در صورت انصراف ایران در جام جهانی چه اتفاقی می‌افتد؟

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از اتلتیک، حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، خاورمیانه را وارد یک شرایط مبهم و نامشخص کرده است. بمباران چندین شهر بزرگ ایران که بنا به گفته دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، «چهار تا پنج هفته» ادامه خواهد یافت، منجر به کشته شدن رهبر معظم ایران، آیت‌الله علی خامنه‌ای شده و حملات تلافی‌جویانه را نیز به همراه داشته است.

در این شرایط، پیامدهای این اتفاقات برای جام جهانی ۲۰۲۶ که  تابستان امسال در ایالات متحده آمریکا، کانادا و مکزیک برگزار می‌شود، شاید در نگاه نخست ناچیز به نظر برسد. با این حال، تحولات ۴۸ ساعت گذشته پرسش‌هایی جدی را درباره این موضوع مطرح کرده است که آیا ایران تیمی به این تورنمنت اعزام خواهد کرد یا خیر و آیا دولت ایالات متحده — که پیش‌تر ورود اتباع ایرانی به خاک این کشور را ممنوع کرده - هرچند با معافیت برای تیم‌های ورزشی- محدودیت‌هایی برای حضور ایران اعمال خواهد کرد؟

ماتیاس گرافستروم، دبیرکل فیفا، نهاد حاکم بر فوتبال جهان، روز شنبه اظهار داشت: «البته تمرکز ما بر برگزاری جام جهانی ایمن با حضور همه تیم‌ها است». همچنین یک منبع آگاه در فیفا روز یکشنبه به نشریه اتلتیک گفت که هیچ برنامه‌ای تغییر نکرده است.

با این حال مهدی تاج، رئیس فدراسیون فوتبال ایران، به رسانه‌های داخلی گفته است: «پس از این حمله، نمی‌توان انتظار داشت که با امید به جام جهانی بنگریم و مسئولان ورزش درباره حضور یا عدم حضور تصمیم‌گیری خواهند کرد.»

جام جهانی که مالکیت و مدیریت آن بر عهده فیفا است، از ۱۱ ژوئن آغاز می‌شود. ایران قرار است هر سه بازی خود در گروه G مقابل نیوزیلند، بلژیک و مصر را در خاک آمریکا برگزار کند.

اگر ایران نتواند یا نخواهد شرکت کند، چه خواهد شد؟

چرا ایران ممکن است شرکت نکند؟ آیا دولت ایالات متحده می‌تواند تیم را ممنوع کند؟ دلایل احتمالی متعددی وجود دارد:

۱- ایران ممکن است در واکنش به حملات ایالات متحده، عملاً جام جهانی را تحریم کند.

۲- نهادهای مختلف ممکن است به دلایل گوناگون، حضور تیم را ناایمن تشخیص دهند.

۳- دولت ایالات متحده نیز می‌تواند حضور آنها را محدود کند.

دولت ترامپ — هم در سال ۲۰۱۸ و هم در سال گذشته — بارها تأکید کرده است که همه، از تیم‌ها تا هواداران، در این جام جهانی مورد استقبال قرار خواهند گرفت. ترامپ در نامه‌ای در سال ۲۰۱۸، یک ماه پیش از اعطای حق میزبانی به آمریکای شمالی، با اشاره به المپیک‌ها و جام‌های جهانی پیشین در ایالات متحده نوشت: «مطمئنم که ایالات متحده جام جهانی ۲۰۲۶ فیفا را به همان شیوه باز و شادمانه میزبانی خواهد کرد و همه ورزشکاران، مقامات و هواداران واجد شرایط از سراسر جهان بدون تبعیض قادر به ورود به ایالات متحده خواهند بود.»

