د ر گفت‌وگو با د کتر مهران خوش سلوک بررسی شد 

جنایات و مکافات قتل‌های ناموسی!

با شنید ن واژه قتل، همواره قتل عمد ی د ر ذهن خطور می‌کند زیرا آثار این نوع قتل بسیار شد ید تر و پر رنگ‌تر از سایر قتل‌ها(اعم از شبه عمد یا خطای محض) است.

کد خبر: ۹۸۳۹۲

۱۵ مهر ۱۳۹۴

د ر این راستا شیوه و نحوه قتل، خونبار و تعمد ی بود ن آن، نقشه‌های اجرا و افراد ی که د ر آن نقش د اشته و با مباشرت، معاونت و مشارکت، باعث اجرای آن می‌شوند اذهان مرد م را به خود جلب و مشغول می‌کند . اما امروزه نوع د یگری از قتل‌ها با نام قتل‌های ناموسی تاثیر بیشتری بر ذهن آحاد افراد جامعه د ارد . البته ممکن است بیشتر مرد م به قتل رسید ن «د ختران و زنان خانواد ه» را به عنوان قتل‌های ناموسی بد انند این د رحالی‌ است که د ر برخی موارد قتل‌های ناموسی، مقتول «پسران یا مرد ان خانواد ه» هستند . قتل‌های ناموسی د ر زمره قتل‌ها و به عبارتی از مصاد یق جنایات عمد ی محسوب می‌شوند . جنایات و قتل‌های ناموسی د رکشور آمار بالایی د اشته و د ر استان‌هایی مانند خوزستان یا سیستان و بلوچستان و استان‌هایی که تعصبات قومی‌و قبیله‌ای افراطی د ارند بیشتر به چشم می‌خورد . البته برخورد د ستگاه قضایی با این د سته از جرائم نیز بد ون اغماض و مماشات بود ه د رغیر این صورت شاهد آمارهای بالاتری از این جرم خواهیم بود . ناگفته نماند که آمار این د سته از جنایات د ر کشورهای همسایه بسیار بالا بود ه و ترکیه، پاکستان، افغانستان و عراق د ر جرائم و قتل‌های‌ناموسی آمار نگران‌کنند ه‌تری نسبت به کشورمان د ارند . کاهش این جرم نیز جز با برخورد قوی د ستگاه قضایی و تغییر برخی آد اب و رسوم قومی‌و از بین رفتن برخی بد عت ها امکان پذیر نیست. حال باید د ید اصولا قتل‌های ناموسی به چه معناست؟ آیا این نوع قتل‌ها د ر زمره قتل‌های عمد ی محسوب می‌شوند ؟ د ر این راستا د کتر مهران خوش سلوک، وکیل پایه یک د اد گستری و مد رس د انشگاه پاسخگوی سوالات ما بود ند .

آقای د کتر خوش سلوک قبل از پرد اختن به قتل‌های ناموسی ابتد ا بفرمایید واژه «ناموس» به چه معناست واصولا «ناموس» به چه افراد ی اطلاق می‌شود ؟ واژه «ناموس» د ر فرهنگ‌های لغت فارسی به معنای آبرو، نیک نامی، ‌قانون و شریعت‌الهی عصمت، شرف‌وپاکد امنی است. تعریف د یگری که د ر جامعه به صورت عرف د رآمد ه است عبارت است از: شرف، عفت، آبرو و محارم انسان چون ماد ر، خواهر، همسر و کسانی که فرد متعلق به خود پند اشته و د ر حفظ صیانت و حرمت آنان می‌کوشد . د ر کنار د و مفهوم مذکور، واژه «غیرت» نیز خود نمایی کرد ه و می‌توان آن را به «تعصب خرد ورزانه د ینی و اخلاقی نسبت به کشور، خانواد ه و حیثیت افراد » اطلاق کرد که د ر قتل‌های ناموسی، آثار غیرقابل انکاری د ارد و غیرت د ر میزان غیرمعقول و به شکل افراط گونه، عامل بسیاری از این د سته جنایات محسوب می‌شود . حال با این پیش‌زمینه بفرمایید قتل‌های ناموسی به چه معناست؟ د ر تعریف قتل‌های ناموسی باید گفت به قتل‌هایی اطلاق می‌شود که به د لیل لکه‌د ار شد ن حیثیت یا شرف خانواد گی، یکی از اعضای خانواد ه توسط پد ر یا سایر افراد خانواد ه به قتل رسید ه یا فرد متعرض و متجاوز به ناموس، توسط مجنی علیه یا خانواد ه وی به قتل می‌رسد . لذا با این تعریف، قتل ناموسی فقط به کشتن د ختر، خواهر، ماد ر یا همسر اطلاق نشد ه بلکه حتی به قتل رساند ن متعد یان و متجاوزان به نوامیس را شامل می‌شود و نمی‌توان صرفا «رفتار جنایی عد ه‌ای از زنان و مرد ان جامعه د ر کانون خانواد ه» را «جنایت ناموسی» نامید . تقسیم بند ی جنایات و قتل های ناموسی چگونه است؟ این د سته از جنایات را می‌توان د ر د و قالب کلی قتل‌های د رون‌خانواد گی و قتل‌های برون‌خانواد گی تقسیم‌بند ی کرد . قتل‌های د رون‌خانواد گی شامل به قتل رساند ن فرد یا افراد ی از اعضای خانواد ه توسط سایر اعضای خانواد ه، به تنهایی یا با مشارکت افراد بیگانه است. قتل‌های برون‌خانواد گی نیز با انگیزه انتقامجویی از متعد یان و متجاوزان به نوامیس که از مصاد یق جرائم خانواد گی(جرائم اعضای خانواد ه علیه سایر افراد جامعه) محسوب می‌شود . قتل‌های د رون‌خانواد گی اعم از به قتل رساند ن «ماد ر، خواهر، براد ر، د ختر، پسر، همسر و پد ر توسط افراد خانواد ه به تنهایی یا با مشارکت اشخاص بیگانه به قصد حذف فیزیکی فرد خاطی» اشکال زیر را شامل می‌شود : قتل فرزند توسط پد ر یا ماد ر به تنهایی یا با مشارکت یکد یگر یا با مشارکت سایر فرزند ان یا اشخاص بیگانه؛ قتل پد ر، ماد ر، براد ران و خواهران توسط فرزند یا فرزند ان خانواد ه به تنهایی یا با مشارکت با فرد بیگانه؛ همسرکشی. د ر برخی از این قتل‌های ناموسی عامل جنایت به هیچ عنوان خود را قاتل نمی‌د اند و به نوعی مقتول را مستحق مرگ می‌د اند ، قانون با این افراد چگونه برخورد می‌کند ؟ از مهم‌ترین مباحث مطروحه د ر قتل‌های ناموسی د رون‌خانواد گی، مشخصات قتل است. د ر این نوع از انواع قتل عمد ، قاتل خود را معمولا مجرم تلقی نمی‌کند و انگیزه خود را رساند ن مقتول به سزای اعمال زشت و ناپسند وی بیان می‌کند . از نظر قاتل، فرد مقتول مستحق مرگ بود ه تا لکه ننگ از خانواد ه پاک شود . این جنایت متاسفانه د ربرخی قومیت‌ها و قبایل جایز شناخته شد ه و با وصف جرم‌انگاری برای قتل‌های عمد ، به‌طور معمول قاتل مورد حمایت اولیای‌د م قرار می‌گیرد زیرا 1-عرف محلی یا قومی، این نوع از جنایت را مجاز می‌شمارد .‌ 2- این قتل‌ها معمولا به د ستور برخی بزرگان قبایل و خانواد ه‌ها و به د ستور ریش سفید ان صورت می‌گیرد .3-کشته شد ن خاطیان خانواد ه که د ارای انحراف اخلاقی بود ه یا باعث لکه‌د ار شد ن حیثیت خانواد ه شد ه‌اند با وصف خونبار و فجیع‌بود ن قتل، تاثیر منفی محسوس د ر خانواد ه ند اشته و وی را مستحق مرگ می‌د انسته‌اند . 4-قاتل معمولا فراری نبود ه یا به‌راحتی خود را معرفی کرد ه و حتی د ر برخی موارد خانواد ه از معرفی قاتل به د ستگاه قضایی ممانعت می‌کند .5-د ر برخی از این جنایات که با د ستور ریش سفید قوم انجام شد ه است، آمر به د لیل امر شفاهی مورد تعقیب و مجازات قرار نمی‌گیرد . مهم‌ترین علل قتل‌های ناموسی د رون خانواد گی چیست؟ از منظر آسیب شناسی این جنایت، مهم‌ترین علل قتل‌های ناموسی د رون خانواد گی عبارتند از: 1-اعتقاد ات خشک و سختگیرانه و غیرت افراطی بومی‌و قبیله‌ای یا بد عت‌گونه مذهبی 2-تخلف از آد اب و رسوم قومی‌و قبیله‌ای 3-طلاق زنان و ازد واج مجد د آنان 4-رابطه خارج از ازد واج د ختران و زنان خانواد ه (رابطه نامشروع) و افشای این روابط و روابط جنسی خارج از عقد ایشان 5-افشای انحراف اخلاقی پسر یا مرد خانواد ه و برملا شد ن روابط جنسی آنان اعم از واقع شد ن د ر طرفین جرم لواط و سایر جرائم جنسی 6-وجود گرایش و تمایلات جنسی زنانه د ر پسر خانواد ه و به تبع آن ایجاد انحراف اخلاقی د ر وی 7-ازد واج اجباری د ختران و زنان و عد م تمکین ایشان از همسر خود 8-خیانت زوج یا زوجه به شریک زند گی 9-وجود بی‌مهری، بی‌عاطفگی میان زوجین 10-وجود یا ایجاد شک و توهم نسبت به زنان یا د ختران خانواد ه 11-اعتیاد قاتل به مواد مخد ر، روانگرد ان یا الکل و مسلوب الاراد ه بود ن وی د ر زمان ارتکاب جرم 12-اعتیاد مقتول به مواد مخد ر، روانگرد ان یا الکل که باعث از بین رفتن حیثیت و آبروی خانواد گی شد ه است. 13-اختلالات شخصیتی یا جسمی‌قاتل یا مقتول د ر خانواد ه 14-مشکلات اقتصاد ی خانواد ه اعم از فقر و تنگد ستی و بد هی مالی 15-ایجاد روابط عاطفی یا نامشروع زنان و د ختران خانواد ه با افراد بیگانه و طرح‌ریزی قتل مرد ان د ر جهت برد اشتن موانع ازد واج آنان و سایر عللی که از حوصله بحث خارج است. قتل‌های ناموسی د رون خانواد گی معمولا د ر زمره قتل‌های «احساسی، فجیع، مرموز یا حتی اتفاقی» قرار د اشته و پس از د ستگیری قاتل یا قاتلان است که می‌توان تعیین کرد د ر طبقه کد ام نوع از انواع قتل قرار د ارد . قانون و شرع چه مجازاتی برای قتل‌های ناموسی د رون خانواد گی تعیین کرد ه‌است؟ قتل عمد د ر هر شرایطی که باشد جرم محسوب شد ه و مستوجب مجازات بود ه و مرتکبان آن اعم از مباشر یا معاون جرم به مجازات تعیین شد ه د ر قانون محکوم می‌شوند یعنی مباشر قتل به قصاص نفس محکوم شد ه و معاون آن نیز به حبس محکوم می‌شود و د ر حالت کلی قانونگذار فرقی میان مرتکبان این قتل با سایر قتل‌های عمد قائل نیست اما شارع د ر د و مورد قتل‌های د رون خانواد گی رامستثنا کرد ه‌است. مورد اول هنگامی‌که پد ر قاتل بود ه و فرزند خود را به قتل رساند ه است و مورد د وم زمانی است که شوهر، همسر خود را با فرد اجنبی د ر حال زنا یافته و زانیه یا هر د و را به قتل رساند ه است (قتل د ر فراش). د ر سایر موارد مجازات مرتکبان این نوع از جنایات تشریع شد ه و قانون به تعصبات و غیرت نابجا و تحریفاتی که د ر برخی اقوام و قبایل وارد شد ه، اهمیت نمی‌د هد . د ر مورد این استثناها کمی توضیح می‌د هید . اولین استثنا قتل فرزند توسط پد ر، است که قاتل(پد ر) مجازات نشود بلکه قانونگذار با استناد به فقه جزایی، صرفا مجازات قصاص نفس را حذف کرد ه و د ر ماد ه 301 قانون مجازات اسلامی‌مصوب آورد ه است: «قصاص د ر صورتی ثابت می‌شود که مرتکب، پد ر یا از اجد اد پد ری مجنی‌علیه نباشد و مجنی‌علیه، عاقل و د ر د ین با مرتکب مساوی باشد » اما همین پد ر قاتل، علاوه بر پرد اخت د یه به وراث، مستند به ماد ه 612 مجازات حبس تا 10سال محکوم شد ه‌است. د ر این ماد ه آمد ه است: «هرکس مرتکب قتل عمد شود و شاکی ند اشته یا شاکی د اشته ولی از قصاص گذشت کرد ه باشد و یا به هر علت قصاص نشود د ر صورتی که اقد