بدهی آمریکا به مرز خطر رسید | چرا کشور‌ها به طلا و شبکه‌های مالی جایگزین پناه می‌برند؟

گروه اقتصادجهان؛ تقریباً دو سال از آغاز دومین دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ می‌گذرد و اقتصاد جهان بیش از گذشته به دنبال راه‌هایی برای فاصله‌گرفتن از آمریکا است. نگرانی‌ها درباره بار بدهی ۴۰ تریلیون‌دلاری، استفاده بیش از حد از تحریم‌ها برای حل مسائل سیاست خارجی و تمایل ترامپ به عبور از مرز‌های حاکمیت قانون، پرسش‌هایی را درباره جذابیت آمریکا به‌عنوان پناهگاه سرمایه‌گذاری جهانی ایجاد کرده است.

با وجود وعده‌های شرکت‌ها و کشور‌های خارجی برای سرمایه‌گذاری در آمریکا که در بسیاری از موارد برای جلب نظر کاخ سفید انجام شده است؛ سرمایه‌ها به‌تدریج در حال جست‌وجوی مقصد‌های جایگزین هستند.

اسوار پراساد، رئیس پیشین بخش چین در صندوق بین‌المللی پول، گفت: عوامل ژئوپلیتیکی و استفاده تسلیحاتی آمریکا از دلار از طریق تحریم‌های مالی، بانک‌های مرکزی و سایر سرمایه‌گذاران رسمی را وادار می‌کند تا از دارایی‌های دلاری فاصله بگیرند و سبد دارایی‌های خود را متنوع کنند.

با این حال، آمریکا هنوز به یک مقصد نامطلوب برای سرمایه‌گذاری تبدیل نشده است. سرمایه‌گذاران خصوصی همچنان در حال تزریق پول به بازار‌های مالی و سهام آمریکا هستند، زیرساخت‌های هوش مصنوعی با سرعت در حال گسترش است و هیچ ارز رقیبی نیز در آینده نزدیک در آستانه کنارزدن دلار قرار ندارد.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، روز سه‌شنبه در جلسه‌ای در کنگره اعلام کرد که همچنان به اعتبار نظام مالی آمریکا اطمینان دارد و استدلال کرد: حراج اوراق قرضه همچنان با موفقیت انجام می‌شود و دلار نیز بر اساس سهم خود از معاملات جهانی همچنان قدرتمند است.

بسنت گفت: آمریکا در واقع رهبر است و رهبر از رقابت نمی‌ترسد. رقابت ما را بهتر می‌کند.

نخستین شکاف‌ها در سلطه اقتصادی آمریکا

اما نشانه‌هایی از ترک‌خوردن سلطه اقتصادی آمریکا در حال نمایان‌شدن است. بارزترین نمونه در بازار اوراق قرضه دیده می‌شود. بازده اوراق افزایش یافته است، زیرا سرمایه‌گذارانی که از افزایش بدهی ملی آمریکا نگران هستند، برای خرید اوراق خزانه این کشور بازده بیشتری مطالبه می‌کنند. بازده اوراق خزانه ۱۰ساله آمریکا این هفته از ۵ درصد عبور کرد و به بالاترین سطح خود از سال ۲۰۰۷ رسید.

افزایش نرخ بهره در روز چهارشنبه می‌تواند نگرانی‌ها درباره کنترل فدرال رزرو بر تورم بالا را کاهش دهد؛ نگرانی‌هایی که نوسانات و اضطراب بیشتری را به بازار اوراق قرضه وارد کرده‌اند.

یک هفته پیش از عبور بازده اوراق از این مرز نگران‌کننده، وزارت خزانه‌داری آمریکا ۵.۲ میلیارد دلار از بدهی‌های خود را که سررسید آنها بین ۱۰ تا ۲۰ سال بود خریداری کرد. این اقدام بخشی از برنامه‌ای برای افزایش تقاضا در بازار خزانه‌داری و تلاش برای بالا بردن قیمت اوراق و کاهش بازده آنها بود.

بسنت گفت سرمایه‌گذاران قدرت زیربنایی اقتصاد آمریکا را درک نمی‌کنند و از آنها خواست علیه او شرط‌بندی کنند. او هفته گذشته در دانشگاه متودیست جنوبی گفت: این رؤیای من است. من اطلاعات نامتقارن دارم. اکنون من صاحب خانه هستم.

