هشدار سازمان ملل درباره وضعیت منابع آبی؛

جهان در انتظار یک تراژدی بزرگ است

سازمان ملل نسبت به تبعات برداشت بی رویه آب های زیرزمینی در ایران و کشورهای آسیایی هشدار داد.

کد خبر: ۶۲۶۳۶۷

۲۰ فروردين ۱۴۰۱

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از دنیای اقتصاد، گزارش ۲۰۲۲ توسعه آب نشان می‌دهد هشت‌کشور آسیایی که ایران نیز در بین آنها قرار دارد، ۷۵درصد کل آب‌های زیرزمینی جهان را برداشت می‌کنند. از آن سو ۵۰درصد شهرهای جهان به منابع آب های زیرزمینی وابسته شده اند که موضوعی نگران کننده است.

از آنجا که جهان در معرض تغییرات اقلیمی قرار دارد، توجه بیشتر به نحوه مدیریت آب و پرهیز از سوءاستفاده از آب های زیرزمینی محور اصلی گزارش سازمان ملل است.

توصیه این نهاد بین‌المللی استفاده بهینه و هوشمندانه از منابع آب زیرزمینی به عنوان ضامن تداوم توسعه کشورهاست. نویسندگان این گزارش تاکید دارند، نمی توان از پتانسیل گسترده آب های زیرزمینی و نیاز به مدیریت دقیق این حوزه برای تامین مصارف خانگی و تولید غذا در زمین های کشاورزی چشم‌پوشی کرد.

از آنجا که در قرن جدید چیزی قریب به 100 تا 200 کیلومترمکعب از منابع آب زیرزمینی جهان بر اثر برداشت شدید کم شده، تنظیم گری درست منابع آب زیرزمینی در سال‌های پیش رو حیاتی است. از آنجا که شواهد رسمی از عدم تغییر در میزان جهانی برداشت آب های زیرزمینی حکایت دارد، اکوسیستم زمین به‌عنوان پایه اصلی حیات به‌شدت ضعیف شده است.

گزارش تاکید دارد برداشت آب های زیرزمینی تنها در اروپا تثبیت شده و حتی روبه کاهش است. این گزارش سهم بخش کشاورزی از برداشت از آب های زیرزمینی را 69درصد عنوان می‌کند، در حالی که 9‌درصد منابع صرف بخش صنعت و 22درصد نیز برای مصارف خانگی برداشت می‌شود.

در این گزارش علت ازدیاد برداشت آب در بخش کشاورزی در کشوری نظیر ایران، پرداخت یارانه های انرژی است که به تاراج منابع آبی در روستاها منجر شده است.

در چنین وضعیتی، ورود گسترده نیترات، آفت کش ها و سایر مواد شیمیایی مصرف‌شده در بخش کشاورزی از جمله مسائلی است که آتیه منابع آبی موجود در سفره های زیرزمینی را با مخاطراتی روبه‌رو کرده و تاکید سازمان ملل بر کنترل این موضوع از مجرای توسعه بخش پساب و نیز اعطای مجوزهاست.

سه توصیه سازمان ملل به کشورها برای تنظیم متناسب برداشت از آب های زیرزمینی شامل «استفاده از ظرفیت جوامع، انجمن های محلی و مالکان زمین های کشاورزی در حوزه آب و پرهیز از مدیریت از بالا به پایین»، «توجه همزمان به اقدامات اجرایی و نظم حقوقی پایدار در مدیریت بهینه آب های زیرزمینی» و نیز «تلاش برای تداوم کسب‌وکارهای کوچک شکل‌گرفته پیرامون حوزه های منابع آب» در قالب یک مدل حکمرانی است که در آن دولت نقش کامل خود را به عنوان متولی منابع مشترک عمومی ایفا کند.

از نکات جالب این گزارش، توجه همزمان به سطوح خرد و کلان مدیریت آب های زیرزمینی در جهان است. برمبنای این گزارش که هفته اول فروردین 1401 نسخه نهایی آن در نهمین اجلاس جهانی آب در داکار پایتخت سنگال ارائه شد، ایران در کنار هند، ترکیه، پاکستان، عربستان‌سعودی، اندونزی، بنگلادش و چین کشورهایی هستند که بیش از هر کشور دیگری در جهان به منابع آب زیرزمینی دست‌اندازی کرده اند.

طبق اعلام این مرجع بین‌المللی 720کیلومترمکعب از کل منابع آب زیرزمینی جهان در سال 2017 توسط این هشت‌کشور برداشت شده که 75درصد کل منابع برداشت‌شده جهان در این حوزه است.

