌توانند دستمزد‌های پیشنهادی بالاتری داشته باشند. برای موقعیت‌هایی که به چهار مهارت جدید یا بیشتر نیاز دارند، این تفاوت در داده‌های مورد بررسی به حدود ۱۵ درصد در بریتانیا و ۸.۵ درصد در آمریکا رسیده است.

در چنین شرایطی، مزیت نیروی انسانی ممکن است کمتر به توانایی انجام یک کار تکراری و بیشتر به توانایی تحلیل، تصمیم‌گیری، ارتباط، حل مسئله و استفاده از ابزار‌های AI وابسته شود.

تا سال ۲۰۳۰ چه اتفاقی برای بازار کار می‌افتد؟

برای بررسی افق بلندمدت، گزارش Future of Jobs ۲۰۲۵ مجمع جهانی اقتصاد که در ژانویه ۲۰۲۵ منتشر شد، یکی از مهم‌ترین منابع است. WEF  بر اساس نظرسنجی از بیش از هزار کارفرمای بزرگ در ۵۵ اقتصاد پیش‌بینی می‌کند که تا سال ۲۰۳۰ در مجموع ۱۷۰ میلیون شغل ایجاد و ۹۲ میلیون شغل جابه‌جا یا حذف شوند.

به این ترتیب، خالص اشتغال در جهان می‌تواند ۷۸ میلیون شغل افزایش پیدا کند. اگر تنها روند AI و فناوری‌های پردازش اطلاعات را در نظر بگیریم، WEF برآورد می‌کند این روند‌ها تا سال ۲۰۳۰ حدود ۱۱ میلیون شغل ایجاد و ۹ میلیون شغل را جابه‌جا یا حذف کنند.