بحران اوکراین موجب تغییر در زنجیره عرضه شد؛

پرده آهنین پیش روی تجارت دنیا

فرانسیس فوکویاما، دانشمند آمریکایی علوم‌ سیاسی، که زمانی از فروپاشی اتحاد جماهیرشوروی به‌عنوان پایان تاریخ یاد کرده بود، معتقد است حمله روسیه به اوکراین را می‌توان پایان پایان تاریخ نامید.

کد خبر: ۶۲۱۸۵۴

۲۸ اسفند ۱۴۰۰

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از دنیای‌اقتصاد، مقصود او این است که حمله پوتین نشان‌دهنده بازگشت به عقب عقاید اروپای آزاد است که پس از ۱۹۹۱ ظهور کردند. برخی ناظران معتقدند این درگیری می‌تواند جنگ سرد جدیدی برپا کند و پرده‌آهنینی میان غرب و روسیه بکشد.

نشریه فست‌کامپانی در تحلیلی در این رابطه نوشت: به عقیده فوکویاما این جنگ پایان چیز دیگری را نشان می‌دهد: زنجیره عرضه جهانی که شرکت‌های غربی پس از فروریختن دیوار برلین بیش از سه دهه پیش آن را ساختند. زنجیره های عرضه پس از همه گیری کووید-۱۹ همچنان دچار آشفتگی هستند که به کمبودهای شدید، اختلال و تورم قیمتی منجر شده است.

جنگ و تحریم‌ها ضد‌روسیه بلافاصله فشار بیشتری بر زنجیره های عرضه وارد کرده و قیمت‌های انرژی را افزایش داده است، ولی ورای این تاثیرات کوتاه مدت حمله به اوکراین می‌تواند تغییرات چشمگیری در زنجیره عرضه جهانی ایجاد کند؛ تغییراتی که همه گیری ایجاد نکرده است.

تغییرات فوری: سوخت و قحطی

کمتر از ۲‌درصد از تولید ناخالص داخلی جهان مربوط به روسیه است و اوکراین نیز تنها سهم ۱۴/ ۰‌درصدی در اختیار دارد، بنابراین به جز در چند حوزه بسیار مهم، این دو کشور تاثیر مستقیم اندکی بر زنجیره های عرضه جهانی دارند. با واضح ترین حوزه شروع می کنیم.

نزدیک به چهل‌درصد از گاز اروپا و ۶۵‌درصد گاز آلمان توسط روسیه تامین می‌شود. این کشور سومین صادرکننده بزرگ نفت جهان است، به‌طوری‌که هفت‌درصد از واردات نفت‌خام و محصولات نفتی آمریکا از این کشور تامین می‌شود، پس از اینکه دولت بایدن اعلام کرد واردات نفت روسیه را متوقف می کند، قیمت نفت‌خام برای اولین‌بار در طول سیزده سال‌گذشته به ۱۳۰ دلار در هر بشکه رسید و مصرف کنندگان در برخی نقاط آمریکا شاهد افزایش میانگین قیمت بنزین به بیش از پنج دلار در هر گالن بوده اند.

حوزه نامشخص تر اما این است که نزدیک به یک سوم صادرات گندم جهان توسط روسیه و اوکراین صورت می‌گیرد. چند کشور از جمله قزاقستان و تانزانیا بیش از ۹۰‌درصد گندم موردنیاز خود را از روسیه تامین می‌کنند.

جنگ این پتانسیل را دارد که زنجیره عرضه غذای جهانی را مختل کند و معیشت ‌میلیون‌ها نفر را به خطر بیندازد. حوزه بازهم ناآشکارتر این است که ۹۰‌درصد از نئون نیمه هادی‌های مورد‌استفاده آمریکا از اوکراین تامین می‌شود. از سوی دیگر، روسیه تامین کننده یک سوم پالادیوم موردنیاز آمریکاست. پالادیوم فلز کمیابی است که در تولید نیمه هادی ها نیز مورد‌استفاده قرار می‌گیرد.

گرچه شرکت‌ها برای رفع نیازهای فوری شان به اندازه کافی ذخیره دارند و ممکن است بتوانند تامین‌کنندگان جایگزین پیدا کنند، ولی وقوع برخی اختلال ها اجتناب‌ناپذیر هستند.

این مساله زمانی رخ می‌دهد که جهان هنوز از کمبود شدید تراشه رنج می‌برد که سبب‌شده تولید خودرو کاهش یابد و قیمت خودروهای نو و دست دوم افزایش پیدا کند. روسیه از صادرکنندگان مهم تیتانیوم جهان نیز هست؛ فلزی که به دلیل وزن سبکش در صنعت هوافضا مورد‌استفاده قرار می‌گیرد. این جنگ به زنجیره عرضه هوافضا فشار بیشتری وارد خواهد کرد.

آشفتگی تجارت

درحالی‌که تاثیرات مستقیم این جنگ بر زنجیره های عرضه تقریبا محدود هستند، تاثیرات آن بر حرکت جهانی کالاها و خدمات قابل‌ملاحظه و حتی بیشتر از کووید-۱۹ بوده است.

