خودروهای فرسوده در محاصره محدودیت‌های جدید/ سهمیه سوخت و تردد چه تغییری می‌کند؟

البته رسیدن خودرو به سن فرسودگی به معنای اسقاط فوری آن نیست. در واقع، خودرو از زمان قرار گرفتن در محدوده فرسودگی مشمول مقررات جدید می‌شود و مالک باید برای جایگزینی آن اقدام کند.

مهم‌ترین محدودیت‌های در نظر گرفته‌شده برای این خودروها عبارت‌اند از:

هدف اصلی دولت از اجرای این مقررات، کاهش مصرف سوخت، کنترل آلودگی هوا و افزایش ایمنی ناوگان عنوان شده است. با این حال، برای مالکان خودروهای قدیمی، اجرای این سیاست تنها یک مسئله زیست‌محیطی نیست؛ چراکه در بسیاری از موارد، خودرو وسیله اصلی رفت‌وآمد یا حتی ابزار کسب درآمد آن‌هاست.

سهمیه سوخت خودروهای فرسوده چه می‌شود؟

یکی از مهم‌ترین بخش‌های آیین‌نامه جدید به وضعیت سوخت خودروهای فرسوده مربوط می‌شود.

خودرویی که به سن فرسودگی رسیده باشد، سهمیه سوخت با نرخ اول و دوم دریافت نخواهد کرد.

با این حال، این موضوع به معنای حذف کامل کارت سوخت نیست. مالک می‌تواند با ثبت‌نام در سامانه مربوط به جایگزینی خودروهای فرسوده و مطابق ضوابط تعیین‌شده، برای صدور یا فعال‌سازی کارت سوخت اقدام کند.

بنابراین باید میان کارت سوخت و سهمیه سوخت تفاوت قائل شد:

ممنوعیت تردد، معامله و تعویض پلاک در کلان‌شهرها

محدودیت‌های خودروهای فرسوده تنها به سهمیه سوخت محدود نمی‌شود. بر اساس شرایط تعیین‌شده در ماده ۵، این خودروها در کلان‌شهرها با ممنوعیت تردد، نقل‌وانتقال و تعویض پلاک مواجه خواهند شد.

به این ترتیب، خودروهای فرسوده علاوه بر محدود شدن در استفاده روزمره، امکان معامله و جابه‌جایی رسمی در کلان‌شهرها را نیز از دست خواهند داد.

برای اجرای ممنوعیت تردد نیز پلیس راهور موظف شده است کد جریمه خودروهای فرسوده را در سامانه دوربین‌های نظارتی تعریف کند. در نتیجه، امکان کنترل تردد این خودروها به شکل سیستمی و ثبت تخلفات از طریق دوربین‌ها وجود خواهد داشت.

محدودیت فعالیت برای تاکسی‌های اینترنتی و ناوگان حمل‌ونقل

یکی دیگر از بخش‌های مهم آیین‌نامه، به خودروهایی مربوط می‌شود که مالکان آن‌ها از طریق خودرو شخصی خود کسب درآمد می‌کنند.

خودروهای مشمول فرسودگی اجازه فعالیت در تاکسی‌های اینترنتی، حمل‌ونقل عمومی و خدمات حمل بار و مسافر را نخواهند داشت.

این موضوع برای رانندگانی که از طریق پلتفرم‌هایی مانند اسنپ یا تپسی فعالیت می‌کنند اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه خودرو برای این افراد تنها وسیله رفت‌وآمد نیست و به عنوان ابزار اصلی درآمد مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در چنین شرایطی یک پرسش اقتصادی مهم مطرح می‌شود:

اگر راننده توان خرید خودروی جدید را نداشته باشد، چگونه باید خودرو فرسوده خود را جایگزین کند؟

فرصت پنج‌ساله برای مالکان خودروهای فرسوده

آیین‌نامه برای مالکانی که وارد فرآیند اسقاط شده‌اند، یک دوره موقت نیز در نظر گرفته است.

اگر مالک در سامانه مربوط ثبت‌نام کند، آمادگی خود را برای اسقاط خودرو اعلام کرده و در صف طرح‌های اسقاط قرار بگیرد، خودرو می‌تواند تا زمان فراهم شدن شرایط و تسهیلات اسقاط، از برخی محدودیت‌های مربوط به خودروهای فرسوده مستثنی شود.

حداکثر زمان این معافیت پنج سال خواهد بود.

البته این فرصت به معنای معافیت دائمی نیست. در صورتی که شرایط و تسهیلات اسقاط برای مالک فراهم شود اما وی از خروج خودرو خودداری کند، محدودیت‌های مربوط دوباره اعمال خواهند شد.

