مورفین واکسن دارد یا نه؟

آن روزها گفته می‌شد یکی از اعضای هیات علمی انستیتو پاستور ایران پس از سال‌ها تحقیق و تولید کیت تشخیص سریع مورفین در مایعات بیولوژیکی موفق به ثبت اختراع واکسن مورفین توسط اداره ثبت شرکت‌ها و مالکیت صنعتی شده بود. با گذشت 14سال از آن روز اما حتی یک نفر از معتادان هم واکسن مورفین تزریق نکرد که هیچ، متولیان امر یعنی وزارت بهداشت و ستاد مبارزه با مواد مخدر هم وارد جدالی عمدتا لفظی بر سر وجود یا عدم واکسن مرفین شدند. ستاد مبارزه با مواد مخدر، نام تولید‌کننده و حتی ویژگی‌های واکسن را اعلام کرد و سازمان غذا و دارو هم به نمایندگی از مجموعه وزارت بهداشت از بیخ و بن منکر وجود چنین واکسنی شد. از دو طرف ماجرا پرس و جو کردیم تا ببینیم ماجرا به کجا رسیده است. این درحالی است که ستاد مبارزه با مواد مخدر می‌گوید که واکسن مورفین تولید شده و حتی روی انسان هم آزمایش شده اما مدیرکل ارزیابی دارو و مواد مخدر سازمان غذا و دارو روی همین مورد انگشت می‌گذارد و می‌گوید که آزمایش روی انسان، گناه تولید‌کنندگان را سنگین‌تر می‌کند چراکه آنها مجوزی برای این کار نداشته‌اند. معتادان شاید معتقد باشند که اعتیاد هم اگر واکسن داشته باشد دیگر نور علی نور می‌شود. آن طور که گفته می‌شود تزریق این واکسن به این معناست که می‌توان مواد مخدر مصرف کرد بدون آنکه به آن وابسته شد و خماری کشید. اما آیا کار علم به اینجاها هم کشیده است؟ خبرنگار ما مدتی پیش با پرویز افشار، معاونت کاهش تقاضا و توسعه مشارکت‌های مردمی ستاد مبارزه با مواد مخدر تماس گرفت و از او در مورد صحت و سقم واکسن مرفین پرس و جو کرد. افشار به نمایندگی از ستاد مبارزه با مواد مخدر می‌گوید که چنین واکسنی واقعا در ایران ساخته شده و البته تاکید هم می‌کند که ستاد مبارزه با مواد مخدر قبلا موضعش را در این مورد اعلام کرده است. این طور که افشار می‌گوید، کار روی این واکسن دست کم به چند سال پیش برمی‌گردد. «متخصصان مرفین را در سطوح آزمایشگاهی مورد بررسی قرار دادند، پس از آن آزمایشاتی روی موش‌ها و بزها انجام شد سپس روی انسان آغاز شد. تزریق سه دوز واکسن به فواصل یک ماهه نشان داد که سطح ایمنی و آنتی بادی ضد مرفین در بدن افرادی که تزریق برایشان انجام شده آنقدر بالاست که اگر مرفین بیرونی به آنها داده شود دیگر در بدن آنها آثار سرخوشی ندارد زیرا آن آنتی بادی با مرفین ترکیب می‌شود و نمی‌گذارد مرفین به مغز برسد. بعد از اینکه این اقدام روی مرفین انجام شد، محققان روی نیکوتین سیگار، الکل، هرویین و مواد محرک هم اقداماتی انجام دادند.» واکسنی که واکسن نیست از او پرسیدیم که آیا این واکسن را می‌توان به تولید انبوه هم رساند یا نه؟پاسخ این بود: «این کار در حد یک کار تحقیقاتی و پژوهشی بود اما نهایتا باید این مطالعات و نتیجه آزمایشات به تولید صنعتی برسد.» افشار البته هشدار می‌دهد که این واکسن به معنای واقعی کلمه یک وسیله پیشگیری نیست.«لازم به ذکر است که این به هیچ عنوان به این معنا نیست که واکسنی اختراع شده است که افراد بروند هر چقدر دلشان می‌خواهد مصرف کنند بعد بیایند این واکسن را استفاده کرده و ترک کنند. بیشترین کاربردش در افرادی است که سم‌زدایی کرده و ماده مخدر را ترک کرده‌اند. این واکسن بیشتر از همه در پیشگیری از عود اثرگذار است. اینطور نیست که با واکسیناسیون عمومی این ماده بتوانیم قاطعانه بگوییم که کشور را در برابر اعتیاد واکسینه می‌کنیم و از این پس دیگر کسی درگیر اعتیاد نمی‌شود.» افشار در مورد مقاومت سازمان غذا و دارو در مقابل تایید این دارو هم می‌گوید: «فکر می‌کنم این سوال را باید از خودشان بپرسید، می‌توانید این سوالات را از مخترع و مبتکر واکسن هم بپرسید.» رییس سازمان غذا و دارو هم چندی قبل در رد اصل ماجرا با تاکید بر اینکه واکسن مرفین تاییدیه سازمان غذا و دارو ندارد، گفته بود: «این واکسن مورد تایید سازمان غذا و دارو نیست. اصلا واکسنی به نام شیشه و مرفین نداریم. این موضوع یک طرح تحقیقاتی برای آنتی‌بادی بوده است به طوری که وقتی