باقی کشورهای جهان در قاره های اروپا، اقیانوسیه، آمریکا و آفریقا هم 239کیلومترمکعب از منابع آب های زیرزمینی را برمبنای برآوردهای سال 2017 برداشت کرده اند.

از نکات جالب درباره این گزارش، سهم آفریقاست که با جمعیتی بالغ بر 4/ 1میلیارد نفر کمتر از 5درصد منابع آب زیرزمینی جهان را مصرف کرده است؛ موضوعی که عمدتا به دلیل دسترسی اندک این قاره به تکنولوژی های برداشت از آب های زیرزمینی رخ داده است.

بخش کشاورزی که یکی از متهمان اصلی تاراج منابع آب زیرزمینی است، در این گزارش مورد توجه ویژه قرار گرفته است. از آنجا که امنیت غذایی جهان، به‌ویژه در سه بخش تولیدات کشاورزی، دامپروری و فرآوری مواد غذایی به آب های زیرزمینی متصل است، پایداری امنیتی غذایی در گرو پایداری منابع آب زیرزمینی است.

گزارش صراحتا تاکید می‌کند به منظور برآوردن نیازهای جهانی آب و کشاورزی تا سال 2050، از جمله افزایش 50درصدی تقاضای غذا، خوراک و سوخت زیستی نسبت به آمارهای سال 2012، لازم است بهره وری مصرف آب در بخش کشاورزی به‌شدت ارتقا یابد.

به اذعان نویسندگان گزارش، در وضعیت کنونی افزایش بهره وری بخش کشاورزی اغلب از طریق تشدید برداشت از آب های زیرزمینی صورت می‌گیرد که این رویه باید با کاهش مصرف آب در تولید کشاورزی جهان تغییر کند.

در نسخه 2022 گزارش جهانی آب تخمین زده شده که آلودگی ناشی از توسعه بخش کشاورزی بر آلودگی سکونتگاه ها یا رشد صنایع سبقت گرفته و عوامل اصلی تخریب آب های زیرزمینی و ساحلی شناخته شده است.

نیترات، از کودهای شیمیایی و آلی، شایع ترین آلاینده انسانی در آب‌های زیرزمینی در سطح جهان است. در عین حال حشره کش ها، علف کش ها و قارچ کش ها در صورت استفاده بسیار یا دفع نادرست می توانند آب های زیرزمینی را با مواد سرطان زا و سایر مواد سمی آلوده کنند.

در عین حال، یکی از تاثیرات مشاهده‌شده و گسترده تغییر اقلیم که بر پر کردن جایگاه‌های آب‌های زیرزمینی تاثیر می گذارد، تشدید بارش است.  ضعف جدی در قوانین پیشگیری از آلوده کردن آب یکی از دلایل رواج رهاسازی مواد سمی در آب های زیرزمینی است که باید اصلاح شود.

در عین حال برق رسانی به روستاها نسبتی مستقیم با توسعه برداشت از آب های زیرزمینی دارد. این دو موضوع لازم است به عنوان بخشی از سیاست کشاورزی کشورها در سطوح ملی، حوضه و آبخوان مورد توجه قرار گیرد.

بخش دیگری از موادی که به آلودگی آب های زیرزمینی دامن می زند، فاضلاب شهری و فضولات انسانی است که از شهرها خارج شده و بدون بازیافت در گودال های عمیق ریخته می‌شود که این موضوع هر سال ابعاد وسیع تری به خود می‌گیرد. در روستاها این عامل زمینه آلوده شدن 30درصد کل منابع آبی نزدیک به این مناطق در جهان را ایجاد کرده است.

از آنجا که ابعاد حاشیه نشینی در شهرهای مختلف جهان پیوسته رو به افزایش است، کنترل مضرات ناشی از این جمعیت ها بر منابع آب هر سال سخت تر خواهد شد. توصیه سازمان ملل این است که دولت ها با محدود کردن شهرسازی و توسعه کشاورزی در این مناطق، از شدت گرفتن آسیب پذیری سفره های آب زیرزمینی حاشیه شهرها جلوگیری کنند.

به دلیل اینکه قربانیان اصلی آلودگی آب های زیرزمینی زنان و کودکان هستند، ساخت انواع چاه های آب که ضمن طراحی خوب، در پیوند با سیستم‌های بهداشتی مناسب هستند، حیاتی است.