ام وی موجب اخلال د ر نظم و صیانت و امنیت جامعه یا بیم تجری مرتکب یا د یگران گرد د د اد گاه مرتکب را به حبس از سه تا 10سال محکوم می‌نماید ». د ر خصوص استثنای د وم نیز باید کلیه شرایط قتل د ر فراش تحقق یابد چه د ر غیر این‌صورت مرتکب قتل ولو مد عی قتل د ر فراش باشد به قصاص نفس محکوم خواهد شد . د رماد ه 630 کتاب تعزیرات و مجازات‌های بازد ارند ه مصوب سال 1375 د ر این خصوص آمد ه است: «هرگاه مرد ی همسر خود را د ر حال زنا با مرد اجنبی مشاهد ه کند و علم به تمکین زن د اشته باشد می‌تواند د ر همان حال آنان را به قتل برساند و د ر صورتی که زن مکره باشد فقط مرد را می‌تواند به قتل برساند . حکم ضرب و جرح د ر این مورد نیز مانند قتل است». لذا د ر صورت وجود شرایط خاص است که قانونگذار د ر قتل د ر فراش از قصاص قاتل صرف‌نظر کرد ه ولی بازهم مستند به ماد ه 612 از قانون یاد شد ه مرتکب را به حبس محکوم می‌کند . با چه شرایطی قتل د ر فراش اثبات می‌شود ؟ می‌توان شرایط قتل د ر فراش را د ر موارد ذیل مشاهد ه کرد : شوهر شخصا همسر خود را د ر حال زنا با مرد اجنبی ببیند و شنید ه‌ها و حتی شهاد ت شهود د ر نزد شوهر، جوازی برای قتل د ر فراش نخواهد بود . زن و مرد اجنبی د ر حال زنا باشند و آنچه موجب اثبات جرم زنا می‌شود محقق شد ه باشد . برای شوهر این علم حاصل شود که همسرش با اختیار و رضایت خود ، مرد بیگانه را د ر زنا تمکین می‌کند . د ر حین زنا و د ر همان محل قتل را انجام د هد و اگر پس از این عمل مجرمانه و د ر مکان د یگری جز محل وقوع زنا، مرتکب قتل شود ؛ قصاص نفس از وی ساقط نخواهد شد . زن مجبور به زنا نشد ه و اکراهی د ر این حاد ثه وجود ند اشته باشد . اگر زوج، همسرش را د ر شرایط اکراه ولی د ر حال زنا با مرد اجنبی بیابد ، اجازه کشتن همسرش را ند اشته و فقط مجاز به قتل متجاوز به عنف است. زوج بتواند شرایط قتل د ر فراش را ثابت کند زیرا د ر صورت عد م اثبات شرایط یاد شد ه اد عای وی مسموع نخواهد بود . چنانچه کلیه شرایط یاد شد ه محقق شد ه باشد ، شوهر با استناد به بند «ث» ماد ه 302 قانون مجازات اسلامی‌به قصاص و د یه محکوم نمی‌شود ولی د ر صورت عد م اثبات اد عا، وی با استناد به ماد ه 303 قانون یاد شد ه به قصاص محکوم خواهد شد . ذکر این مهم ضروری به نظر می‌رسد که اثبات شرایط قتل د ر فراش بسیار د شوار است. گاهی اوقات مرد توسط همسر خود (زن)به قتل می‌رسد بیشترین علل قتل این مرد ان چیست؟ از مهم‌ترین علل پد ید ه قتل شوهران توسط همسرا‌ن‌شان می‌توان به این موارد اشاره کرد : 1-خیانت زوجه به زوج و ایجاد روابط عاطفی یا جنسی با مرد بیگانه و افشای رابطه نامشروع وی. 2-د اد ن وعد ه وعید ازد واج پس از جد ایی یا رهایی از شوهر از سوی مرد بیگانه به زن شوهرد ار. 3-بروز، ایجاد و استمرار اختلافات خانواد گی و زناشویی مابین زوجین و ایجاد تنفر از شوهر به این د لیل یا به د لیل ازد واج اجباری. 4-افشای انحراف اخلاقی شوهر و د اشتن روابط نامشروع با زنان د یگر و قتل وی به منظور انتقامجویی، به تنهایی یا با همد ستی فرد بیگانه. 5-اعتیاد مضره شوهر به مواد مخد ر، روانگرد ان یا الکل به گونه‌ای که برای خانواد ه غیرقابل تحمل شد ه باشد . 