بودجه‌های دفاعی بر مدار صعود | جهان برای یک جنگ تمام‌عیار آماده می‌شود؟ | جدول بودجه نظامی ۹ کشور دنیا

اقتصادجهان - آناهیتا محب‌علی؛ تحولات رخ داده در جهان باعث شده کشور‌ها تمرکز بیشتری بر روی بودجه بخش نظامی خود داشته باشند و رشد بودجه این بخش، همزمان بر تسلیحات، پدافند هوایی و موشکی، مهمات و توسعه صنایع دفاعی متمرکز شده است.

بررسی بودجه دفاعی کشور‌ها حاکی از آن است که رقابت امنیتی در جهان وارد مرحله‌ای تازه شده است. الگوی این بودجه‌ها در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد مسیر امنیتی مناطق مختلف جهان از یکدیگر جدا شده، اما در نقطه مشترک آمادگی برای جنگ‌های پرهزینه و طولانی‌مدت به هم می‌رسند. از بازسازی ذخایر مهمات در اروپا تا توسعه موشک و پدافند در آسیا و خاورمیانه، تجربه درگیری‌های اخیر مستقیماً بر شکل هزینه‌کرد نظامی کشور‌ها اثر گذاشته است.

اروپا؛ مسئله امنیت

مهم‌ترین رابطه‌ای که در داده‌های اروپا دیده می‌شود، فاصله جغرافیایی کشور‌ها از روسیه و شدت افزایش نگرانی امنیتی آنهاست. آلمان، فرانسه و لهستان عضو ناتو هستند و هر سه از اوکراین و تقویت توان دفاعی اروپا حمایت می‌کنند.

لهستان در نزدیک‌ترین نقطه به جبهه شرقی ناتو قرار دارد. آلمان در مرکز اروپا و به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین اقتصاد‌های این قاره نقش ستون دفاعی اروپا را بر عهده گرفته و فرانسه به دنبال حفظ توان مستقل نظامی و هسته‌ای خود است. داده‌های بانک مرکزی اروپا نیز نشان می‌دهد میان میزان هزینه دفاعی کشور‌هایی که تهدید روسیه را از نظر جغرافیایی نزدیک‌تر احساس می‌کنند، انگیزه بیشتری برای افزایش آن دارند.

از طرف دیگر، اتحادیه اروپا اعلام کرده هزینه دفاعی کشور‌های عضو اتحادیه از حدود ۴۱۸ میلیارد یورو در سال ۲۰۲۵ به حدود ۴۵۴ میلیارد یورو در ۲۰۲۶ خواهد رسید؛ یعنی ۸.۶ درصد رشد در یک سال و حدود ۷۵ درصد افزایش نسبت به ۲۰۲۱. سهم سرمایه‌گذاری دفاعی نیز از ۳۲ درصد هزینه دفاعی در ۲۰۲۵ به حدود ۳۶ درصد در ۲۰۲۶ می‌رسد.

این ارقام نشان می‌دهد اروپا در حال ساخت ظرفیت نظامی جدید است.

لهستان؛ واضح‌ترین نمونه از پیوند بودجه و تهدید روسیه

لهستان را می‌توان روشن‌ترین نمونه در میان کشور‌های جدول دانست. این کشور به دلیل موقعیت جغرافیایی، مرز مشترک با بلاروس و نزدیکی به منطقه جنگ روسیه و اوکراین، تهدید روسیه را بسیار مستقیم احساس می‌کند؛ بنابراین افزایش هزینه‌های لهستان روی تجهیزاتی متمرکز شده که در یک جنگ زمینی و چندلایه در شرق اروپا کاربرد دارند.

این موضوع با موضع ورشو درباره اوکراین نیز ارتباط دارد. لهستان از مسیر عضویت اوکراین در ساختار‌های غربی حمایت می‌کند، زیرا از نگاه امنیتی ورشو، ایجاد یک منطقه حائل و تقویت توان دفاعی اوکراین می‌تواند با امنیت جناح شرقی اروپا ارتباط داشته باشد. به همین دلیل، برای لهستان جنگ اوکراین، بخشی از محاسبه امنیت ملی این کشور است.

اگر جنگ روسیه و اوکراین یابد؛ همچنان بعید است ورشو به سطح هزینه‌های نظامی پیش از جنگ بازگردد؛ زیرا بخش مهمی از سیاست دفاعی لهستان اکنون بر این فرض بنا شده که روسیه همچنان یک تهدید بلندمدت برای امنیت اروپا باقی می‌ماند.

آلمان؛ کاهش وابستگی اروپا به آمریکا

آلمان به این نتیجه رسیده که ارتش این کشور برای ایفای نقش مورد انتظار در ناتو به اندازه کافی مجهز نیست. افزایش بودجه دفاعی بر مهمات، تجهیزات سنگین، پدافند هوایی، جنگنده‌ها و افزایش ظرفیت صنعتی متمرکز شده و هدف آن بازسازی توان نظامی است که پس از جنگ سرد کاهش یافته بود.