چرا کشور‌ها به آمریکا به‌عنوان یک سرمایه‌گذاری مطمئن نگاه نمی‌کنند؟

با متزلزل‌شدن چشم‌انداز مالی بلندمدت آمریکا، برخی کشور‌ها در حال پرسش از این موضوع هستند که آیا آمریکا همچنان محل مناسبی برای سرمایه‌گذاری است یا نه. صندوق ثروت ملی نروژ، بزرگ‌ترین صندوق ثروت ملی جهان، در همین ماه اعلام کرد که قصد دارد دارایی‌های خود از اوراق خزانه آمریکا را کاهش دهد و به دنبال بازده‌های بالاتر در نقاط دیگر باشد.

تقریباً ۹۰ درصد معاملات ارزی جهان با دلار انجام می‌شود. اما سهم دلار از ذخایر بانک‌های مرکزی طی یک دهه گذشته به‌طور پیوسته کاهش یافته و از ۶۴ درصد در سال ۲۰۱۵ به ۵۶ درصد در پایان سال ۲۰۲۵ رسیده است.

کریستین لاگارد، رئیس بانک مرکزی اروپا، سال گذشته گفت سیاست‌گذاری بی‌ثبات در آمریکا زمینه را برای یک لحظه جهانی یورو فراهم می‌کند.

تحریم‌ها چگونه به قدرت دلار ضربه می‌زنند؟

آمریکا از جایگاه ویژه دلار برای استفاده از آن به‌عنوان ابزاری در سیاست خارجی بهره گرفته و تحریم‌های سنگینی علیه مخالفان خود، از جمله ایران و روسیه، اعمال کرده است. هم‌زمان با افزایش استفاده آمریکا از تحریم‌ها برای حل مناقشات جهانی، ماندگاری دلار به‌عنوان ارز ذخیره جهان بیش از گذشته زیر سؤال رفته است.

آمریکا در سال جاری تلاش کرد برنامه تحریم‌های خود را تا حدی کاهش دهد؛ زیرا نگرانی‌هایی وجود داشت مبنی بر اینکه استفاده بیش از حد از جنگ مالی، کشور‌های دیگر را به سمت گزینه‌های جایگزین دلار سوق می‌دهد.

دلار در بیشتر معاملات مالی فرامرزی مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ بنابراین تحریم‌ها عملاً می‌توانند توانایی یک کشور برای تعامل با نظام مالی غرب را قطع کنند. نارضایتی از نحوه استفاده آمریکا از قدرت اقتصادی خود باعث شده کشور‌های بیشتری به دنبال نظام‌های مالی جایگزینی باشند که واشنگتن نتواند به آنها دسترسی داشته باشد.

با این حال، بسنت در ماه اوت مسیر خود را تغییر داد و از طرحی با عنوان عملیات طرد اقتصادی (Operation Economic Outcast) رونمایی کرد. هدف این ابتکار، تحت فشار قرار دادن اقتصاد ایران است و کشور‌هایی را که همچنان روابط اقتصادی خود با تهران را حفظ کنند، به تحریم‌های ثانویه تهدید می‌کند. حتی وزیر خزانه‌داری آمریکا نیز اذعان کرده است که اگر آمریکا مجبور شود این تهدید را عملی کند، ممکن است این اقدام نظام مالی جهانی را منفجر کند.

جایگزین دلار از مسیر فناوری می‌رسد؟

یورو و یوآن چین هنوز آماده کنارزدن دلار نیستند، اما ظهور ارز‌های دیجیتال بانک‌های مرکزی، استیبل‌کوین‌ها و رمزارز‌ها مسیر‌های جدیدی در اختیار رقبای آمریکا قرار داده است تا هنگام انجام معاملات بین‌المللی، نظام مالی آمریکا را دور بزنند.

چین در توسعه یک پلتفرم ارز دیجیتال فرامرزی با هنگ‌کنگ، تایلند، امارات متحده عربی و عربستان سعودی پیشتاز بوده است. این پلتفرم امکان انتقال سریع‌تر پول با کارمزد کمتر را نسبت به آنچه در نظام بانکی سنتی ممکن است، فراهم می‌کند.

پروژه مشابهی نیز با هدایت برخی کشور‌های گروه ۷ و مؤسسات مالی غربی در حال توسعه است، اما به اندازه طرح چین پیشرفت نکرده است. این ابتکار چینی mBridge نام دارد. روسیه و هند نیز هفته گذشته اعلام کردند در حال کار روی طرحی هستند که به آنها اجازه می‌دهد از ارز‌های دیجیتال بانک مرکزی برای تسویه پرداخت‌های تجارت بین دو کشور استفاده کنند.

چنین سازوکاری به این کشور‌ها اجازه می‌دهد روابط تجاری خود را گسترش دهند و وابستگی به مؤسسات مالی غربی را که ممکن است هدف تحریم‌های آمریکا قرار بگیرند، کاهش دهند.