این واکسن تزریق شود جلو اثرگذاری مرفین را بگیرد. مطالعاتی در این خصوص انجام شده اما غذا و دارو آن را تایید نکرده است و این پرونده گیرهای زیادی دارد.» فشار رسانه‌ای و انتظارات نابجا رسول دیناروند حدود چند ماه پیش با بیان اینکه این موضوع فقط یک طرح تحقیقاتی است، گفته بود: «طبیعتا صدور مجوز باید مراحل خود را طی کند اما پرونده از نظر ما قابل تایید نیست. سایر مسوولان هم اصلا لازم نیست فشار رسانه‌یی بیاورند و انتظارات نابجا ایجاد کنند. مطمئن باشید که اگر در دنیا واکسنی برای جلوگیری از اعتیاد وجود داشته باشد، سازمان غذا و دارو نخستین گروهی است که از آن استقبال می‌کند.» دیناروند البته گفته بود که احتمال اینکه واکسن مرفین به عنوان یک طرح تحقیقاتی مراحلی را طی کرده باشد، منتفی نیست. «البته هر کار بالینی در سطح تحقیقاتی نیازی به کسب مجوز ما ندارد و ممکن است مجوز کمیته اخلاق مرکز تحقیقاتی خود یا دانشگاه خود را گرفته باشد. در مورد این فرآورده نیز شاید کمیته اخلاق مرکز تحقیقاتی پاستور مجوز آن را صادر کرده باشد.» ماجرا به اینجا هم ختم نشد. رییس انستیتو پاستور ایران که گفته می‌شد واکسن مرفین در آنجا تولید شده و به ثبت رسیده است هم در واکنشی اعلام کرد که وجود واکسن مرفین تنها به عنوان یک طرح تحقیقاتی قابل تایید است. همان زمان دکتر مصطفی قانعی، رییس انستیتو پاستور اعلام کرد که «گزارش ساخت واکسن اعتیاد به هرویین و مرفین مربوط به طرح تحقیقاتی است و جنبه دارویی و قانونی ندارد.» واکسن هست اما صنعتی نشده چنانکه در ادامه این گزارش آمده، قانعی در پاسخ به اخبار منتشر شده در برخی از رسانه‌ها به نقل از جزینی، قائم مقام دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر مبنی بر اینکه واکسن اعتیاد به هرویین و مرفین در ایران ساخته و این واکسن ایمنی بدن را در مقابل مواد بالا می‌برد به طوری که بعد از تزریق نیز اگر شخصی مرفین یا هرویین مصرف کند این مواد هیچ تاثیری روی بدنش نخواهد داشت؛ گفته بود: «گزارش نتایج طرح واکسن اعتیاد به هرویین و مرفین مربوط به 10سال پیش بوده و این کار در قالب طرح تحقیقاتی است و تا صنعتی شدن فاصله دارد.» رییس انستیتو پاستور ایران با بیان اینکه زمانی یک دارو می‌تواند در جامعه استفاده شود که از کار تحقیقاتی به صنعتی تبدیل شود، گفته بود: «بررسی‌های لازم در پیش‌نیاز طرح‌هایی با زیرساخت تولید دارو توسط سازمان غذا و دارو صورت می‌گیرد و مجوز لازم توسط این مرجع صادر می‌شود.» علیرضا جزینی، قائم مقام دبیرکل ستاد مبارزه با موادمخدر هم مدتی پیش بار دیگر بر مواضع قبلی این ستاد صحه گذاشت. او در گفت‌وگویی با ایسنا گفته بود: «وجود واکسن مرفین از طریق تلویزیون و مطبوعات مطرح و با تولید‌کننده این واکسن نیز مصاحبه شده است.» وی با اشاره به اینکه این فرد درحال حاضر نیز در انستیتو پاستور درحال خدمت است، گفت: «این واکسن را روی برخی حیوانات و 1500انسان آزمایش و نتیجه گرفته شده است و درحال حاضر این واکسن ثبت اختراع شده است؛ تقاضای ما این است که وزارت بهداشت فرآیند تایید این واکسن را تسریع کند زیرا واکسن مرفین از نظر ستاد مبارزه با مواد مخدر یک اقدام موثر است.» نامه‌هایی با مضمون واکسن مدیرکل نظارت و ارزیابی دارو و مواد مخدر سازمان غذا و دارو اما در مقابل سوالات پاسخ‌هایی دارد که به نظر می‌رسد جای درنگ بیشتری داشته باشند. از دکتر مهدی پیرصالحی پرسیدیم که آیا واکسن مرفین واقعا وجود دارد یا نه؟ او هم می‌گوید که سازمان غذا و دارو پیش‌تر بارها مواضعش را در این مورد اعلام کرده. «اگر کسی مدعی است که چنین واکسنی تهیه کرده است، این اوست که باید مدارکش را ارائه بدهد.» ادعای تولید‌کنندگان در مورد انجام آزمایش‌هایی روی انسان را برای پیرصالحی مطرح کردیم و شنیدیم: «اگر می‌گویند روی انسان آزمایش کرده‌اند که گناهشان سنگین‌تر هم هست و باید از آنها پرسید که مجوز آزمایش روی انسان را از کجا گرفته‌اند؟ علاوه بر این، خود دکتر قانعی، رییس انستیتو پاستور هم کذب بودن ماجرا را تایید کرده است.»