برلین در حال حرکت به سمت یکی از ستون‌های اصلی توان دفاعی اروپا است، به‌ویژه در شرایطی که کشور‌های اروپایی می‌خواهند وابستگی امنیتی خود به آمریکا را کاهش دهند. هدف جدید ناتو برای رساندن هزینه‌های دفاعی و امنیتی اعضا به ۵ درصد تولید ناخالص داخلی تا ۲۰۳۵ نیز این روند را تقویت کرده است.

فرانسه؛ حفظ توان یک قدرت نظامی مستقل

پاریس با توجه به جایگاه هسته‌ای و حضور نظامی خود در مناطق مختلف، به دنبال حفظ توانایی انجام عملیات در بحران‌های مختلف است. فرانسه یک قدرت هسته‌ای، عضو دائم شورای امنیت و دارای منافع نظامی در مناطق مختلف جهان است؛ بنابراین ارتش این کشور باید توانایی انجام عملیات در طیف وسیعی از سناریو‌ها را حفظ کند.

تمرکز بر مهمات، موشک‌های دوربرد، نیروی هوایی، بازدارندگی هسته‌ای و فناوری‌های نظامی جدید نشان می‌دهد فرانسه بیشتر در حال آماده شدن برای چیزی است که در ادبیات نظامی به آن جنگ پرشدت گفته می‌شود.

آیا اروپا برای جنگ با روسیه آماده می‌شود؟

بر اساس شواهد موجود، روسیه مهم‌ترین محرک افزایش توان دفاعی اروپا است. گزارش جدید آژانس دفاعی اروپا در سپتامبر ۲۰۲۶ هشدار داده که اروپا با وجود افزایش بی‌سابقه هزینه‌های دفاعی، هنوز در حوزه‌هایی مانند پدافند هوایی و موشکی، نیرو‌های زمینی، نیروی دریایی، پهپاد‌ها و ذخایر مهمات با شکاف توانمندی مواجه است و برای رسیدن به آمادگی دفاعی تا ۲۰۳۰ باید سرعت سرمایه‌گذاری را بیشتر کند.

این شاید مهم‌ترین سند برای تحلیل آینده باشد. زیرا نشان می‌دهد اروپا هنوز برای سناریوی جنگ تمام‌عیار آماده نیست.

در نتیجه اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، احتمالاً بخش قابل‌توجهی از بودجه دفاعی اروپا در سال‌های آینده همچنان به خرید مهمات، پدافند، موشک، پهپاد، توپخانه و زیرساخت اختصاص خواهد یافت.

شرق آسیا | چین و کره شمالی تهدیدی بزرگ

در منطقه شرق آسیا، سه کشور جدول یعنی چین، ژاپن و کره جنوبی در یک محیط امنیتی مشترک قرار دارند، اما هرکدام از زاویه متفاوتی به آن نگاه می‌کنند. مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی (IISS) برآورد می‌کند که هزینه‌های دفاعی آسیا در سال ۲۰۲۶ به حدود ۶۳۰ میلیارد دلار برسد. از نگاه این مؤسسه، افزایش قدرت نظامی چین، فشار آمریکا بر متحدان برای افزایش هزینه‌های دفاعی و تهدید کره شمالی، از مهم‌ترین عوامل رشد هزینه‌های نظامی در این منطقه هستند که در درجه اول با تهدید هسته‌ای و موشکی کره شمالی مواجه است.

چین؛ افزایش بودجه برای یک رقابت بلندمدت

بودجه دفاعی رسمی چین برای ۲۰۲۶ به حدود ۱.۹۴ تریلیون یوان رسیده که نسبت به هزینه اجراشده سال قبل ۶.۹ درصد افزایش دارد. پکن این افزایش را بخشی از مدرن‌سازی نیرو‌های مسلح و تقویت توان راهبردی کشور می‌داند. چین در حال تقویت همزمان نیروی دریایی، موشک‌های دوربرد، نیروی هوایی، فضا، سایبر و جنگ الکترونیک است. تمرکز اصلی پکن، توانایی مقابله با یک قدرت بزرگ و کنترل محیط پیرامونی چین است.

اثر جنگ ایران فقط به اسرائیل محدود نمی‌شود

یکی از مهم‌ترین نتایج این مقایسه، فقط تحت تاثیر قرار گرفتن بودجه کشور‌های درگیر نبود. آمریکا نیز با افزایش مصرف مهمات و تجهیزات در جنگ ایران با مسئله بازسازی ذخایر مواجه شده است. رویترز در ۲۸ سپتامبر گزارش داد پنتاگون قراردادی چندساله به ارزش بالقوه ۲۰.۷ میلیارد دلار برای افزایش تولید موشک‌های AMRAAM به شرکت RTX داده است و نگرانی درباره کاهش ذخایر موشکی آمریکا به دلیل جنگ خاورمیانه و کمک نظامی به اوکراین یکی از عوامل این تصمیم بوده است.

در نتیجه فشار روی صنایع دفاعی آمریکا می‌تواند در سال‌های آینده ادامه پیدا کند، حتی اگر شدت یکی از جنگ‌ها کاهش پیدا کند.