آب به مسئله امنیت ملی تبدیل شده است | نمی‌توان با نسخه‌های قدیمی کم‌آبی را حل کرد

گروه نفت و انرژی؛ در چهارمین نشست از سلسله نشست‌های تخصصی توسعه و امنیت آبی با موضوع «طرح‌های انتقال آب از دریا و توسعه منطقه‌ای» که دوشنبه ۱۹ مردادماه در محل اندیشکده فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد، نرگس ظهرابی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد خوزستان، با تاکید بر ضرورت تغییر نگاه به مسئله آب، گفت بحران آب دیگر موضوعی محدود به وزارت نیرو نیست و باید از منظر امنیت ملی، توسعه سرزمینی، امنیت غذایی، انرژی و آینده کسب‌وکارها به آن نگاه کرد.

وی در بخش ابتدایی سخنانش گفت: یکی از مهم‌ترین زوایایی که در بحث آب کمتر به آن پرداخته شده، ارتباط مستقیم این مسئله با امنیت ملی است. در شرایطی که صاحبان کسب‌وکار، صنایع، شرکت‌های مشاور و پیمانکار و جامعه مهندسی کشور از ظرفیت‌های مهم ایران محسوب می‌شوند، باید از این ظرفیت‌ها برای عبور از بحران آب استفاده کرد.

از عصر فراوانی آب تا عصر مدیریت تقاضا

ظهرابی با اشاره به روند تاریخی مدیریت آب در جهان اظهار کرد: توسعه زیرساخت‌های آبی در دوره‌ای باعث افزایش رفاه و دسترسی به آب شد، اما همین توسعه، تقاضا برای آب را نیز افزایش داد. جهان از دوره‌ای که مسئله اصلی افزایش عرضه آب بود، به دوره‌ای رسیده که مدیریت تقاضا و محدودیت منابع اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

وی افزود: تجربه جهانی نشان داده است که نمی‌توان برای مدیریت آب صرفا به وضع مقررات و محدودیت‌های بیشتر متکی بود. در عوض، باید خلاقیت و ظرفیت انسانی را فعال کرد و محدودیت‌ها را بیشتر متوجه نحوه استفاده از منابع طبیعی دانست. این تغییر رویکرد در نهایت به مفهوم «ریسک آب» منجر شده است که باید مبنای تصمیم‌گیری درباره طرح‌های توسعه‌ای ایران قرار گیرد.

آب، غذا و امنیت ملی به هم گره خورده‌اند

این عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد خوزستان با اشاره به خشکسالی‌های مکرر گفت: بخشی از بحران آب به شرایط طبیعی و اقلیمی بازمی‌گردد، اما بخش دیگری از آن به حکمرانی و مدیریت مربوط است.

وی تاکید کرد: مسئله آب را نمی‌توان فقط برای وزارت نیرو تعریف کرد؛ چرا که آب مستقیما با تولید، کشاورزی، صنعت، تجارت، گردشگری، فرهنگ و حتی امنیت کشور ارتباط دارد.

ظهرابی با اشاره به اهمیت امنیت غذایی خاطرنشان کرد: یکی از بزرگ‌ترین ریسک‌های جهان امروز، امنیت غذایی است و تولید غذا نیز به آب، خاک، انرژی و شرایط اقلیمی وابسته است. بنابراین، آب و زمین باید هم‌زمان دیده شوند و سیاست‌گذاری در این حوزه نمی‌تواند این دو را از یکدیگر جدا کند. همچنین احیای خاک و آبخیزداری باید از موضوعاتی باشند که در مرکز سیاست‌گذاری‌های کشور قرار گیرند.

جنگ‌ها را هم نمی‌توان بدون آب و انرژی تحلیل کرد

ظهرابی در بخش دیگری از سخنانش به پیوند آب، غذا و انرژی اشاره کرد و گفت: ریسک‌های جهانی امروز نشان می‌دهند که این سه حوزه به‌شدت به یکدیگر وابسته‌اند.

وی با اشاره به نقش انرژی در زنجیره تولید و تامین غذا افزود: حتی در مناقشات و بحران‌های بین‌المللی نیز انرژی می‌تواند به نقطه کنترل زنجیره غذا تبدیل شود. از این رو، ایران نمی‌تواند در سیاست‌گذاری آب، زوایای سیاسی و ژئوپلیتیکی را نادیده بگیرد.