در بخش صنعت نیز نحوه مصرف آب حاوی نکات بسیاری است که جهان باید به آن توجه کند. گزارش تاکید دارد صنایعی که آب‌های زیرزمینی را برداشت می‌کنند عمدتا در بخش های تولید کارخانه ای، معدن، نفت و گاز، تولید برق، مهندسی و ساخت‌وساز مستقر هستند.

از آن سو صنایعی که وابستگی زیادی به آب های زیرزمینی آن هم در زنجیره تامین خود دارند، دو صنعت پوشاک و غذا و نوشیدنی هستند. فرآیندهای صنعتی به انحای مختلف از منابع آب زیرزمینی استفاده می‌کنند. حتی در مکان هایی که دسترسی به آب سطحی از نظر کمیت محدود، اما کیفیت آب مناسب است، برداشت صورت می‌گیرد.

با وجود اثر سوء فعالیت های صنعتی و پساب ها بر آب های زیرزمینی، فعالیت بخش های معدنی و زیرساخت در حفاری زمین می تواند اطلاعات مفیدی از وضعیت آب های زیرزمینی به نمایش بگذارد که این موضوع برای سیاستگذاران و دولت های ملی و محلی مفید است.

در مقایسه با انبوهی از سدها، سفره های زیرزمینی می توانند به‌خوبی منابع آبی را نگهداری کرده و از تبخیر نیز در امان باشند. از آن سو توسعه انرژی زمین گرمایی، به‌عنوان منبع انرژی پایدار، نقش مهمی در کاهش انتشار CO2 ایفا می‌کند. سفره های زیرزمینی عمیق همچنین می توانند برای جذب و جداسازی کربن مفید بوده و فرآیند ذخیره سازی کربن برای جلوگیری از تجمع دی‌اکسیدکربن در جو را تسریع کنند.

بازیگران اصلی برداشت آب زیرزمینی

هند بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب‌های زیرزمینی جهان است و گزارش 2022 سازمان ملل، از برداشت 250کیلومترمکعب آب در سال در این کشور حکایت دارد. ایالات‌متحده آمریکا با حدود 115کیلومترمکعب در رتبه بعدی قرار دارد و چین و پاکستان نیز به ترتیب با 115 و 70کیلومترمکعب در رده‌های سوم و چهارم قرار دارند.

ایران نیز در رتبه پنجم قرار گرفته و حدود 65کیلومترمکعب آب در سال از سفره های زیرزمینی برداشت می‌کند. پس از ایران؛ بنگلادش، مکزیک، عربستان‌سعودی، اندونزی، روسیه، سوریه، ژاپن، تایلند و ایتالیا در رده های بعدی برداشت آب زیرزمینی در سال قرار دارند.

وضعیت ایران در گزارش2022

گزارش با نگاهی به وضعیت حاکم بر بخش آب در خاورمیانه و جهان عرب، برخی از دلایل وضعیت بی ثبات آب های زیرزمینی در جنوب غرب آسیا را یادآور می‌شود. گزارش تاکید دارد که اهمیت آب های زیرزمینی برای امنیت آب منطقه که شرایط آب و هوایی  آن در حال تغییر است درک نشده است.

در عین حال، بهبود وضعیت استفاده از آب های زیرزمینی مستلزم بهبود حکمرانی از طریق سیاست ها و قوانین، رویکردهای مدیریتی نوآورانه، افزایش استفاده از فناوری ها، بودجه اختصاصی برای شناخت بهتر منابع و افزایش همکاری های منطقه ای است.

در ایران که یکی از پنج‌کشور با بالاترین سطح برداشت آب های زیرزمینی است، شرایط خاص است. ایران در نتیجه این وضعیت در شمار کشورهایی قرار گرفته که مناطق متعددی از آن با بحران فرونشست روبه‌رو شده است. شواهد این گزارش که با عنوان «آب زیرزمینی؛ نادیده را قابل دیدن کنیم» از وابستگی شدید بخش کشاورزی ایران به آب های زیرزمینی در حد 87درصد کل منابع آبی مورد استفاده حکایت دارد.

این عدد برای مصارف خانگی حدود 11درصد و برای بخش صنعت 2درصد بوده است؛ سطحی که در کنار عربستان‌سعودی، هند و پاکستان از بالاترین درصدها در کل جهان است. این منابع تا 90درصد کل حجم صرف تولید مواد علوفه ای و غذایی شده است. گزارش دلیل چنین وضعیتی را یارانه های هنگفتی می داند که به بخش انرژی پرداخت شده و اثر چشمگیری بر برداشت آب های زیرزمینی دارد.