ال‌نینوی تاریخی در راه ایران / پاییز ۱۴۰۵ زیر باران می‌رود یا خشک می‌ماند؟

پاییز ۱۴۰۵ در شرایطی آغاز شده است که اقیانوس آرام استوایی شاهد یکی از قوی‌ترین سیگنال‌های ال‌نینو در دهه‌های اخیر است. بر اساس آخرین ارزیابی مرکز پیش‌بینی اقلیم آمریکا (NOAA) در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶، ال‌نینو در حال تقویت است و احتمال وقوع یک رویداد «بسیار قوی» در پاییز و زمستان نیمکره شمالی بیش از ۹۰ درصد برآورد شده است.

مرکز پیش بینی اقلیم آمریکا همچنین احتمال آنکه رویداد اکتبر تا دسامبر ۲۰۲۶ از نظر شدت در رده رویداد‌های تاریخی قرار گیرد، ۷۵ درصد اعلام کرده است.

در همین حال، ارزیابی مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های اقلیمی و جامعه (IRI) در ۲۱ سپتامبر نشان می‌دهد که تمامی ۲۲ مدل مورد استفاده این مرکز، ادامه و تقویت ال‌نینو را در پاییز و زمستان پیش‌بینی می‌کنند و احتمال تداوم شرایط ال‌نینو تا اوایل سال ۲۰۲۷ بسیار بالا ارزیابی شده است.

در ادامه حتما بخوانید:

زنگ خطر آلودگی هوا در پایتخت / شاخص تهران به ۱۰۸ رسید

هشدار زرد هواشناسی برای این استان‌ها / باد شدید و بارش در راه است

حسین فرجامی، عضو هیئت علمی و رئیس پژوهشکده علوم جوی پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی، در تشریح اهمیت این وضعیت می‌گوید: «ال‌نینو یک پدیده محدود به اقیانوس آرام نیست. تغییر دمای سطح آب و الگوی بارش و همرفت در اقیانوس آرام می‌تواند الگو‌های گردش جو را در مناطق بسیار دور از محل شکل‌گیری خود تغییر دهد. به همین دلیل، برای بررسی چشم‌انداز بارش ایران باید علاوه بر وضعیت اقیانوس آرام، رفتار جو و مسیر سامانه‌های بارشی در منطقه غرب آسیا را نیز در نظر گرفت.»

ال‌نینو چیست و چرا برای ایران اهمیت دارد؟

ال‌نینو یکی از فاز‌های نوسان بزرگ‌مقیاس اقیانوسی–جوی موسوم به «نوسان جنوبی–ال‌نینو» یا ENSO است. در این پدیده، آب‌های سطحی بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی گرم‌تر از شرایط معمول می‌شوند و این تغییر می‌تواند الگوی گردش جو را در نقاط مختلف جهان تحت تأثیر قرار دهد.

یکی از مناطق اصلی برای پایش ال‌نینو، محدوده‌ای در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی موسوم به «نی‌نیو ۳.۴» است. دمای سطح آب در این منطقه یکی از شاخص‌های اصلی برای ارزیابی وضعیت ENSO محسوب می‌شود. NOAA در گزارش ۱۰ سپتامبر اعلام کرد که ناهنجاری دمای سطح آب در این منطقه در ماه اوت به حدود ۱.۸ درجه سلسیوس بالاتر از میانگین رسیده و در بخش شرقی اقیانوس آرام، این ناهنجاری از ۳ درجه سلسیوس نیز فراتر رفته است.

با این حال، فرجامی تأکید می‌کند که قوی بودن ال‌نینو به‌تنهایی نمی‌تواند میزان بارش ایران را تعیین کند.

وی می‌گوید: «ایران فاصله زیادی از محل شکل‌گیری ال‌نینو دارد؛ بنابراین اثر این پدیده بر کشور مستقیماً از اقیانوس آرام به ایران منتقل نمی‌شود، بلکه از طریق تغییر الگو‌های گردش جو، موقعیت جت‌های غربی، مسیر سامانه‌های کم‌فشار و نحوه انتقال رطوبت خود را نشان می‌دهد؛ بنابراین نمی‌توان تنها بر اساس شدت ال‌نینو درباره میزان بارش یک استان یا حتی کل کشور با قطعیت اظهار نظر کرد.»

اقیانوس هند؛ سیگنال دیگری که باید زیر نظر باشد

در کنار ال‌نینو، وضعیت اقیانوس هند نیز از عوامل مورد توجه در چشم‌انداز اقلیمی ماه‌های آینده است. سازمان جهانی هواشناسی در چشم‌انداز سپتامبر تا نوامبر ۲۰۲۶، شکل‌گیری فاز مثبت «نوسان دوقطبی اقیانوس هند» یا IOD را پیش‌بینی کرده و مقدار میانگین فصلی این شاخص را حدود ۰.۹ درجه سلسیوس برآورد کرده است.