بنابراین، صرف ثبت‌نام در سامانه به معنی برخورداری دائمی از معافیت نیست.

چالش اصلی؛ مالکان فرسوده توان خرید خودرو جدید را دارند؟

خروج خودروهای فرسوده از ناوگان از نظر کاهش مصرف سوخت، کنترل آلایندگی و افزایش ایمنی قابل دفاع است. خودروهای قدیمی معمولاً مصرف سوخت و آلایندگی بیشتری دارند و از نظر ایمنی و هزینه‌های نگهداری نیز در شرایط مطلوبی قرار نمی‌گیرند.

اما اجرای این سیاست با یک چالش اقتصادی جدی روبه‌رو است:

بخش قابل توجهی از مالکان خودروهای فرسوده توان خرید خودروی جایگزین را ندارند.

اگر مالک توان مالی کافی برای خرید خودرو جدید داشت، احتمالاً سال‌ها از یک خودروی قدیمی استفاده نمی‌کرد. این مشکل برای رانندگان تاکسی‌های اینترنتی جدی‌تر است؛ چراکه خودرو هم وسیله زندگی و هم ابزار کسب درآمد آن‌ها محسوب می‌شود.

در چنین شرایطی، افزایش محدودیت برای سوخت و تردد به تنهایی نمی‌تواند فرآیند نوسازی ناوگان را تضمین کند؛ چراکه محدود کردن خودروی فرسوده، قدرت خرید مالک برای تهیه خودروی جدید را افزایش نمی‌دهد.

اسقاط خودرو بدون حمایت مالی کافی، به نتیجه می‌رسد؟

اگر هدف دولت خروج خودروهای فرسوده از خیابان‌هاست، در کنار اعمال محدودیت باید مسیر مناسبی برای خرید خودروی جایگزین نیز فراهم شود.

این حمایت می‌تواند از طریق وام خرید، تسهیلات کم‌بهره، فروش اقساطی یا استفاده از ارزش خودروی فرسوده و گواهی اسقاط برای خرید خودروی جدید انجام شود.

به بیان ساده، سیاست نوسازی باید همزمان دو مسیر را دنبال کند:

در صورتی که تنها بخش نخست اجرا شود، این احتمال وجود دارد که مالک همچنان خودروی فرسوده خود را حفظ کند؛ زیرا توان مالی لازم برای خرید خودروی جایگزین را ندارد.

استمرار طرح اسقاط، شرط موفقیت نوسازی ناوگان

بحران خودروهای فرسوده طی چند سال شکل نگرفته است که بتوان با یک طرح کوتاه‌مدت آن را برطرف کرد. تجربه برنامه‌های اسقاط در دهه ۸۰ نیز نشان داده که توقف یا تضعیف این طرح‌ها می‌تواند دوباره به انباشت خودروهای قدیمی منجر شود.

از این رو، موفقیت آیین‌نامه جدید تا حد زیادی به تداوم اجرای طرح اسقاط وابسته است. اگر این برنامه برای چند سال اجرا و سپس متوقف شود، بخشی از مشکلات موجود بار دیگر به نقطه ابتدایی بازخواهد گشت.

هدف نهایی باید نوسازی باشد، نه صرفاً حذف خودروهای قدیمی

اصل خروج خودروهای فرسوده از ناوگان با هدف کاهش مصرف سوخت، کنترل آلودگی هوا و افزایش ایمنی ضروری است؛ اما نوسازی واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که خروج خودروی قدیمی با ورود یک خودروی جایگزین همراه باشد.

به همین دلیل، اجرای موفق این سیاست به دو عامل اصلی وابسته است:

اجرای مستمر و جدی طرح اسقاط

ایجاد امکان واقعی برای خرید خودروی جایگزین

می‌توان با قانون تردد خودروی فرسوده را محدود کرد، سهمیه سوخت آن را تغییر داد یا امکان نقل‌وانتقالش را گرفت؛ اما مقررات به‌تنهایی قدرت خرید مالک را افزایش نمی‌دهند.

در نهایت، معیار موفقیت این طرح نباید فقط تعداد خودروهای اسقاط‌شده باشد. پرسش مهم‌تر این است که:

چه تعداد از خودروهای فرسوده واقعاً با خودروهای جدید یا کم‌کارکرد جایگزین می‌شوند؟

اگر این جایگزینی به شکل واقعی اتفاق بیفتد، محدودیت‌های جدید می‌توانند به نوسازی ناوگان منجر شوند؛ اما در غیر این صورت، این خطر وجود دارد که فشار اقتصادی بیشتری به مالکان وارد شود، بدون آنکه سرعت جایگزینی خودروها به اندازه کافی افزایش پیدا کند.