تغییر بزرگ در راه است / ارز تک‌نرخی چه آینده‌ای دارد؟

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از ایسنا، پژوهش ارائه شده در شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی با مرور سیاست تخصیص ارز ترجیحی از سال ۱۳۹۷، تصویری روشن از ناکارآمدی این سیاست ترسیم می‌کند. ارز ترجیحی با نرخ ۴۲۰۰ تومان و با اهدافی نظیر حمایت از تولید داخلی، کنترل قیمت کالاهای اساسی و کاهش فشار تورمی بر خانوارها آغاز شد، اما به‌ تدریج دامنه کالاهای مشمول آن محدود و نرخ آن تا ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان افزایش یافت.

مطالعات مراکز پژوهشی وابسته به نهادهای رسمی، از جمله سازمان برنامه و بودجه و مرکز پژوهش‌های مجلس، نشان می‌دهد که به ‌رغم تخصیص گسترده ارز ترجیحی، بازار کالاهای اساسی با افزایش‌های پی‌درپی قیمت مواجه بوده و فاصله نرخ ارز ترجیحی با نرخ بازار آزاد به ‌طور مستمر افزایش یافته است؛ به ‌طوری که این شکاف در آبان ۱۴۰۴ به حدود ۹۷ هزار تومان رسیده است. 

توزیع ناعادلانه یارانه ارزی

بر اساس برآوردهای مرکز پژوهش‌های مجلس، بخش قابل توجهی از یارانه ناشی از ارز ترجیحی نصیب دهک‌های پردرآمد شده است. نسبت مصرف کالاهای اساسی توسط سه دهک بالای درآمدی به سه دهک پایین، در مناطق شهری حدود ۳.۸ برابر و در مناطق روستایی حدود ۴.۸ برابر برآورد شده است.

این در حالی است که سیاست پرداخت ارز ترجیحی نتوانسته تورم خوراکی‌ها و کالاهای اساسی را به ‌طور مؤثر کنترل کند و در بسیاری از مقاطع، تورم این اقلام حتی از تورم غیرخوراکی‌ها نیز پیشی گرفته است.

آسیب به تولید و تشدید ناترازی‌ها

پرداخت یارانه ارزی، از یک‌ سو منابع ارزی دولت را با تنگنا مواجه کرده و از سوی دیگر، با افزایش نقدینگی و ایجاد شکاف میان نرخ رسمی و غیررسمی ارز، زمینه ‌ساز اختلال در بازار ارز و تشدید تورم شده است. چند نرخی بودن ارز همچنین زمان انتظار برای تأمین ارز را افزایش داده و بازگشت ارز صادراتی را با اختلال مواجه کرده است.

اقدامات دولت برای مدیریت دوره گذار

بخش دیگری از ارائه بخش خصوصی در شورای گفت و گو به بررسی اقدامات دولت برای مدیریت دوره گذار به ارز تک‌ نرخی اختصاص دارد. در این چارچوب، آیین‌نامه ۱۳‌بندی «تضمین امنیت غذایی» و مصوبات کارگروه ماده ۱۷، از جمله پرداخت علی‌الحساب ماهانه یکسان به جمعیت مشمول، تأمین ارز نهاده‌های دامی و کالاهای اساسی از تالار دوم، تسهیل ترخیص کالاها، استفاده از ابزارهای تأمین مالی زنجیره تولید و اولویت‌دهی به افزایش سرمایه بانک کشاورزی، تشریح شده است.

همچنین بسته حمایت از صنایع با هدف جبران آثار افزایش نرخ ارز بر سرمایه در گردش واحدهای تولیدی، پیش‌بینی شده که شامل تسهیلات بانکی، اوراق گام و برخی معافیت‌ها و تعدیلات قراردادی است.

ابهامات و نقاط قابل تأمل در بسته‌های حمایتی

با وجود این اقدامات، ارائه شورا به مجموعه‌ای از ابهامات و چالش‌ها اشاره می ‌کند. از جمله، کفایت کالابرگ پیش‌بینی ‌شده برای جبران افزایش هزینه سبد مصرفی خانوارها محل تردید دانسته شده، به ‌طوری که برآوردها نشان می‌دهد کالابرگ فعلی تنها حدود ۲۷ درصد از هزینه تحمیل‌ شده را جبران می‌کند.