IOD به زبان ساده

IOD به تفاوت الگوی دمای سطح آب در بخش‌های غربی و شرقی اقیانوس هند مربوط می‌شود و تغییر آن می‌تواند بر همرفت، فشار و گردش جو در مناطق پیرامون اقیانوس هند اثر بگذارد.

فرجامی با اشاره به اهمیت هم‌زمانی این دو پدیده می‌گوید: «در پاییز امسال فقط شدت ال‌نینو اهمیت ندارد؛ هم‌زمانی شرایط اقیانوس آرام و اقیانوس هند نیز مهم است. این دو سیگنال می‌توانند در کنار سایر عوامل جوی، بر الگو‌های انتقال رطوبت و مسیر سامانه‌های بارشی در منطقه اثر بگذارند.»

البته بر اساس داده‌های IRI، وضعیت IOD در مردادماه در محدوده خنثی قرار داشت و مدل‌ها شکل‌گیری فاز مثبت آن را از شهریور و تداوم آن را تا آذرماه پیش‌بینی می‌کنند؛ بنابراین این بخش از چشم‌انداز نیز همچنان باید با داده‌های جدید به‌روزرسانی شود.

چرا نمی‌توان از روی ال‌نینو به‌تنهایی درباره بارش ایران قضاوت کرد؟

به گفته رئیس پژوهشکده علوم جوی پژوهشگاه، مسیر تأثیرگذاری پدیده‌های اقیانوسی بر بارش ایران یک زنجیره چندمرحله‌ای است:

تغییرات دمای سطح اقیانوس ← تغییر همرفت ← تغییر الگو‌های فشار و موج‌های سیاره‌ای ← تغییر جت‌های غربی ← تغییر مسیر و فعالیت سامانه‌های بارشی ← تغییر انتقال رطوبت ← تغییر بارش ایران

فرجامی در این زمینه توضیح می‌دهد: «شدت یک شاخص اقلیمی الزاماً به همان نسبت به شدت اثر آن در یک منطقه خاص تبدیل نمی‌شود. برای مثال، یک ال‌نینوی بسیار قوی به این معنا نیست که اثر آن در همه کشور‌های جهان نیز به همان اندازه شدید خواهد بود. موقعیت جغرافیایی، فصل، سایر الگو‌های اقلیمی و وضعیت گردش منطقه‌ای جو همگی در نتیجه نهایی نقش دارند».

سازمان جهانی هواشناسی نیز در آخرین ارزیابی خود بر همین نکته تأکید کرده است که شدت یک ال‌نینو به‌تنهایی تعیین‌کننده شدت پیامد‌های آن در یک کشور یا منطقه خاص نیست و اثرات آن می‌تواند تحت تأثیر سایر عوامل اقلیمی، از جمله شرایط اقیانوس هند و اطلس، تعدیل شود.

غرب و زاگرس؛ یکی از مناطق مهم در چشم‌انداز بارش پاییز

بر اساس تحلیل ارائه‌شده از سوی دکتر فرجامی، در شرایط فعلی سیگنال بارشی برای پاییز در بخش‌هایی از غرب و جنوب‌غرب ایران و دامنه‌های زاگرس نسبت به زمستان روشن‌تر به نظر می‌رسد؛ با این حال، این موضوع به معنای پیش‌بینی قطعی بارش بیشتر در تمام این مناطق نیست و باید با ورود داده‌های جدید و به‌روزرسانی مدل‌های پیش‌بینی دنبال شود.

فرجامی می‌گوید: «غرب و جنوب‌غرب ایران و دامنه‌های زاگرس به دلیل قرار گرفتن در مسیر بخشی از سامانه‌های بارشی غربی و مدیترانه‌ای اهمیت ویژه‌ای دارند. اما حتی در این مناطق نیز باید میان افزایش احتمال بارش و وقوع قطعی بارندگی تفاوت قائل شد.»

وی اضافه می‌کند: «آنچه اکنون می‌توان درباره پاییز گفت، یک چشم‌انداز احتمالاتی است، نه یک پیش‌بینی قطعی. ممکن است در یک فصل، بارش کلی بالاتر از میانگین باشد، اما این بارش در همه ماه‌ها و به‌صورت یکنواخت توزیع نشود.»

چرا ممکن است بارش‌ها در طول فصل یکنواخت نباشند؟

یکی دیگر از عواملی که می‌تواند در مقیاس چند هفته‌ای بر وضعیت بارش اثر بگذارد، «نوسان مادن–جولیان» یا MJO است. این پدیده یک نوسان جوی–اقیانوسی در مناطق گرمسیری است که در مقیاس چند هفته تا حدود دو ماه حرکت می‌کند و می‌تواند از طریق تغییر در گردش جو، بر مناطق دوردست نیز اثر بگذارد.

به گفته فرجامی، اهمیت MJO در این است که حتی اگر زمینه کلی فصل برای بارش مساعد باشد، بارش‌ها الزاماً به‌طور یکنواخت در طول فصل توزیع نمی‌شوند.

