همه‌چیز درباره سلاح مخوف ایران برای مقابله با حمله زمینی آمریکا / ثعبان ۱ رونمایی شد + فیلم

انتشار فیلمی در شبکه‌های اجتماعی از شلیک سردار شهید محمد پاکپور با تیربار «ثُعبان»، بار دیگر توجه‌ها را به یکی از پروژه‌های تسلیحاتی نیروی زمینی سپاه جلب کرده است؛ تیرباری که اگرچه ریشه در یک طراحی قدیمی روسی دارد، اما با مجموعه‌ای از تغییرات و بهینه‌سازی‌های مهندسی، برای ایفای نقش یک تیربار هجومی و قابل حمل توسط نفر بازطراحی شده است.

تصاویر منتشرشده، شلیک ثعبان را در دست این فرمانده شهید نشان می‌دهد؛ اما اهمیت این فیلم فقط به نمایش قدرت آتش یک تیربار محدود نمی‌شود.

ثعبان خود روایت یک پروژه مهندسی است؛ پروژه‌ای که از یک RPD قدیمی آغاز شد، با تغییر بخش‌های مختلف سلاح ادامه یافت، در رزمایش مورد آزمایش قرار گرفت و در نهایت به یگان‌های عملیاتی نیروی زمینی سپاه راه پیدا کرد.

ثعبان از دل کدام سلاح بیرون آمد؟

«ثعبان ۱» یک تیربار کاملاً جدید با طراحی صفر تا صد نیست؛ بلکه حاصل بهینه‌سازی تیربار سبک RPD است؛ سلاحی که در شوروی طراحی شد و برای استفاده از فشنگ ۷.۶۲×۳۹ میلی‌متری به کار رفت.

سلاح RPD از جمله تیربارهای سبک شناخته‌شده خانواده تسلیحات شرقی بود و نمونه‌هایی از آن در دهه‌های گذشته در اختیار نیروهای مسلح ایران قرار گرفت. اما با گذشت زمان، نمونه‌های موجود با مشکلاتی مواجه شدند و بخشی از آنها از چرخه عملیاتی خارج شدند.

اینجا بود که یک سلاح قدیمی بار دیگر به میز مهندسان بازگشت.

متخصصان سازمان تحقیقات و جهاد خودکفایی نیروی زمینی سپاه با بررسی نمونه موجود، تغییراتی را در بخش‌هایی از آن از جمله صفحه خوراک‌دهنده، قبضه، قنداق، لوله و سیستم چکاننده اعمال کردند. هدف، بازگرداندن ساده RPD به خدمت نبود؛ بلکه قرار بود یک تیربار سبک متناسب با نیازهای عملیاتی جدید ایجاد شود.

چرا یک RPD قدیمی دوباره مهم شد؟

بازگرداندن یک سلاح قدیمی به چرخه طراحی، لزوماً به معنای عقب‌گرد نیست.

وقتی یک پلتفرم شناخته‌شده، سازوکار مشخص و مهمات استانداردشده دارد، مهندسی مجدد آن می‌تواند نسبت به طراحی یک سلاح کاملاً جدید مسیر متفاوتی داشته باشد.در چنین پروژه‌ای، بخشی از تجربه فنی و عملیاتی سلاح پایه از قبل وجود دارد و تمرکز مهندسان بر اصلاح نقاط ضعف و تطبیق آن با نیاز جدید قرار می‌گیرد.

در مورد ثعبان نیز انتخاب RPD، از یک سو امکان استفاده از تجربه موجود را فراهم می‌کرد و از سوی دیگر، مهمات ۷.۶۲×۳۹ میلی‌متری را در اختیار سلاح قرار می‌داد؛ مهماتی که سابقه طولانی در تسلیحات سبک منطقه دارد.

به این ترتیب، پروژه ثعبان را می‌توان نمونه‌ای از مهندسی مجدد یک پلتفرم موجود برای رسیدن به یک قابلیت عملیاتی جدید دانست.

کاهش وزن؛ یک تغییر کوچک با اثر عملیاتی

یکی از تغییرات اعلام‌شده برای ثعبان، کاهش وزن آن نسبت به نمونه پایه است.

در اطلاعات منتشرشده هنگام معرفی این سلاح، کاهش حدود یک کیلوگرم وزن نسبت به نمونه روسی عنوان شده بود. این تغییر در یک تیربار قابل حمل توسط نفر اهمیت ویژه‌ای دارد.

