معیار جدید حذف یارانه نقدی ۱۴۰۵ اعلام شد / خانوارها با چه درآمدی یارانه نمی‌گیرند؟

به گزارش اقتصادآنلاین، پس از ماه‌ها ابهام و انتقاد نسبت به نظام دهک‌بندی یارانه‌ها، دولت سرانجام معیار جدید حذف یارانه نقدی در سال ۱۴۰۵ را اعلام کرد؛ معیاری که بر خلاف گذشته، نه بر دهک‌های درآمدی، بلکه بر سطح مشخص درآمد و دارایی خانوار تکیه دارد. بر اساس آیین‌نامه مصوب هیئت وزیران، خانوارهایی با درآمد ماهانه ۳۰ تا ۵۴ میلیون تومان (بسته به تعداد اعضا) از فهرست یارانه‌بگیران حذف خواهند شد.

حذف دهک‌بندی؛ تغییر ریل پرداخت یارانه نقدی

پس از حاشیه‌های اخیر و اولتیماتوم رئیس مجلس به وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی برای اصلاح نظام حمایت معیشتی، یعقوب اندایش، معاون رفاه و امور اقتصادی این وزارتخانه، اعلام کرد که مبنای حذف یارانه دیگر دهک‌بندی نیست.

به گفته او، ملاک عمل دولت مصوبه ۲۵ آذر هیئت وزیران است؛ مصوبه‌ای که در آن، برای نخستین‌بار سطح درآمد ماهانه خانوار به‌عنوان معیار اصلی حذف یارانه نقدی تعیین شده است.

خانوارها با چه درآمدی یارانه نمی‌گیرند؟

بر اساس توضیحات معاون وزیر رفاه، آستانه حذف یارانه نقدی برای خانوارها به این شرح است:

• خانوار یک‌نفره: درآمد ماهانه بیش از ۳۰ میلیون تومان
• خانوار دو‌نفره: بیش از ۳۶ میلیون تومان
• خانوار سه‌نفره: بیش از ۴۲ میلیون تومان
• خانوار چهار‌نفره: بیش از ۴۸ میلیون تومان
• خانوار پنج‌نفره: بیش از ۵۴ میلیون تومان

دولت تأکید کرده است که تا همین امروز یارانه بخش قابل توجهی از خانوارهای بالاتر از این آستانه‌ها قطع شده و عملاً آیین‌نامه جدید در حال اجراست.

فقط درآمد مهم نیست؛ دارایی هم ملاک حذف یارانه است

علاوه بر درآمد ماهانه، شاخص‌های دارایی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در حذف یارانه نقدی دارند. طبق آیین‌نامه دولت:

• اگر مجموع ارزش املاک یک خانوار بیش از ۵۰ میلیارد تومان باشد
• یا اگر مجموع ارزش خودروهای خانوار بیش از ۵ میلیارد تومان برآورد شود

سرپرست خانوار، حتی در صورت پایین‌تر بودن درآمد اسمی، مشمول حذف یارانه نقدی خواهد شد.

عقب‌گرد رسمی وزارت کار از دهک‌بندی

احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، پیش‌تر نیز صراحتاً اعلام کرده بود که دهک‌بندی درآمدی دیگر مبنای پرداخت یارانه نیست. به گفته او، آیین‌نامه جدیدی که در دی‌ماه تصویب شده، پرداخت یارانه را به یک سطح مشخص درآمدی گره می‌زند و ارتباطی با دهک‌های قدیمی ندارد.

او همچنین تأکید کرده است که دهک‌بندی مورد اعتراض نمایندگان مجلس، به‌طور کامل کنار گذاشته شده و یارانه یا کالابرگ، بر اساس آن پرداخت نخواهد شد.

چرا دولت از دهک‌بندی عبور کرد؟

واقعیت این است که ابزارهای فعلی شناسایی خانوارها، ایستا، کند و پرخطا هستند. داده‌های درآمدی معمولاً با تأخیر چندماهه به‌روزرسانی می‌شوند و در شرایط تورم شدید، خیلی زود اعتبار خود را از دست می‌دهند.

در چنین فضایی، سیاست‌گذار برای حمایت مؤثر از معیشت خانوارها، به ابزاری نیاز دارد که رفتار واقعی مصرف را نشان دهد، نه صرفاً درآمد اسمی.

VAT؛ سنسور معیشت و ابزار حکمرانی رفاه

قانون مالیات بر ارزش افزوده (VAT) می‌تواند همان ابزار گمشده باشد. برخلاف درآمد که ممکن است پنهان یا متغیر باشد، مصرف خانوار در اقتصادهای تورمی، شاخص دقیق‌تری از سطح رفاه محسوب می‌شود.

VAT تقریباً تمام کالاها و خدمات را پوشش می‌دهد و از طریق:

• فاکتورهای الکترونیک
• پایانه‌های فروشگاهی
• سامانه مودیان
• گزارش‌های ماهانه و فصلی

داده‌هایی با فرکانس بالا و برخط تولید می‌کند؛ داده‌هایی که می‌توانند شوک‌های معیشتی را بسیار سریع‌تر از آمارهای سنتی شناسایی کنند.

تصویر چندبعدی از رفاه خانوارها

مزیت مهم داده‌های مالیات بر ارزش افزوده، امکان پیوند با سایر پایگاه‌های اطلاعاتی است؛ از جمله:

• قبوض آب، برق و گاز
• تراکنش‌های بانکی خرد
• داده‌های کالابرگ و یارانه کالایی

این هم‌پوشانی داده‌ها می‌تواند خطای حذف یا شمول ناعادلانه یارانه را به حداقل برساند و رفاه خانوارها را به‌صورت منطقه‌ای، صنفی و حتی محله‌محور رصد کند.

حذف یارانه بدون ابزار دقیق، پرهزینه است

با توجه به شرایط موجود، روشن است که حذف یارانه نقدی پردرآمدها بدون استقرار کامل ابزارهای هوشمند، همچنان با خطا و هدررفت منابع همراه خواهد بود. تا زمانی که قانون مالیات بر ارزش افزوده به‌عنوان یک ابزار حکمرانی رفاه به‌طور کامل اجرا نشود، سیاست‌های حمایتی دولت نمی‌توانند به‌طور دقیق، هدفمند و عادلانه عمل کنند.

یارانه نقدی ۱۴۰۵ اگرچه وارد فاز تازه‌ای شده، اما موفقیت آن بیش از هر چیز، به دقت داده‌ها و شفافیت تصمیم‌سازی وابسته است.