خداحافظی با دهک‌ها؛ معیار‌های جدید دولت برای شناسایی یارانه‌بگیران چیست؟

به گزارش اقتصادآنلاین به نقل از ایبنا، در سال‌های گذشته، یکی از مهم‌ترین پرسش‌های مربوط به نظام توزیع حمایت‌های اجتماعی، نحوه شناسایی خانوار‌های مشمول بود؛ موضوعی که بسیاری از مردم معتقد بودند در برخی موارد با واقعیت معیشتی خانوار‌ها فاصله دارد. برای بخشی از جامعه این پرسش مطرح بود که چگونه ممکن است خانواری با درآمد محدود و هزینه‌های سنگین زندگی، صرفا به‌دلیل برخی سوابق مالی یا دارایی‌های ثبت‌شده در سال‌های گذشته، از دریافت یارانه نقدی یا دیگر حمایت‌های دولتی محروم شود. اکنون دولت در مسیر اصلاح این سازوکار، گام تازه‌ای برداشته است.

ایمان زنگنه، سخنگوی معاونت رفاه و امور اقتصادی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در گفت‌و‌گو با ایبِنا از کنار گذاشته شدن مبنای سنتی دهک‌بندی در تصمیم‌گیری‌های حمایتی و جایگزینی آزمون وسع به‌عنوان معیار اصلی ارزیابی رفاه خانوار‌ها خبر داده است؛ رویکردی که قرار است با اتکا به داده‌های ثبتی، اقتصادی و اجتماعی، تصویر دقیق‌تری از وضعیت واقعی خانوار‌ها ارائه کند.

زنگنه با اشاره به مصوبه هیئت وزیران در آذرماه ۱۴۰۴ می‌گوید: «ملاک پیشین دهک‌بندی حذف شده و مبنای ارزیابی به سمت آزمون وسع رفته است. به بیان دقیق‌تر، دیگر صرفاً دهک یا خوشه ملاک نهایی تصمیم‌گیری نیست، بلکه وضعیت رفاهی خانوار‌ها بر اساس اطلاعات به‌روز و ثبت‌شده ارزیابی می‌شود.»

او توضیح می‌دهد که دهک‌بندی، اگرچه در سال‌های گذشته مبنای اصلی سیاست‌های حمایتی بوده، اما محدودیت‌هایی نیز داشته است: «در این روش، خانوار‌ها بر اساس یک امتیاز رتبه‌بندی و سپس در گروه‌های مساوی جمعیتی تقسیم می‌شدند، اما مرز میان دهک‌ها لزوما بازتاب‌دهنده تفاوت واقعی سطح رفاه نبود. در این روش ممکن است دو خانوار در دو دهک متفاوت قرار بگیرند، در حالی که از نظر اقتصادی تفاوت معناداری با یکدیگر نداشته باشند.»

به گفته او، یکی از چالش‌های روش‌های قبلی این بود که مجموعه متنوعی از اطلاعات خانوار به یک امتیاز واحد تقلیل پیدا می‌کرد؛ موضوعی که به‌ویژه در ارزیابی خانوار‌های میانی جامعه، دقت شناسایی را کاهش می‌داد. به همین دلیل، حرکت به سمت آزمون وسع با هدف اصلاح خطا‌های ناشی از رتبه‌بندی‌های ساده‌سازی‌شده و دستیابی به ارزیابی دقیق‌تر صورت گرفته است.

سه معیار فعلی برای رسیدگی به اعتراض‌ها

سخنگوی معاونت رفاه و امور اقتصادی وزارت تعاون درباره وضعیت فعلی یارانه نقدی می‌گوید: «در حال حاضر حدود ۷۱.۵ میلیون نفر یارانه نقدی دریافت می‌کنند و حدود ۸۷ میلیون نفر نیز مشمول کالابرگ هستند. طبیعی است که در این میان، برخی افراد نسبت به حذف یارانه یا وضعیت استحقاق خود اعتراض داشته باشند.»

او تاکید می‌کند که بر اساس قانون استحقاق‌سنجی خانوارها، افراد می‌توانند سالانه دو بار اعتراض خود را از طریق سامانه حمایت ثبت و پیگیری کنند. این سامانه علاوه بر نمایش شناسنامه اقتصادی خانوار، مسیر‌های اصلاح اطلاعات ثبتی را نیز به افراد اعلام می‌کند.

زنگنه توضیح می‌دهد: «اگر فردی مدعی باشد خودروی ثبت‌شده دیگر در اختیار او نیست یا ملکی به نام او ثبت شده، اما عملا متعلق به او نیست، سامانه مسیر‌های قانونی اصلاح اطلاعات، از جمله فک پلاک یا انتقال مالکیت را معرفی می‌کند.»

