اعلام رسمی ناکامی طرح بنگاه‌های زودبازده

طرح بنگاه‌های زودبازده که در ماه‌های نخست ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد در دولت تصویب و از سال 85 اجرایی شد، پیش از این و در زمان اجرا نیز انتقادات گسترده‌ای را برانگیخته بود؛ از جمله همین مرکز پژوهش‌های مجلس در سال 88 در گزارشی از عملکرد این بنگاه‌ها اعلام کرده بود که اشتغال محقق شده نسبت به اشتغال تعهد شده در طرح یادشده، 48.2درصد بوده است. با این حال، وزارت کار به عنوان متولی اصلی این طرح همواره از آن دفاع کرده و عملکردش را قابل قبول دانسته است. هرچند گزارش تطبیقی جدید مرکز پژوهش‌های مجلس اوضاع را نسبت به سال 88 نیز نامناسب‌تر ارزیابی کرده و اعلام می‌کند: «سیاست اشتغالزایی دولت در قالب گسترش طرح‌های زودبازده با موفقیت همراه نبود و میزان انحراف طرح مذکور از اهداف اشتغالزایی بیش از 60 درصد بوده است.» رشد نقدینگی، معوق شدن حجم زیادی از تسهیلات پرداختی به طرح‌های زودبازده و مقطعی بودن اشتغال ایجاد شده در این بنگاه‌ها از جمله آسیب‌های مهم طرح یادشده از نگاه گزارش تطبیقی مرکز پژوهش‌های مجلس است. بازوی مطالعاتی قوه مقننه در این گزارش، از اطلاعات دو منبع دولتی (معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهور و بانک مرکزی) و یک منبع نظارتی قضایی (سازمان بازرسی کل کشور) استفاده کرده است. زمان آغاز اجرای طرح به نوشته مرکز پژوهش‌های مجلس، آیین‌نامه اجرایی گسترش بنگاه‌های کوچک اقتصادی زودبازده و کارآفرین در راستای سیاست‌های قانون برنامه چهارم توسعه و با اهداف توزیع عادلانه منابع در مناطق محروم، افزایش تولید و صادرات غیرنفتی، تقویت تحرک اقتصادی، افزایش کارآیی تسهیلات بانکی و به خصوص تقویت کارآفرینی، اشتغالزایی و افزایش فرصت‌های شغلی جدید در تاریخ 1384.8.19 به تصویب هیات وزیران رسید و در آذرماه 1385 به اجرا درآمد. آمار تسهیلات و معوقات بر اساس این گزارش و به استناد گزارش‌های بانک مرکزی در پایان سال 1389 مانده مبلغ طرح‌های معرفی شده به بانک‌ها حدود672.4 هزار میلیارد ریال و ارزش طرح‌های تایید شده در بانک‌ها 312.1 هزار میلیارد ریال بود که در مقایسه با اسفندماه 1388 به ترتیب6.4 و 5 درصد رشد داشت. مانده تسهیلات پرداختی بانک‌ها از این محل تا پایان اسفندماه 1389 با 9.7 درصد افزایش به مرز 250.8 هزار میلیارد ریال رسید. بر اساس ارزش قراردادهای منعقد شده به طور متوسط 141.1 میلیون ریال تسهیلات برای ایجاد هر فرصت شغلی پیش‌بینی شده مورد نیاز است. تا پایان اسفندماه 1389 به ترتیب 8.278/8 و 14.025/7 میلیارد ریال از اصل این تسهیلات، سررسید آنها گذشته و معوق شده است و مطالبات معوق بانک‌ها از این محل نسبت به سال گذشته 39.7 درصد افزایش یافت. بر اساس طرح‌های قرارداد منعقد جدید پیش‌بینی می‌شد 187.7 هزار شغل ایجاد شود. روند کاهشی اشتغالزایی این مرکز در ادامه می‌نویسد: بر مبنای آمار و اطلاعات وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، عملکرد طرح‌های اجرا شده و اشتغال ایجاد شده از محل طرح گسترش بنگاه‌های زود بازده دارای روند کاهشی بوده به گونه‌ای که در سال 1389 به کمترین مقدار خود و به حدود 20 درصد تنزل یافته است. جدول (1)

مرکز پژوهش‌ها در ادامه در خصوص اثربخشی طرح اعطای تسهیلات به بنگاه‌های اقتصادی کوچک زودبازده و کارآفرین به گزارش سازمان بازرسی کل کشور، بانک مرکزی و گزارش عملکرد 6 ساله برنامه چهارم توسعه اشاره می‌کند. گزارش سازمان بازرسی به نوشته مرکز پژوهش‌ها، اهم نتایج به دست آمده در گزارش سازمان بازرسی کل کشور (اسفندماه 87) براساس تعداد 4.665 نمونه در 23 استان به شرح ذیل است: 1. پرداخت این تسهیلات در برخی موارد با اهداف تعیین شده در قانون برنامه چهارم توسعه مغایرت داشته و نتوانسته به رشد و توسعه این صنایع و به تبع آن رشد صادرات و اشتغال کمک کند و موجبات افزایش نقدینگی در اقتصاد و فعالیت‌های سفته‌بازی را فراهم کرده است. 2. به طور میانگین حدود 16 درصد طرح‌ها، صوری بوده (میانگین ساده 17.44 درصد و میانگین هندسی موزون 15.66 درصد) و متقاضیان تسهیلات بنگاه‌های زودبازده، اساسا اقدام به ایجاد طرح نکرده و تسهیلات را در محل دیگری هزینه کرده‌اند. 3. به طور میانگین حدود 40 درصد از اشتغال اسمی تعهد شده در طرح‌ها تحقق پیدا کرده است به عبارت دیگر حدود 60 درصد انحراف در اشتغالزایی وجود داشته است. 4. براساس میانگین حساب موزون21.95 درصد و میانگین هندسی موزون 16.92درصد انحراف در خصوص تسهیلات پرداختی وجود داشته است. به عبارت دیگر برخی از دریافت‌کنندگان تسهیلات، منابع را بعضا یا به طور کامل در محل دیگری هزینه کرده‌اند و این مورد با موضوع طرح‌های صوری (بند «2») متفاوت است؛ چون در این مورد اخیر، طرح وجود خارجی دارد، ولی تسهیلات دریافتی برای توسعه طرح یا سرمایه در گردش مصرف نشده است.

شکست برنامه دولت در فصل جمع‌بندی و نتیجه‌گیری این گزارش آمده است: برآیند آمار و ارقام و اطلاعات احصا شده حکایت از این دارد که سیاست اشتغالزایی دولت در قالب گسترش طرح‌های زودبازده با موفقیت همراه نبود و میزان انحراف طرح مذکور از اهداف اشتغال‌زایی، بیش از 60 درصد است. همچنین با توجه به گزارش سازمان بازرسی کل کشور و بانک مرکزی در زمینه عملکرد منابع و تسهیلات پرداختی به این طرح تا پایان سال 1387 و به‌خصوص عملکرد تعداد طرح‌های به بهره‌برداری رسیده در سال‌های اخیر در سطح 70 درصد و افزایش معوقه‌های بانکی از این محل در سال‌های اخیر، می‌توان نتیجه گرفت که تا پایان سال 1390 تقریبا 30 درصد از منابع و تسهیلات پرداخت شده به طرح‌های زودبازده بدون عملکرد بوده یا منحرف شده است.