با این حال، روشن نیست که آیا دولت ایالات متحده تضمین الزام‌آوری امضا کرده یا اینکه ترامپ خود را ملزم به رعایت آن می‌داند. ترامپ پیش‌تر ورود مسافران از ایران و ۳ کشور دیگر شرکت‌کننده در جام جهانی را ممنوع کرده و تنها استثناهای محدودی برای «هر ورزشکار یا عضو تیم ورزشی، شامل مربیان، افراد پشتیبان ضروری و بستگان درجه یک که برای جام جهانی، المپیک یا دیگر رویدادهای مهم ورزشی سفر می‌کنند» قائل شده است. همچنین پاییز گذشته، چندین عضو هیئت ایرانی پیش از قرعه‌کشی جام جهانی در دسامبر، ویزای ورود دریافت نکردند.

اندرو جولیانی، رئیس کارگروه جام جهانی کاخ سفید، در آن زمان گفت که «هر تصمیم درخصوص صدور ویزا، تصمیمی امنیتی ملی است». اگر فیفا نتواند در آن تصمیمات مداخله و آنها را لغو کند، احتمالاً نمی‌تواند مانع از ممنوعیت ورود افراد یا حتی کل تیم توسط دولت ترامپ پیش از آغاز تورنمنت شود.

اگر ایران انصراف دهد چه می‌شود؟

در صورتی که ایران به هر دلیلی نتواند یا نخواهد شرکت کند، مقررات فیفا به نهاد حاکم بر فوتبال جهان اختیار گسترده‌ای می‌دهد تا تیم جایگزین دعوت کند یا تورنمنت را بر اساس آن تنظیم نماید.

ماده ۶ مقررات جام جهانی ۲۰۲۶ فیفا که سال گذشته منتشر شد، به موارد عدم حضور می‌پردازد اما جزئیات اندکی دارد.

ماده ۶.۵ به «فورس ماژور» (نیروی قهریه یا رویداد پیش‌بینی‌نشده) اشاره دارد: «اگر یک انجمن عضو شرکت‌کننده انصراف دهد یا مسابقه‌ای به دلیل فورس ماژور برگزار نشود یا نیمه‌کاره رها شود، نهاد سازمان‌دهنده مجاز فیفا (از جمله مرکز عملیات تورنمنت) در این باره با صلاحدید کامل خود تصمیم‌گیری کرده و هر اقدامی را که لازم بداند انجام خواهد داد.»

ماده ۶.۷ نیز می‌گوید: «اگر هر انجمن عضو شرکت‌کننده انصراف دهد و یا از جام جهانی ۲۰۲۶ فیفا حذف شود، فیفا در این باره با صلاحدید کامل خود تصمیم‌گیری کرده و هر اقدامی را که لازم بداند انجام خواهد داد. فیفا می‌تواند انجمن عضو مذکور را با انجمن عضو دیگری جایگزین کند.»

بنابراین، فیفا در صورت انصراف ایران — چه به انتخاب خود و چه به اجبار — اساساً ۲ گزینه گسترده خواهد داشت؛ لغو بازی‌های ایران و تنظیم قوانین برای برگزاری گروه G با ۳ تیم، یا جایگزینی ایران با تیم کشور دیگری.

یافتن جایگزین اما به دلیل زمان‌بندی، پیچیده خواهد بود. به نظر می‌رسد ایران — چه به عنوان کشور و چه به عنوان تیم ملی — در آینده نزدیک وضعیت مشخصی درباره حضور در جام جهانی نداشته باشد. درحال حاضر کارشناسان معتقدند که پیامدهای حملات اخیر برای جام جهانی در کوتاه‌مدت نامشخص است.

بنابراین هرگونه انصراف از حضور در جام جهانی در نزدیکی شروع مسابقات انجام خواهد شد و فیفا و تیم جایگزین منتخب باید برای تکمیل آمادگی‌ها، قراردادها و ترتیبات — که معمولاً ماه‌ها زمان می‌برند — با عجله اقدام کنند.

کدام تیم‌ها می‌توانند جایگزین ایران شوند؟

فرمت چندمرحله‌ای مقدماتی آسیا، انتخاب جایگزین بر اساس شایستگی را دشوار می‌کند. ایران با صدرنشینی در گروه A دور سوم مقدماتی آسیا به راحتی به جام جهانی صعود کرد. ازبکستان به عنوان تیم دوم هم سهمیه مستقیم گرفت. تیم‌های سوم و چهارم، امارات و قطر، به دور چهارم رفتند. جایی که قطر در نهایت صعود کرد ولی امارات در پلی‌آف به عراق باخت و عراق با آن پیروزی به پلی‌آف بین‌قاره‌ای در مکزیک این ماه راه یافت.