همچنین در حوزه دارو و تجهیزات پزشکی، تصمیم مشخص و شفافی در برخی مصوبات مشاهده نمی‌شود و بدهی ارزی واردکنندگان کالاهای اساسی، که برآورد آن به حدود ۵.۲ میلیارد یورو می‌رسد، همچنان تعیین تکلیف نشده است. از سوی دیگر، ترکیب کارگروه‌های تصمیم‌ گیر نقش پررنگی برای نمایندگان بخش خصوصی در سطح ملی پیش‌بینی نکرده و این موضوع از نگاه فعالان اقتصادی یک خلأ جدی محسوب می‌شود.

چالش‌های بازار دارو و تجهیزات پزشکی

در بخش مستقلی از ارائه، وضعیت بازار دارو و تجهیزات پزشکی بررسی شده است. به دلیل تغییرات ارزی، بخشی از داروها با نرخ‌های متفاوت تأمین ارز شده‌اند و شرکت‌های واردکننده با بدهی‌های سنگین مواجه هستند. برآوردها نشان می‌دهد مطالبات تأمین‌کنندگان دارو و تجهیزات پزشکی از مراکز درمانی و داروخانه‌ها به حدود ۲۱۰ هزار میلیارد تومان رسیده است.

این شرایط، تأمین داروهای حیاتی و فاقد جایگزین داخلی را با مخاطره مواجه کرده و مدیریت این بازار در دوره گذار به ارز تک‌نرخی را به یکی از حساس‌ترین محورهای سیاست‌گذاری تبدیل کرده است.

گندم و صنایع پایین‌دستی؛ یک حوزه حساس

ارائه شورای گفت‌وگو تاکید می‌کند که اجرای سیاست ارز تک ‌نرخی در حوزه گندم و صنایع پایین ‌دستی آن، به دلیل جایگاه استراتژیک این کالا، پیامدهای پیچیده‌ای دارد. حذف ارز ترجیحی نهاده‌هایی مانند جو و افزایش قیمت آن‌ها، می‌تواند منجر به انحراف مصرف گندم به خوراک دام، کاهش تولید داخلی و در نهایت افزایش فشار بر بودجه عمومی برای تأمین یارانه نان شود.

الزامات تثبیت ارز تک‌نرخی از نگاه بخش خصوصی

بخش خصوصی استقرار نظام ارز تک‌نرخی را منوط به اجرای یک برنامه جامع اصلاحات اقتصادی می‌داند؛ برنامه‌ای تدریجی، شفاف و قابل پیش‌بینی که با مشارکت مؤثر تشکل‌های اقتصادی تدوین شود.

پرهیز از قیمت‌گذاری دستوری، اصلاح فرآیندهای ثبت سفارش و تخصیص ارز، خودداری بانک مرکزی از مداخله‌های مخرب در بازار ارز، مدیریت تورم از طریق انضباط پولی و مالی و اتخاذ سیاست خارجی هوشمندانه برای کاهش اثر تحریم‌ها، از جمله مهم‌ترین الزامات مطرح‌شده در این ارائه است.

راهکارهای عملیاتی پیشنهادی

در نهایت، ارائه شورا مجموعه‌ای از راهکارهای عملیاتی برای مدیریت دوره گذار پیشنهاد می‌کند؛ از جمله افزایش متناسب یارانه نقدی و کالابرگ، حضور ثابت نمایندگان بخش خصوصی در کارگروه‌های تصمیم‌گیر، تعدیل تدریجی تعهدات ارزی صادرکنندگان، اعطای تسهیلات بانکی با دوره تنفس مناسب به صنایع، کاهش حقوق گمرکی و مالیات بر ارزش افزوده برخی اقلام اساسی و پرهیز از بازتولید نظام چندنرخی ارز.

به اعتقاد ارائه‌دهندگان این گزارش، تنها در صورت توجه هم ‌زمان به معیشت مردم، پایداری تولید و شفافیت سیاست‌گذاری است که می‌توان گذار به ارز تک‌نرخی را با حداقل هزینه اقتصادی و اجتماعی مدیریت کرد.