جاش لیپسکی، رئیس اقتصاد بین‌الملل در شورای آتلانتیک، گفت: داستان فاصله‌گرفتن از دلار یکی از قدیمی‌ترین داستان‌های موجود است. کشور‌ها به دنبال راه‌هایی برای دورزدن دلار بوده‌اند و فناوری اکنون این کار را نسبت به گذشته کمی ارزان‌تر و آسان‌تر کرده است.

وقتی کشور‌ها به‌جای دلار سراغ طلا می‌روند

در حالی که برخی کشور‌ها بر پول دیجیتال تمرکز کرده‌اند، برخی دیگر با افزایش نگرانی درباره ثبات آمریکا به سراغ طلا رفته‌اند. در سال ۲۰۲۵، ذخایر بین‌المللی طلای جهان از میزان دارایی‌های رسمی خارجی از اوراق خزانه آمریکا عبور کرد. امسال نیز قیمت طلا برای نخستین‌بار در تاریخ از ۵۰۰۰ دلار به ازای هر اونس تروا عبور کرد؛ زیرا بانک‌های مرکزی در بحبوحه تشدید درگیری‌های جهانی و نگرانی‌ها درباره تورم، اقدام به افزایش ذخایر طلا کردند.

تقاضا برای طلا آن‌قدر افزایش یافته که برخی کشور‌ها ترجیح می‌دهند ذخایر طلای خود را در نزدیکی خود نگه دارند. با افزایش بی‌ثباتی ژئوپلیتیکی و مطرح‌شدن تهدید‌های تعرفه‌ای ترامپ علیه متحدان اروپایی، برخی کشور‌ها حتی اقدام کم‌سابقه انتقال طلای خود از خزانه‌های فدرال رزرو نیویورک را انجام داده‌اند.

بانک مرکزی هلند در همین ماه اعلام کرد بخش بزرگی از ۹۵ تن طلای آمریکای شمالی خود را از آمریکا خارج کرده است. این بانک دلیل این اقدام را «افزایش بی‌ثباتی ژئوپلیتیکی» و نیاز به آمادگی برای شرایط بحرانی عنوان کرد.

در ماه مارس نیز بانک مرکزی فرانسه ۱۲۹ تن طلا را از فدرال رزرو نیویورک خارج و به پاریس منتقل کرد.

دولت ترامپ تاکنون تهدیدی برای توقیف طلای خارجی نگهداری‌شده در آمریکا مطرح نکرده است، اما ترامپ با مطرح‌کردن ایده‌هایی مانند استعمار مناطقی همچون گرینلند و کانادا، پرسش‌هایی درباره دیدگاه خود نسبت به حقوق بین‌الملل ایجاد کرده است. دنیل تاننبام، که پیش‌تر هماهنگ‌کننده رعایت مقررات دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا در فدرال رزرو نیویورک بود، گفت: مثل این است که کشور‌ها به آمریکا اعتماد ندارند. من فکر می‌کنم یک عامل ترس وجود دارد.

بی‌اعتمادی به آمریکا به شرکت‌های این کشور هم سرایت می‌کند

این عامل ترس اکنون برای شرکت‌های آمریکایی که در خارج از کشور فعالیت می‌کنند نیز پیامد‌هایی ایجاد کرده است. تاننبام، که اکنون شریک بخش ریسک و سیاست عمومی شرکت Oliver Wyman است، گفت استفاده تهاجمی آمریکا از تعرفه‌ها و کنترل‌های صادراتی باعث شده کشور‌های اروپایی و شرکت‌های این قاره نسبت به استفاده از فناوری آمریکایی در صنایع حساسی مانند هوش مصنوعی محتاط شوند.

آنها نگران هستند که اگر برای چنین زیرساخت‌هایی به آمریکا وابسته شوند، این وابستگی در صورت تصمیم واشنگتن برای ممنوع‌کردن یا غیرفعال‌کردن فناوری، علیه آنها استفاده شود؛ همان‌طور که آمریکا در جریان اختلافات خود با چین و روسیه چنین اقداماتی انجام داده است.

مجموع این تحولات به فرسایش جایگاه آمریکا به‌عنوان پناهگاه امن سرمایه کمک کرده است.تاننبام گفت: دولت‌ها و شرکت‌ها اکنون باید از خود بپرسند اگر آمریکا تصمیم بگیرد اهرم اقتصادی خود را علیه آنها به کار بگیرد، چه اتفاقی خواهد افتاد.

ترجمه: آناهیتا محب‌علی