او درباره شاخص‌های فعلی بررسی اعتراض‌ها نیز می‌گوید: «در حال حاضر سه معیار اصلی برای رسیدگی وجود دارد.

نخست، مستغلات و املاک با ارزش بیش از ۵۰ میلیارد تومان

سوم، سطح درآمد خانوار که برای خانوار تک‌نفره بیش از ۳۰ میلیون تومان و برای خانوار دونفره حدود ۳۶ میلیون تومان تعیین شده و به تناسب تعداد اعضای خانوار افزایش می‌یابد.»

زنگنه در عین حال یادآور می‌شود که این ارقام مربوط به مبنای آذرماه ۱۴۰۴ است و با توجه به شرایط تورمی، بازنگری در آنها در دستور کار قرار دارد.

آزمون وسع با حدود ۳۰ شاخص انجام می‌شود

زنگنه در ادامه با اشاره به سازوکار جدید ارزیابی رفاه خانوار‌ها می‌گوید پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان اکنون بر پایه مجموعه‌ای گسترده از داده‌های ثبتی، اقتصادی و اجتماعی فعالیت می‌کند. به گفته او، در حال حاضر حدود ۳۰ شاخص در آزمون وسع مورد استفاده قرار می‌گیرد تا تصویر دقیق‌تری از درآمد، دارایی، الگوی مصرف، موقعیت اجتماعی و شرایط زیستی خانوار‌ها به دست آید.

او تاکید می‌کند: «در این مدل، صرف وجود یک سابقه یا یک شاخص خاص، تعیین‌کننده نهایی نیست، بلکه مجموعه‌ای از متغیر‌ها در کنار هم بررسی می‌شود تا برآورد دقیق‌تری از وضعیت واقعی خانوار شکل بگیرد.»

چهار مدل برای سنجش دقیق‌تر رفاه خانوار

سخنگوی معاونت رفاه و امور اقتصادی وزارت تعاون درباره اصلاحات انجام‌شده در فرمول آزمون وسع می‌گوید: «در آخرین به‌روزرسانی، علاوه بر به‌روزرسانی اطلاعات، منابع داده‌ای جدیدی مانند اطلاعات ثبت اسناد املاک نیز به فرآیند ارزیابی اضافه شده است.»

او با اشاره به طراحی چهار مدل متفاوت برای سنجش وسع خانوار‌ها می‌افزاید: «مدل وسع ترکیب غیرخطی متغیرها، مدل وسع تصحیح مصرف، مدل وسع اجاره احتسابی و مدل وسع تکرارپذیر، چهار مدلی هستند که هر یک از زاویه‌ای متفاوت وضعیت رفاهی خانوار را بررسی می‌کنند.»

زنگنه درباره تغییرات اخیر این فرمول نیز توضیح می‌دهد: «در بازنگری جدید، هزینه‌های غیرجاری از ارزیابی حذف شده، شاخص اجاره احتسابی به مدل افزوده شده و داده‌های با تواتر بالا، از جمله داده‌های شش‌ماهه بانک مرکزی، جایگزین بخشی از داده‌های سالانه شده است. همچنین برای خانوار‌های مشکوک، محاسبه تمامی دهک‌ها انجام می‌شود.»

به گفته او، استفاده از نرمال استاندارد به‌جای صدک‌بندی، حذف متغیر‌های زائد، بهینه‌سازی اولیه فرمول و در نظر گرفتن بُعد موثر ۰.۱ برای افراد مقیم خارج از کشور نیز از دیگر اصلاحات انجام‌شده است.

پاسخ به یک مطالبه عمومی؛ سوابق قدیمی ملاک قطعی نیست

یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های مردم، تاثیر سوابق قدیمی اقتصادی بر وضعیت فعلی آنهاست؛ برای مثال افرادی که سال‌ها پیش سفر خارجی داشته‌اند یا دارایی‌ای به نام آنها ثبت شده، اما امروز با حداقل درآمد زندگی می‌کنند.

زنگنه در پاسخ به این نگرانی می‌گوید: «فلسفه حرکت به سمت آزمون وسع دقیقا همین است که ارزیابی‌ها از حالت ایستا و مبتنی بر چند شاخص محدود خارج شود. وقتی مجموعه‌ای از متغیر‌ها هم‌زمان بررسی می‌شود، یک سابقه قدیمی به‌تنهایی نمی‌تواند ملاک تصمیم‌گیری نهایی باشد.»

او اضافه می‌کند: «اگر فردی احساس کند وضعیت فعلی او با اطلاعات مبنای تصمیم‌گیری انطباق ندارد، می‌تواند از طریق سامانه حمایت درخواست رسیدگی ثبت کند تا اطلاعات خانوار مجددا بررسی شود.»