عراق روز ۳۱ مارس در مونتری با بولیوی یا سورینام دیدار خواهد کرد و برنده سهمیه جام جهانی را به‌دست می‌آورد. اگر عراق پیروز شود، امارات احتمالاً نفر بعدی در صف جایگزینی ایران خواهد بود و اگر عراق ببازد، فیفا می‌تواند عراق یا امارات را انتخاب کند.

فیفا همچنین می‌تواند تیمی بیرون از آسیا را به جای ایران انتخاب کند. آن‌ها می‌توانند بازنده پلی‌آف بین‌قاره‌ای (بولیوی یا سورینام) را برگزینند. بر اساس قوانین خود فیفا، این نهاد اختیار هر اقدامی را دارد.

آیا سابقه جایگزینی تیم در جام‌های جهانی وجود دارد؟

در دوران مدرن سابقه‌ای وجود ندارد. آخرین بار که کشوری پس از صعود از جام جهانی انصراف داد، سال ۱۹۵۰ بود. آن سال اسکاتلند و ترکیه پیش از قرعه‌کشی و هند و فرانسه پس از قرعه‌کشی انصراف دادند و نخستین تورنمنت پس از جنگ جهانی دوم تنها با ۱۳ تیم در دو گروه چهارتیمی، یک گروه سه‌ تیمی و یک گروه دو تیمی برگزار شد.

مرتبط‌ترین سابقه مدرن، جام جهانی باشگاه‌های فیفا ۲۰۲۵ است. در مارس گذشته، کمتر از سه ماه پیش از آغاز تورنمنت نوین، فیفا لئون مکزیک را به دلیل قوانین مالکیت چندباشگاهی حذف کرد. اعتراضات تا اوایل ماه می هم ادامه یافت.

پس از رد اعتراضات توسط دادگاه حکمیت ورزش در ۶ می، فیفا — پس از ماه‌ها بررسی گزینه‌ها — اعلام کرد که کلوب آمریکا (به عنوان تیم برتر مکزیک) و لس‌آنجلس اف‌سی (تیمی که دو سال پیش در فینال کونکاکاف به لئون باخته بود) در پلی‌آف تک‌بازی ۳۱ مه برای آخرین سهمیه رقابت کنند. لس‌آنجلس اف‌سی پیروز شد و جای لئون را در گروه D گرفت.

فیفا روی کاغذ می‌تواند پلی‌آف مشابهی برای جایگزینی ایران ترتیب دهد. با این حال، جام جهانی به برنامه‌ریزی لجستیکی بسیار بیشتری نسبت به جام باشگاه‌ها نیاز دارد. تعیین تیم جایگزین با چند هفته مهلت، چالش‌های جدی به همراه خواهد داشت.

آیا حملات ایالات متحده می‌تواند میزبانی این کشور از جام جهانی را به خطر بیندازد؟

این امر بعید به نظر می‌رسد. البته هیچ سابقه‌ای برای بمباران یک کشور شرکت‌کننده توسط میزبان جام جهانی کمتر از چهار ماه پیش از تورنمنت وجود ندارد اما ظاهراً هیچ نگرانی امنیتی در سرزمین اصلی ایالات متحده آمریکا ناشی از این درگیری دیده نمی‌شود.

همچنین هیچ پیشنهادی از سوی فیفا مبنی بر جابه‌جایی بازی‌ها به عنوان مجازات حمله نظامی مطرح نشده است. هیچ مقررات شناخته‌شده‌ای نیز فیفا را ملزم به اقدام نمی‌کند.

کشورهای دیگر ممکن است تحریم کنند، اما واکنش بین‌المللی به حمله متنوع بوده ولی محکومیتی که منجر به فراخوان‌های جدی برای تحریم گسترده شود، ممکن است.