تیربارچی علاوه بر خود سلاح، باید حجم قابل توجهی مهمات و تجهیزات فردی را نیز حمل کند. بنابراین کاهش وزن می‌تواند به افزایش تحرک و کاهش خستگی در جابه‌جایی کمک کند.

این مسئله با مأموریت اصلی ثعبان نیز ارتباط دارد؛ سلاحی که قرار است همراه نیروی پیاده حرکت کند و در عین حال قدرت آتش یک تیربار را در اختیار تیم قرار دهد.

تیربار هجومی برای تیم پیاده

ثعبان برای جایگزینی تمام تیربارهای موجود طراحی نشده است. نقش آن بیشتر در سطح تیم و گروه پیاده تعریف می‌شود؛ جایی که نیروی عملیاتی به سلاحی نیاز دارد که نسبت به سلاح انفرادی حجم آتش بیشتری تولید کند، اما همچنان قابلیت حمل توسط نفر را حفظ کند.

در رزمایش پیامبر اعظم(ص) ۱۶، ثعبان در اختیار تیم‌های عملیاتی نیروی ویژه قرار گرفت و سردار علی کوهستانی مسئول وقت سازمان تحقیقات و جهاد خودکفایی نزسا اعلام کرد که عملکرد این سلاح در نقش تیربار هجومی مورد ارزیابی قرار گرفته و به‌عنوان تیربار هجومی سازمانی وارد یگان‌های نیروی زمینی شده است. 

در میدان نبرد، تیربارهای سبک هجومی می‌توانند برای ایجاد آتش سریع و متمرکز علیه نیروهای دشمن در فواصل نزدیک و میانی به کار گرفته شوند؛ قابلیتی که در عملیات‌های ویژه، برای سرکوب مواضع و از کار انداختن نیروهای مؤثر دشمن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. ثعبان نیز با تکیه بر کالیبر ۷.۶۲ میلی‌متری و قابلیت ایجاد حجم آتش، در همین چارچوب برای یگان‌های عملیاتی طراحی و بهینه شده است.

*تیربار ثعبان مستقر روی خودروی تکاوری نیروی زمینی سپاه

قلب ثعبان؛ ۷.۶۲×۳۹ میلی‌متری

ثعبان از فشنگ ۷.۶۲×۳۹ میلی‌متری استفاده می‌کند؛ انتخابی که علاوه بر ویژگی‌های بالستیکی این مهمات، از نظر لجستیکی نیز اهمیت دارد.

وجود زنجیره تولید و تأمین این فشنگ در داخل کشور و استفاده گسترده آن در سلاح‌های مختلف، باعث می‌شود یک تیربار با این کالیبر نیازمند ایجاد یک زنجیره مهماتی مستقل نباشد.

در مشخصات منتشرشده برای ثعبان، برد مؤثر ۸۰۰ متر و نواخت تیر حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ تیر در دقیقه اعلام شده است.

البته نواخت تیر فنی را نباید با میزان شلیک مداوم در میدان نبرد یکسان دانست؛ چرا که مدیریت حرارت، نوع شلیک، وضعیت مهمات و شرایط محیطی بر میزان آتش واقعی اثرگذار هستند.

این اعداد در مجموع جایگاه ثعبان را مشخص می‌کنند: یک تیربار سبک که برای ایجاد حجم آتش بیشتر در سطح یگان پیاده طراحی شده است.

تغییر چهره RPD؛ از سلاح قدیمی تا پلتفرم جدید

تفاوت ثعبان با RPD اولیه فقط در نام آن نیست. در فرآیند بهینه‌سازی، صفحه خوراک‌دهنده، قبضه، قنداق، لوله و سیستم چکاننده تغییر کرده و سلاح به تجهیزات جانبی جدیدتری مجهز شده است.

یکی از تغییرات مهم، اصلاح سامانه تغذیه است؛ ثعبان امکان استفاده از جعبه‌های مهمات ۱۰۰ و ۲۰۰ فشنگی را دارد و برای حمل حجم بیشتری از مهمات نیز کوله مخصوص مهمات برای آن در نظر گرفته شده است. این تغییر برای سلاحی که قرار است نقش تیربار هجومی را ایفا کند اهمیت دارد، چرا که امکان حمل و تغذیه حجم بیشتری از مهمات را نسبت به یک سلاح انفرادی فراهم می‌کند.

در بخش نشانه‌روی نیز برای ثعبان ریل نصب تجهیزات و سامانه نشانه‌روی رد‌دات در نظر گرفته شده است؛ تغییری که امکان استفاده از تجهیزات نشانه‌روی مدرن‌تر را فراهم می‌کند.