وی می‌گوید: «ممکن است زمینه اقلیمی یک فصل برای بارش مناسب باشد، اما بخش قابل توجهی از بارندگی در چند موج فعال بارشی متمرکز شود و بین این دوره‌ها نیز بازه‌های نسبتاً خشک داشته باشیم؛ بنابراین برای مدیریت منابع آب و مخاطرات طبیعی، فقط میانگین بارش فصلی اهمیت ندارد؛ زمان وقوع و شدت بارش نیز بسیار مهم است.»

بارش بیشتر لزوماً به معنای آب بیشتر نیست

یکی از نکات مهم در تفسیر چشم‌انداز بارش پاییز ۱۴۰۵، تفاوت میان «بارش» و «منابع آب قابل استفاده» است. حتی اگر بارندگی یک منطقه در مجموع افزایش پیدا کند، نحوه توزیع زمانی و شدت آن می‌تواند تعیین‌کننده میزان رواناب، تغذیه منابع آب زیرزمینی و ذخیره آب در حوضه‌ها باشد.

فرجامی در این باره تأکید می‌کند: برای منابع آب، صرفاً میزان بارش مهم نیست. توزیع زمانی بارندگی، شدت رخدادها، وضعیت رطوبت خاک، دما، پوشش برف و ظرفیت حوضه نیز اهمیت دارند؛ بنابراین یک پاییز پربارش لزوماً به معنای افزایش متناسب ذخایر آب نیست.

از سوی دیگر، اگر بخش قابل توجهی از بارش در مدت کوتاه و با شدت زیاد رخ دهد، می‌تواند رواناب سطحی و خطر سیلاب را افزایش دهد؛ موضوعی که اهمیت استفاده از پیش‌بینی‌های فصلی در کنار پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت و سامانه‌های هشدار سریع را نشان می‌دهد.

پاییز روشن‌تر از زمستان

برآیند داده‌های فعلی نشان می‌دهد که برای پاییز ۱۴۰۵ سیگنال‌های اقلیمی نسبتاً قوی‌تری در دسترس است. در مقابل، هرچه افق پیش‌بینی دورتر می‌شود، عدم‌قطعیت نیز افزایش می‌یابد. ال‌نینو بر اساس ارزیابی‌های فعلی احتمالاً تا زمستان ادامه خواهد داشت، اما این موضوع به‌تنهایی به معنای پیش‌بینی مشخص بارش ایران در زمستان نیست.

NOAA تداوم یک ال‌نینوی بسیار قوی را در پاییز و زمستان محتمل دانسته و WMO نیز تداوم ال‌نینو تا اوایل ۲۰۲۷ را با احتمال بسیار بالا ارزیابی کرده است.

فرجامی با اشاره به این موضوع می‌گوید: «در شرایط فعلی می‌توان گفت سیگنال بارشی پاییز برای بخش‌هایی از ایران روشن‌تر از چشم‌انداز زمستان است. اما درباره زمستان باید با احتیاط بیشتری صحبت کرد و منتظر به‌روزرسانی پیش‌بینی‌ها و مشاهده رفتار واقعی سامانه‌های جوی در ماه‌های آینده بود.»

یک پیش‌بینی، نه یک حکم قطعی

در نهایت، آنچه از شرایط کنونی می‌توان دریافت، نه یک پیش‌بینی قطعی از میزان بارش ایران، بلکه تصویری احتمالاتی از آینده است. ال‌نینوی بسیار قوی در اقیانوس آرام و احتمال شکل‌گیری IOD مثبت در اقیانوس هند، زمینه‌ای متفاوت از شرایط معمول ایجاد کرده‌اند، اما نتیجه نهایی بر فراز ایران به برهم‌کنش این عوامل با گردش منطقه‌ای جو، جت‌های غربی، سامانه‌های مدیترانه‌ای، منابع رطوبت و شرایط سطح زمین بستگی خواهد داشت.

رئیس پژوهشکده علوم جوی پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی در جمع‌بندی می‌گوید: «پیام اصلی این است که نباید از یک شاخص اقلیمی، یک نتیجه قطعی برای بارش ایران استخراج کرد. آنچه اکنون در اختیار داریم، یک چشم‌انداز احتمالاتی است که باید با ورود داده‌های جدید به‌طور مستمر به‌روزرسانی شود. در چنین شرایطی، ارزش پیش‌بینی اقلیمی زمانی بیشتر آشکار می‌شود که در کنار پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت هواشناسی و اطلاعات مربوط به منابع آب و مخاطرات طبیعی، برای تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی مورد استفاده قرار گیرد.»

به این ترتیب، پاییز ۱۴۰۵ از منظر اقلیمی فصلی متفاوت و قابل توجه است؛ اما پاسخ به این پرسش که «آیا ایران پربارش خواهد بود؟» همچنان نیازمند بررسی هم‌زمان اقیانوس و جو و به‌روزرسانی مداوم داده‌ها و مدل‌های پیش‌بینی است.