فشار رادیکال‌ها برای خروج از NPT | دکترین هسته‌ای ایران تغییر می‌کند؟

گروه سیاسی: دوباره موضوع خروج از NPT (پیمان منع اشاعه سلاح هسته‌ای) در مجلس و بین جریان‌های نزدیک به حاکمیت داغ شده است. طرحی سه فوریتی در مجلس تنظیم شده و ۱۳۰ نماینده نیز خواستار تجدیدنظر عضویت ایران شده‌اند.

این نخستین‌بار نیست که مجلس دوازدهم سراغ طرحی می‌رود که دامنه پیامد‌های بسیار گسترده است. طرح مدیریت تنگه هرمز نیز پیش‌تر در دستور کار مجلس قرار گرفت اما دولت چندان با آن همراه نیست. با اینکه تاکنون بار‌ها درباره پیامد‌های خروج از پیمان NPT هشدار داده شده، اما برخی جریان‌های سیاسی همچنان بر این موضوع اصرار دارند و از ضرورت تغییر در دکترین هسته‌ای سخن می‌گویند. اقدامی که می‌تواند پازل آمریکا را برای اجماع علیه ایران تکمیل کند.

از قطعنامه آژانس تا طرح سه فوریتی

برخی جریان‌ها بحث خروج از NPT و تغییر دکترین هسته‌ای را قبل و به ویژه بعد از دو جنگ اخیر مطرح کرده‌اند. حتی کمال خرازی، رییس پیشین شورای راهبردی روابط خارجی دفتر رهبری که در حملات آمریکا و اسرائیل ترور شد نیز به احتمال تغییر در راهبرد‌های ایران اشاره کرده بود. اما جرقه موج جدید پس از تحولات اخیر در پرونده هسته‌ای زده شد.

شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، قطعنامه‌ای درباره ایران تصویب کرد و پس از دو دهه پرونده هسته‌ای را به شورای امنیت سازمان ملل فرستاد. ایران این اقدام را سیاسی و تحت فشار آمریکا و اسرائیل توصیف کرد.

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز هشدار داد که اقدامات سیاسی و مخرب آژانس می‌تواند کشور‌ها را به سمت خروج از NPT سوق دهد. چند روز بعد، میثم ظهوریان، نماینده مشهد از بیانیه‌ای با امضای ۱۳۰ نماینده خبر داد که خواستار تجدیدنظر در عضویت ایران در NPT است. در متن بیانیه، ناکارآمدی سازوکار‌های بین‌المللی در تأمین حقوق و امنیت ایران، حملات و تهدید‌ها علیه تأسیسات هسته‌ای و آنچه محروم‌ماندن ایران از حقوق هسته‌ای خود خوانده شده، از دلایل ضرورت بازنگری عنوان شده است.

در کنار این بیانیه، حسینعلی حاجی‌دلیگانی نیز از آماده‌شدن طرح سه‌فوریتی خروج از NPT خبر داد. عباس گودرزی، سخنگوی هیئت‌رئیسه مجلس نیز خروج از NPT و تجدیدنظر در دکترین هسته‌ای را «دست‌یافتنی» توصیف کرده است.

چرا خروج هزینه بیهوده دارد؟

خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای از نظر حقوقی ممکن است اما پرسش اینجاست که چرا ایران، بدون سلاح هسته‌ای باید با خروج از NPT ابزار تبلیغاتی برای اجماع‌سازی علیه خود ایجاد کند؟ همه کشور‌هایی که به سمت ساخت سلاح هسته‌ای رفتند و به آن دست پیدا کردند، این برنامه را به صورت پنهانی و در سکوت پیش برده‌اند.