این استاد دانشگاه همچنین درباره کشورهای همسایه، از جمله افغانستان، عراق، تاجیکستان و عمان، هشدار داد و بیان کرد: مسئله آب در منطقه ابعاد فرامرزی و امنیتی پیدا کرده است و ایران باید این موضوع را در چارچوب مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی دنبال کند.

متخصصان باید وارد فرآیند سیاست‌گذاری شوند

ظهرابی با انتقاد از فاصله میان جامعه علمی و فرآیند تصمیم‌گیری، اظهار کرد: از یک مقطع به بعد باید خبرگان و نخبگان حوزه‌های تخصصی وارد سیاست‌گذاری شوند. جامعه علمی و اجرایی کشور باید بتواند دانش و تجربه خود را به سطح تصمیم‌گیری منتقل کند؛ زیرا صرف افزایش آگاهی، بدون تبدیل آن به اقدام اجرایی، نمی‌تواند بحران آب را حل کند.

وی ادامه داد: حتی اگر گزارش‌های معتبر بین‌المللی درباره ریسک‌های آب و زیرساخت‌های مقاوم در برابر بحران‌های آبی وجود داشته باشد، مسئله اصلی این است که چگونه این یافته‌ها به تصمیم و عملیات اجرایی در داخل کشور تبدیل شوند.

زیرساخت‌های آبی ایران یک برگ برنده است

ظهرابی یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های ایران را زیرساخت‌های آبی و جامعه مهندسی کشور دانست و افزود: ایران در طول دهه‌های گذشته توانسته زیرساخت‌های گسترده‌ای در حوزه آب ایجاد کند. این ظرفیت نباید صرفا به عنوان هزینه‌ای که دولت برای نگهداری آن پرداخت می‌کند دیده شود، بلکه می‌تواند به یک مزیت اقتصادی و حتی ابزاری برای جذب سرمایه تبدیل شود.

وی با اشاره به تجربه برخی کشورها تاکید کرد: سرمایه‌گذاری در احیای منابع طبیعی، خاک و زیرساخت‌های آبی می‌تواند بازده اقتصادی قابل‌توجهی داشته باشد و نباید چنین سرمایه‌گذاری‌هایی را فقط هزینه تلقی کرد.

یکی از نکات قابل‌توجه سخنان ظهرابی، انتقاد او از کاربرد عبارت «منابع آب» بود. وی در این باره توضیح داد: وقتی از «منابع آب» صحبت می‌کنیم، ذهن‌ها عمدتا به سمت مسئولیت وزارت نیرو می‌رود؛ در حالی که اگر صرفا از «آب» صحبت کنیم، مسئولیت آن متوجه مجموعه گسترده‌تری از جامعه، دولت، صنایع و صاحبان کسب‌وکار خواهد بود.

وی افزود: برای عبور از بحران آب باید ابتدا سراغ صاحبان کسب‌وکار، صنایع و شرکت‌هایی رفت که برای بقا و توسعه خود به آب وابسته‌اند و از ظرفیت آنها برای حل مسئله استفاده کرد.

این استاد دانشگاه همچنین بر ضرورت نگاه دوطرفه به رابطه آب و انرژی تاکید کرد و گفت: مفهوم «نکسوز» یا پیوند آب، انرژی و غذا تنها یک رابطه از بالا به پایین نیست. در حالی که دستگاه‌های اجرایی معمولا بر اساس ماموریت خود، مسئول تامین و عرضه هستند، مدیریت تقاضا نیازمند همکاری بین بخش‌های مختلف است.

وی اضافه کرد: حتی سند توسعه هفتم نیز از همین منظر باید مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا هر دستگاه بر اساس ماموریت ذاتی خود عمل می‌کند و حل مسائل پیچیده‌ای مانند آب، نیازمند عبور از این نگاه‌های جزیره‌ای است.