پس از اینکه ۳۶ کشور از جمله اعضای اتحادیه اروپا، آمریکا و کانادا، آسمان خود را روی هواپیماهای روسی بستند، روسیه نیز آن را با اعمال محدودیت‌های مشابه تلافی کرد، در نتیجه کالاهایی که با حمل هوایی از چین به اروپا یا شرق آمریکا ارسال می‌شوند ممکن است نیاز به تغییر مسیر داشته باشند، یا از روش‌های حمل گران‌تر استفاده کنند.

حمل‌ونقل در مسیر باری ریلی چین-اروپا که از روسیه می‌گذرد، از سوی مشتریان اروپایی لغو می‌شود. این درحالی است که این مسیر در ۲۰۲۱ به دلیل شلوغی بنادر اصلی رونق زیادی پیدا کرده بود.

حمله روسیه به اوکراین همچنین اثرات مخربی بر جریانات تجارت‌جهانی داشته است، به‌طوری که صدها تانکر و کشتی فله‌ به‌دنبال تحریم‌های اعمال‌شده بر کشتی های مرتبط با روسیه در بنادر سرگردان مانده اند. این مساله سبب اعمال محدودیت‌های سخت سفر و حمل ونقل بر روسیه و بلاروس به شیوه ای سریع و گسترده شده که میان چندین کشور هماهنگ شده است.

به‌علاوه، اختلال در مسیر چین به اروپا و آمریکا می‌تواند خسارت زیادی به برنامه «کمربندها و جاده ها»ی چین وارد کند. این برنامه پروژه بلندپروازانه ای است که با هدف تغییر شکل تجارت‌جهانی و تایید تسلط زنجیره عرضه جهانی با محوریت چین، به‌ویژه در اروپا و آسیا انجام می‌شود، به این دلیل که روسیه و اوکراین از حلقه های مهم در این برنامه هستند، تقریبا به‌طور قطع نیاز به بازنگری در اندازه و مقیاس دارد.

پرده آهنین زنجیره عرضه

توماس فریدمن، ستون‌نویس نشریه نیویورک‌تایمز، یکی از معتقدان واقعی جهانی شدن، در ۱۹۹۶ این تئوری معروف را مطرح کرد که هیچ دو کشوری که یک رستوران مک دونالد دارند، هیچ‌گاه جنگی را علیه هم آغاز نخواهند کرد. مک دونالد حدود ۸۵۰ رستوران در روسیه و صد رستوران در اوکراین دارد که همگی آنها به‌طور موقت تعطیل شده اند.

منظور او این بود که کشورهایی که اقتصاد و طبقه متوسط آنها آنقدر بزرگ هست که بتوانند یک مک دونالد را حمایت کنند، تمایلی به جنگ ندارند بلکه دوست دارند که در صف منتظر برگر بمانند.

این تئوری همچنین براساس این باور بود که محاسبات اقتصادی منطقی همواره بر اختلافات ژئوپلیتیک  پیروز است، به‌طوری‌که رهبران این کشورها اجازه نمی‌دهند اختلافاتشان سر راه تجارت و کسب درآمد قرار گیرد. فریدمن حالا تایید می کند که حرکت روسیه آن نظریه را از میان برده است.

جهان امروز در برابر نوع جدیدی از پرده آهنین زنجیره عرضه قرار دارد، به‌طوری‌که روسیه و متحدانش در یک سمت و غرب در سوی دیگر قرار دارند.

شرکت‌ها دیگر نمی‌توانند تجارت و ژئوپلیتیک  را از هم جدا کنند و آن متحدان عبارتند از: چین، که همچنان نقش محوری در زنجیره عرضه شرکت‌های غربی دارد. به‌رغم موضع مبهمی که چین دارد، این جنگ احتمالا به‌عنوان کاتالیزوری برای کاهش این وابستگی عمل خواهد کرد؛ لااقل برای محصولات مهمی از جمله مواد مورد‌استفاده در تولید نیمه هادی ها، لوازم پزشکی و باتری های الکتریکی.

به‌علاوه، افزایش تمرکز سهامداران و نهادهای نظارتی بر مسائل زیست محیطی، اجتماعی و حاکمیتی، به این معناست که عملکرد شرکت‌ها در هر کدام از این حوزه ها تا چه اندازه می‌تواند بر فعالیت روزانه و هزینه سرمایه آنها اثرگذار باشد. در مساله اوکراین، فشار برای پذیرفتن بیشتر مسوولیت اجتماعی یکی از دلایلی است که شرکت‌ها تحریم‌ها را بیش از حد رعایت کرده‌اند.

این مساله سبب‌شده آنها از ریسک های ژئوپلیتیک  هم اجتناب کنند که می‌تواند شامل دوری از کل اقتصاد باشد. جنگ روسیه و اوکراین همچنان در جریان است‌ و راهی وجود ندارد که بفهمیم تحریم‌ها تا چه زمان برقرار خواهند بود یا اینکه آیا شرکت‌هایی که از روسیه خارج شده‌اند بازخواهند گشت یا خیر، ولی یک چیز مسلم است؛ زنجیره های عرضه جهانی، مانند بقیه جهان، دیگر مثل قبل نخواهند بود.