گروهی از نمایندگان مجلس اما اصرار دارند با هیاهو و جنجال، زمینه را برای خروج پرهزینه و بدون دستاورد ایران فراهم کنند. در بیش از دو دهه گذشته، ایران در حال پرداخت هزینه‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی ساخت سلاح هسته‌ای است، بی‌آنکه به این سلاح دست یافته باشد. اما خروج از NPT پازل آمریکا برای اجماع علیه ایران را فراهم می‌کند و به عنوان مهر تاییدی برای ادعا‌های دونالد ترامپ درباره برنامه هسته‌ای ایران تبدیل می‌شود.

نکته دیگر اینجاست که این پیمان در عمل نمی‌تواند مانعی در مسیر ساخت سلاح هسته‌ای باشد. کره شمالی وقتی که عضو این پیمان بود به صورت پنهان برنامه ساخت سلاح هسته‌ای را توسعه داد و به بمب اتمی رسید؛ بنابراین، دستاورد خروج از این پیمان در عمل چیست که جریان رادیکال بر آن اصرار دارد؟

نکته دیگر اینجاست که روسیه و چین در شورای امنیت سازمان ملل از موضع ایران حمایت کرده‌اند و راه را برای بازگشت قطع‌نامه‌های پیش از توافق هسته‌ای بستند. اما اقدامی مثل خروج از NPT ممکن است در حمایت این کشور‌ها نیز خلل ایجاد کند تا شرایط مشابه دولت‌های نهم و دهم در انزوای جهانی ایران تکرار شود.

راه حقوقی خروج 

پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) مهم‌ترین پیمان بین‌المللی برای جلوگیری از گسترش سلاح‌های هسته‌ای است. ایران از نخستین اعضای NPT بود و این پیمان را در اردیبهشت ۱۳۴۷ امضا کرد و چندی بعد نیز در مجلس ایران به تصویب رسید.

ماده ۱۰ پیمان NPT به هر عضو اجازه می‌دهد اگر تشخیص دهد «رویداد‌های فوق‌العاده» منافع عالی کشورش را به خطر انداخته از پیمان خارج شود؛ اما این تصمیم باید سه ماه پیش از خروج به دیگر اعضای پیمان و شورای امنیت سازمان ملل اطلاع داده می‌شد و دلایل این تصمیم نیز اعلام شود.

در اسناد مرتبط با چرخه بازنگری NPT نیز تأکید شده که خروج از پیمان یک رویداد مهم سیاسی با پیامد‌های بالقوه برای صلح و امنیت بین‌المللی است و باید بلافاصله مورد توجه سیاسی دولت‌ها قرار گیرد. در همان اسناد، همچنین تصریح شده که خروج از پیمان، مسئولیت یک دولت را نسبت به تعهدات و تخلفات پیش از خروج از میان نمی‌برد.

به بیان دیگر، خروج از NPT یک کلید ساده برای رهایی از محدودیت‌ها و مناقشات گذشته نیست. مسئله این است که چنین اقدامی چه پیامدی برای ایران در سطح بین‌المللی خواهد داشت.

قانون‌گذاری با هیاهو؟

مجلس دوازدهم پیش از این نیز با طرح‌ها و قوانینی روبه‌رو بوده که پیامد‌های اجتماعی و سیاسی گسترده‌ای داشته‌اند. طرح عفاف و حجاب یکی از برجسته‌ترین نمونه‌هاست. طرحی که پس از فرآیندی طولانی و مناقشه‌برانگیز تصویب، اما اجرای آن با توقف و اختلاف در سطوح مختلف حاکمیت روبه‌رو شد.

مقایسه این دو پرونده البته به معنای یکسان‌دانستن ماهیت آنها نیست. حجاب و NPT دو موضوع کاملا متفاوت‌اند. یکی عمدتاً مسئله‌ای اجتماعی و داخلی و دیگری پرونده‌ای امنیتی و بین‌المللی است. اما نقطه مشترک آنها این است که منافع ملی و عمومی نباید در فرآیند تصمیم‌های جناحی و گروهی قرار گیرد. چراکه بار هزینه چنین تصمیم‌هایی مستقیما بر دوش مردم خواهد بود.