سواحل جنوب می‌تواند به کانون توسعه صنعتی سبز تبدیل شود

ظهرابی بخش مهمی از سخنان خود را به ظرفیت‌های سواحل جنوبی کشور و به‌خصوص خوزستان اختصاص داد و بیان کرد: سواحل جنوب می‌توانند به کانون توسعه صنعتی سبز بر پایه دیپلماسی آب مجازی تبدیل شوند. خوزستان، برخلاف تصویری که سال‌ها از محرومیت آن شکل گرفته، ظرفیت‌های مهمی در حوزه کشاورزی، صنعت، تجارت و منابع بومی دارد و باید این ظرفیت‌ها در قالب یک مدل جدید توسعه فعال شوند.

وی با اشاره به نخیلات آبادان افزود: کاهش تعداد نخل‌های این منطقه از حدود پنج میلیون به حدود یک میلیون اصله و وجود ضایعات گسترده در این بخش نشان می‌دهد که ظرفیت‌های بومی منطقه به‌درستی مورد استفاده قرار نگرفته است. نمونه‌های مشابهی از ظرفیت‌های بومی در خوزستان وجود دارد که نمی‌توان آنها را با الگوی توسعه مناطق مرکزی کشور مقایسه کرد.

ظهرابی در عین حال تاکید کرد: مسئله فقط خوزستان نیست و باید توسعه سواحل جنوبی را در پیوند با بازار منطقه و کشورهای همسایه دید؛ به شکلی که امنیت آب، غذا و انرژی هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.

استاد دانشگاه آزاد خوزستان با اشاره به تجربه کشورهایی مانند ژاپن افزود: در بسیاری از موارد، به جای انتقال گسترده منابع به محل استقرار صنایع، محل استقرار صنعت بر اساس مزیت‌های سرزمینی و زیرساختی انتخاب می‌شود.

وی درباره انتقال آب برای تامین صنایع نیز گفت: باید محاسبه کرد آیا انتقال آب در مسافت‌های طولانی و با صرف انرژی بالا، منطقی‌تر است یا انتقال مواد اولیه و محصولات.

ظهرابی با اشاره به صنایع فولادی توضیح داد: اگر یک صنعت در منطقه‌ای با محدودیت آب، خاک و فرونشست قرار گرفته باشد، توسعه دوباره همان الگو لزوما تصمیم درستی نیست. در مقابل، می‌توان زنجیره ارزش را تفکیک کرد و بخش‌های مختلف صنعت را بر اساس مزیت‌های سرزمینی در مناطق مناسب مستقر کرد.

او همچنین تاکید کرد: سرمایه‌گذاری‌های جدید باید با رویکرد صنعت سبز، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر، بازچرخانی آب و نگاه نکسوز انجام شود.

بحران مالی آب می‌تواند به فرصت سرمایه‌گذاری تبدیل شود

ظهرابی در پایان سخنان خود گفت یکی از مهم‌ترین تغییرات موردنیاز در سیاست‌گذاری آب، تبدیل بار مالی به سرمایه است.

وی افزود: مسئله فقط این نیست که وزارت نیرو یا سایر دستگاه‌ها چه میزان منابع مالی نیاز دارند؛ سوال اصلی این است که چگونه می‌توان ارزش اقتصادی و اجتماعی ایجاد کرد تا سرمایه موردنیاز برای بازسازی و توسعه زیرساخت‌های آب آزاد شود.

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: ایران می‌تواند از ظرفیت‌های بین‌المللی، صندوق‌های اقلیمی و سازوکارهای مالی مرتبط با تغییرات اقلیمی نیز استفاده کند، اما برای این کار باید پروژه‌های آب را از یک هزینه صرف به پروژه‌هایی با ارزش اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و امنیتی تبدیل کرد.

جمع‌بندی سخنان ظهرابی این بود که حل بحران آب ایران با یک پروژه انتقال آب یا افزایش عرضه به نتیجه نمی‌رسد. از نگاه او، کشور نیازمند تغییر پارادایم در حکمرانی آب است؛ تغییری که در آن آب، انرژی، غذا، خاک، صنعت، امنیت و توسعه سرزمینی در یک چارچوب واحد دیده شوند و ظرفیت جامعه علمی، مهندسی، بخش خصوصی و صاحبان کسب‌وکار نیز به فرآیند تصمیم‌گیری و اجرا وارد شود.