از بحران انرژی تا احیای صنعت | قمار چند تریلیون‌ یورویی اروپا برای بازگشت به رقابت

اروپا در طول هفته جاری با مجموعه‌ای از شوک‌های انرژی روبه‌رو شده که هزینه برق را به یکی از بالاترین سطوح جهان رسانده و فشار سنگینی بر صنایع این قاره وارد کرده است.

اکنون اروپا امیدوار است با سرمایه گذاری چند تریلیون یورویی در تولید برق داخلی و توسعه انرژی‌های تجدید پذیر، مزیت رقابتی از دست رفته خود را احیا کند؛ اقدامی که می‌تواند آینده صنعتی این قاره را رقم بزند.

اروپا طی یک قرن گذشته چندین گذار بزرگ در حوزه انرژی را تجربه کرده است. اقتصاد این منطقه تا دهه ۶۰ میلادی عمدتا به زغال سنگ متکی بود، پس از آن به سمت نفت حرکت کرد و از دهه ۸۰ میلادی نیز انرژی هسته‌ای و گاز طبیعی به بخش مهمی از سبد انرژی آن تبدیل شد. با وجود اینکه این دو منبع همچنان نقش محوری دارند، اروپا از اوایل سال ۲۰۱۰ تلاش گسترده‌ای را برای گذار به انرژی‌های تجدید پذیر آغاز کرده است.

بحران انرژی و عقب ماندگی صنعتی اروپا

حال حاضر اروپا در یک دوراهی تاریخی قرار گرفته است. پس از حمله گسترده روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، قیمت انرژی در این قاره جهش کرد؛ به طوری که طبق اعلام آژانس بین المللی انرژی، قیمت برق در اروپا اکنون حدود ۵۰ درصد بالاتر از چین و ۲ برابر آمریکا است.

همزمان، صنعت اروپا که سال‌ها به دلیل بهره وری بالای تولید از مزیت رقابتی برخوردار بود، در برابر چین که در سال‌های اخیر پیشرفت چشمگیری در صنایع پیشرفته و با ارزش افزوده بالا داشته، تا حد زیادی عقب نشینی کرده است.

از این رو، کاهش هزینه انرژی برای بقای صنعت اروپا حیاتی است. هنوزمشخص نیست این هدف با سرعت کافی محقق خواهد شد یا نه، اما تاریخ نشان می‌دهد بزرگ‌ترین بحران‌های انرژی اروپا بار‌ها به نقطه آغاز تحولات عمیق اقتصادی تبدیل شده‌اند.

تجربه تاریخی اروپا از بحران‌های انرژی

پس از شوک نفتی سال ۱۹۷۳ در پی تحریم نفتی کشور‌های عربی رخ داد، فرانسه با شعار معروف «فرانسه نفت ندارد، اما ایده دارد» مردم را به صرف سوخت تشویق کرد. دولت فرانسه در پاسخ، طرح «مِسمر» را اجرا کرد؛ برنامه‌ای عظیم برای ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای که ساختار انرژی این کشور را متحول کرد. تا اواخر دهه ۸۰، وابستگی فرانسه به واردات زغال سنگ به شدت کاهش یافت و هزینه انرژی به سطح دهه ۶۰ میلادی بازگشت.

چهار ماه بعد، نیروگاه‌های هسته‌ای فرانسه همچنان ستون اصلی بازار برق اروپا محسوب می‌شوند و یکی از موفق‌ترین سیاست‌های صنعتی این قاره به شمار می‌روند.

همزمان با شوک نفتی ۱۹۷۳، دریای شمال نیز به یکی از مهم‌ترین منابع و گاز اروپا تبدیل شد. پیشرفت فناوری حفاری فراساحلی امکان بهره برداری از ذخایر عظیم این منطقه را فراهم کرد و اروپا برای چندین دهه بخش بزرگی از نیاز انرژی خود را از آن تامین کرد؛ موضوعی که وابستگی به واردات را کاهش داد و زمینه ساز دوره‌ای از رونقی اقتصادی شد. اما پس از آنکه تولید نفت دریای شمال در اواخر دهه ۱۹۹۰ به اوج خود رسید، مدل رشد اقتصادی اروپا بیش از پیش بر واردات سوخت‌های فسیلی ارزان و فراوان از روسیه متکی شد.

حمله روسیه به اوکراین این مدل را ناگهان بهم ریخت و اروپا را ناچار کرد با هزینه‌ای سنگین به‌دنبال منابع جایگزین انرژی باشد. در اوج بحران، قیمت گاز در اوت ۲۰۲۲ بیش از ۱۰ برابر شد و از ۲۶۰ یورو به ازای هر مگاوات‌ساعت عبور کرد. در نتیجه، اروپا قرارداد‌های بلندمدت واردات نفت و گاز از طریق خط لوله را با واردات گران‌تر گاز طبیعی مایع (LNG) از بازار‌های جهانی جایگزین کرد که عمده آن از ایالات متحده تأمین می‌شد.