6-د ستیابی سریع به اموال و میراث زوج به واسطه مرگ وی. آقای د کتر خوش سلوک انگیزه قتل‌های برون خانواد گی چیست؟ د ر خصوص نوع د وم از تقسیم‌بند ی قتل‌های ناموسی باید به قتل‌های برون‌خانواد گی با انگیزه انتقامجویی از متعد یان و متجاوزان به نوامیس اشاره کنیم. د ر این گروه از جنایات عمد ی، متعرضان به نوامیس، توسط مجنی علیه یا خانواد ه وی به قتل می‌رسند . مصاد یقی از این نوع جنایت هم عبارتند از: 1-قتل متجاوزان توسط مجنی‌علیه اعم از د ختر، زن یا پسر خانواد ه که مورد تعرض قرار گرفته‌اند . 2-قتل مجرم یاد شد ه توسط پد ر یا ماد ر یا سایر فرزند ان خانواد ه پس از کشف و افشای تعرض یا تجاوز به عنف به تنهایی یا با مشارکت یکد یگر یا افراد بیگانه. مشخصات این د سته از جنایات را می‌توان به ا ین شرح بیان کرد : 3-ممکن است این جنایات به د ستور بزرگ خانواد ه انجام شود . 4-این‌گونه از قتل‌ها به طور معمول بسیار خونبار و با خشونت همراه است. 5-اغلب این قتل‌ها، با برنامه‌ریزی قبلی صورت می‌گیرد . 6-به د لیل شکایت اولیای د م، خانواد ه قاتل تلاش د ر مخفی‌کرد ن وی می‌کند زیرا قتل متجاوز را انتقام خانواد گی یا د فاع از ناموس و عرض خانواد ه می‌د انند . د ر حقیقت خانواد ه قربانیان تعرض، به جای آنکه مجازات متجاوز را از د ستگاه قضا طلب کنند ؛ خود سرانه اقد ام به انجام جرم جد ید ی می‌کنند و د ر بیشتر موارد نیز پس از وقوع جرم یا اد عای د فاع مشروع کرد ه یا سعی می‌کنند وجود انگیزه شرافتمند انه را د ر ارتکاب جرم اثبات کنند .‌ قوانین د ر زمینه قتل‌های برون خانواد گی چگونه است؟ اگر عمل مرتکب د ر مقام د فاع مشروع بود ه و منطبق با ماد ه 156 قانون مجازات اسلامی‌و تبصره‌های آن ماد ه باشد ، عمل وی مورد حمایت قانون قرار گرفته و خون متجاوز هد ر خواهد بود . اما اگر شرایط د فاع مشروع تحقق نیابد ولی انگیزه شرافتمند انه د ر ارتکاب جرم به اثبات برسد ، قانونگذار با استناد به مواد 37 و 38 قانون یاد شد ه برای وی تخفیف د ر مجازات د رنظرخواهد گرفت د ر غیر این‌صورت مرتکب جنایت، با توجه به نوع جنایت به مجازات قانونی محکوم می‌شود . د ر صورت اثبات د فاع مشروط مجازات چگونه است؟ د رصورت احراز شرایط د فاع مشروع، مرتکب جنایت از قصاص و پرد اخت د یه معاف خواهد شد . اما این د سته از جرائم را د ر زمره جرائم خانواد گی محسوب کرد یم که د ر حالت کلی می‌توان بیان کرد که گاهی به علت عد م وجود د لیل یا از بین رفتن اد له، اعضای خانواد ه راسا اقد ام به برخورد با متعرض به ناموس خود می‌کنند ؛ د ر برخی د یگر از این جنایات، با وصف وجود اد له، اعضای خانواد ه برای فروکش کرد ن آتش کینه و انتقام، د ست به اقد ام مجرمانه می‌زنند و د ر برخی جنایات د یگر، اعضای خانواد ه به بهانه قتل ناموسی مرتکب جرائمی‌از قبیل کلاهبرد اری، اخاذی و سرقت شد ه و سعی می‌کنند که با اثبات تعرض به نوامیس خود روی سایر جرائم سرپوش بگذارند . با وصف تعاریف مذکور، مرتکب جرم د ر تقسیم‌بند ی‌های اخیر فقط د ر صورت شرایط مند رج د ر مواد 156، 37 و 38 قانون مجازات اسلامی‌مصوب می‌تواند از مجازات قصاص و د یه معاف شد ه یا تخفیف مجازات شامل حال وی شود .