از سوی دیگر، قبضه جلویی ثعبان قابلیت تبدیل شدن به دوپایه را دارد؛ به این ترتیب سلاح در زمان حرکت و جابه‌جایی، پیکربندی مناسب‌تری برای حمل دارد و هنگام استقرار می‌تواند با ایجاد تکیه‌گاه، ثبات بیشتری پیدا کند.

این تغییرات در کنار کاهش وزن، باعث شده‌اند ثعبان از یک RPD قدیمی فاصله بگیرد و به سلاحی با ارگونومی و تجهیزات متناسب‌تر با نیاز یگان‌های عملیاتی تبدیل شود.

دوپایه برای آتش پایدار

در کنار قابلیت حمل، ثعبان برای شلیک از موقعیت ثابت نیز تجهیز شده است.

وجود دوپایه امکان ایجاد تکیه‌گاه و افزایش ثبات سلاح را هنگام استقرار فراهم می‌کند. این ویژگی باعث می‌شود ثعبان بتواند میان دو نقش حرکت کند؛ سلاحی همراه نیروی پیاده در زمان جابه‌جایی و تیرباری مستقر برای ایجاد آتش پشتیبانی در زمان توقف.

همین ترکیب، یکی از عناصر اصلی مفهوم تیربار هجومی است.

از نمونه اولیه تا یگان عملیاتی

ثعبان در سال ۱۳۹۹ به‌صورت رسمی معرفی شد، اما پروژه در همان مرحله متوقف نماند.

آزمایش آن در رزمایش پیامبر اعظم(ص) ۱۶، یکی از مراحل مهم ورود این سلاح به چرخه عملیاتی بود. در ادامه نیز گزارش‌هایی از تحویل این تیربار به یگان‌های عملیاتی منتشر شد.

بر اساس گزارش منتشرشده در سال ۱۴۰۰، دست‌کم ۳۰ قبضه ثعبان به یگان‌های عملیاتی نیروی زمینی سپاه تحویل شده بود. در همان گزارش، این سلاح حاصل بازسازی یک سلاح قدیمی معرفی شد.

این مسیر نشان می‌دهد ثعبان صرفاً یک نمونه نمایشگاهی نبوده است؛ بلکه دست‌کم بخشی از آن وارد فرآیند آزمایش و تحویل سازمانی شده است.

راز ثعبان در دست تکاوران ایرانی

شاید مهم‌ترین نکته درباره این تیربار همین باشد که ثعبان قرار نیست به‌عنوان یک سلاح کاملاً جدید معرفی شود. ریشه طراحی آن به RPD بازمی‌گردد؛ اما ارزش پروژه در مهندسی مجدد یک پلتفرم موجود است.

متخصصان ایرانی به جای آنکه یک سلاح قدیمی را صرفاً بازسازی کنند، بخش‌هایی از آن را تغییر دادند تا وزن، ارگونومی، تجهیزات جانبی و کاربری آن با نیازهای جدید سازگار شود.

در واقع، ثعبان نمونه‌ای از این رویکرد است که در صنعت دفاعی، «جدید بودن» همیشه به معنای طراحی یک سامانه از صفر نیست؛ گاهی ارزش اصلی در این است که یک پلتفرم قدیمی چگونه دوباره ارزیابی، اصلاح و برای مأموریتی جدید آماده شود.

تصویری که ثعبان را دوباره سر زبان‌ها انداخت

حالا انتشار فیلمی در شبکه‌های اجتماعی از شلیک سردار شهید محمد پاکپور با تیربار ثعبان، بار دیگر توجه‌ها را به این سلاح جلب کرده است.

در این تصاویر، فرمانده شهید سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در حال استفاده از ثعبان دیده می‌شود؛ تیرباری که پیش از این در رزمایش‌های نیروی زمینی سپاه نیز مورد استفاده قرار گرفته و مسیر خود را از یک نمونه قدیمی RPD تا یک تیربار بازطراحی‌شده و قابل استفاده در یگان‌های عملیاتی طی کرده است.

فیلم منتشرشده جزئیات دقیقی درباره زمان و محل تصویربرداری ارائه نمی‌کند، اما تصویری که از شلیک ثعبان در اختیار مخاطب قرار می‌دهد، بار دیگر نام این تیربار را مطرح کرده است؛ سلاحی که یک پلتفرم قدیمی را با مجموعه‌ای از تغییرات مهندسی به یک تیربار سبک و متناسب با نیازهای عملیاتی تبدیل کرده است.