این تحولات ضربه سنگینی به صنایع انرژی‌بر اروپا از جمله صنایع شیمیایی، کود، آلومینیوم، فولاد، سیمان و کاغذ وارد کرد و موجب شد رشد اقتصادی اروپا از سال ۲۰۲۳ از بسیاری از اقتصاد‌های جهان عقب بماند.

سپس جنگ ایران رخ داد و بسته شدن تنگه هرمز پس از حملات آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه و حذف ناگهانی حدود ۲۰ درصد از عرضه جهانی نفت و گاز، بار دیگر نشان داد وابستگی به انرژی وارداتی تا چه اندازه می‌تواند آسیب‌پذیر باشد.

تغییر نگاه اروپا به انرژی پاک

همین واقعیت، فلسفه گذار انرژی در اروپا را دگرگون کرده است. زمانی که اتحادیه اروپا در سال ۲۰۰۹ اهداف الزام‌آور انرژی‌های تجدیدپذیر را تصویب و سپس در سال ۲۰۱۹ «توافق سبز» را معرفی کرد، هدف اصلی مقابله با تغییرات اقلیمی بود.

اتحادیه اروپا قصد دارد سهم انرژی‌های تجدیدپذیر را از حدود ۲۶ درصد فعلی به دست‌کم ۴۲.۵ درصد تا سال ۲۰۳۰ برساند و تا سال ۲۰۴۰ سهم برق در مصرف نهایی انرژی را به ۴۶ درصد افزایش دهد.

هزینه سنگین گذار انرژی

با این حال، تحقق این برنامه‌ها به سرمایه‌گذاری سالانه بیش از ۶۶۰ میلیارد یورو تا سال ۲۰۴۰ نیاز دارد. کمیسیون اروپا معتقد است در مقابل، این برنامه می‌تواند سالانه حدود ۲۶۰ میلیارد یورو از هزینه واردات سوخت‌های فسیلی بکاهد؛ در حالی که اتحادیه اروپا از بحران ۲۰۲۲ تاکنون سالانه حدود ۴۵۰ میلیارد یورو برای واردات سوخت‌های فسیلی هزینه کرده است.

علاوه بر این، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر می‌تواند با کاهش خسارات ناشی از تغییرات اقلیمی، مانند آتش‌سوزی‌های جنگلی و سیل، صد‌ها میلیارد یورو صرفه‌جویی اقتصادی ایجاد کند و همزمان با توسعه نیروگاه‌های خورشیدی، شبکه‌های برق، خودرو‌های برقی، باتری‌ها و زیرساخت‌های انتقال، اشتغال و زنجیره تأمین داخلی را تقویت کند.

رقابت در عصر هوش مصنوعی

نیاز به برق ارزان با گسترش هوش مصنوعی اهمیت دوچندان یافته است، زیرا توسعه مراکز داده و زیرساخت‌های هوش مصنوعی به انرژی فراوان نیاز دارد. در حال حاضر، آمریکا بیش از ۵۰ درصد ظرفیت مراکز داده جهان را در اختیار دارد، چین حدود ۳۰ درصد و اروپا تنها ۱۲ درصد.

تحلیلگران پیش‌بینی می‌کنند اگر رشد ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰ از رشد تقاضا پیشی بگیرد، قیمت برق عمده‌فروشی در آلمان از میانگین ۹۰ یورو در هر مگاوات‌ساعت در سال ۲۰۲۵ به حدود ۶۰ یورو تا پایان دهه کاهش یابد؛ موضوعی که می‌تواند رقابت‌پذیری صنایع اروپا را به‌طور قابل توجهی افزایش دهد.

موانع مسیر اروپا

با این حال، این مسیر بدون ریسک نیست. زنجیره تأمین بسیاری از فناوری‌های انرژی پاک، از پنل‌های خورشیدی تا باتری‌ها، همچنان به‌شدت به چین وابسته است و اروپا ممکن است وابستگی خود به روسیه را با وابستگی جدیدی به چین جایگزین کند.

همچنین، گسترش سریع صادرات محصولات صنعتی پیشرفته چین، از خودرو‌های برقی گرفته تا مواد شیمیایی، این خطر را ایجاد کرده که پیش از به ثمر نشستن اصلاحات انرژی، سهم بازار صنایع اروپایی بیش از پیش کاهش یابد.

با وجود این چالش‌ها، مدل قدیمی رشد اروپا دیگر کارایی خود را از دست داده و انرژی فراوان، امن و ارزان به پیش‌شرطی اجتناب‌ناپذیر برای بازتسلیح، دیجیتالی شدن و صنعتی‌سازی دوباره این قاره تبدیل شده است. اگر این راهبرد موفق شود، بحران‌های انرژی دهه ۲۰۲۰ نه به‌عنوان آغاز افول اروپا، بلکه به‌عنوان نقطه آغاز احیای اقتصادی آن در تاریخ ثبت خواهند شد.