جنگ در اوکراین بلای جان کامودیتی ها می شود؟

به دنبال صف آرایی نیروهای روسیه در مرز اوکراین و ایجاد تنش در این منطقه این احتمال وجود دارد که اوکراین مورد تهاجم روسیه قرار گیرد و در صورت ایجاد درگیری در این منطقه بازارهای جهانی تحت تاثیر قرار گیرند.

کد خبر: ۶۱۱۳۹۶

۲۷ بهمن ۱۴۰۰

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از دنیای‌اقتصاد، به‌نظر می‌رسد در صورت ایجاد درگیری در این منطقه، احتمال می‌رود بازارهایی همچون طلا، فلزات اساسی، انرژی، بازار سرمایه و غلات تحت‌تاثیر قرار گیرند و علاوه‌بر آن احتمال اعمال تحریم از سوی ایالات‌متحده آمریکا بر روسیه نیز این بازارها را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد.

«مدیریت تحقیق و توسعه شرکت بورس» در مطالعه ای به همت «راضیه حسن نیا» با بررسی موقعیت جغرافیایی و اقتصادی کشورهای روسیه و اوکراین، اثرات درگیری احتمالی بین این دو کشور را بر بازارهای جهانی مورد‌توجه قرار داده است.

جایگاه روسیه در بازار جهانی

روسیه بزرگ‌ترین کشور جهان است که مساحتی نزدیک به ۱۷‌میلیون کیلومتر‌مربع دارد. این کشور در دو قاره اروپا و آسیا واقع شده است، ۷۷‌درصد از مساحت این کشور در آسیا و ۲۳‌درصد در اروپا قرار دارد. روسیه سومین کشور بزرگ تولیدکننده نفت و میعانات پس از آمریکا و عربستان‌سعودی در سال۲۰۲۰ است.

این کشور به‌طور متوسط ۵/ ۱۰‌میلیون بشکه در روز سوخت مایع تولید می‌کند و دومین کشور بزرگ تولیدکننده گازطبیعی در جهان پس از آمریکا در سال۲۰۲۰ است. اروپا مهم‌ترین بازار روسیه برای صادرات ۵ تولیدکننده گازطبیعی نفت و گاز و به بیانی دیگر مهم‌ترین منبع درآمدی این کشور است.

در سال‌۲۰۲۰ اروپا و اوراسیا ۸۵‌درصد از گاز صادراتی روسیه و در این میان کشورهای آلمان، ایتالیا، فرانسه و بلاروس تقریبا نیمی از صادرات این کشور را دریافت کردند. روسیه از سال‌۲۰۱۴ تحت تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا قرار دارد. این تحریم‌ها در واکنش به اقدامات و سیاست‌های روسیه در قبال اوکراین وضع شده است.

علاوه‌بر انرژی کشور روسیه سهم بزرگی در عرضه فلزات اساسی و غلات (گندم و ذرت) در بازار جهانی دارد. عرضه پالادیوم روسیه نزدیک به ۴۰‌درصد عرضه جهانی این محصول است و این کشور از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان آلومینیوم در جهان است. روسیه بزرگ‌ترین صادرکننده گندم در جهان است و نزدیک به ۱۰‌درصد عرضه جهانی گندم متعلق به این کشور است.

گاز روسیه از طریق۱۰خط‌لوله به اروپا و آسیا صادر می‌شود و از این میان ۴ خط‌لوله با عبور از کشور اوکراین گاز را به سایر کشورها منتقل می‌کنند. خط لوله نورداستریم۲ که گاز روسیه را از طریق دریای بالتیک به آلمان منتقل می‌کند، مورد انتقاد برخی کشورهای اروپایی قرار گرفت و مخالف منافع اروپا خوانده شد.

این خط لوله که صادرات گاز روسیه به آلمان را دوبرابر می کند، می‌تواند به روسیه قدرتی بیش از حد در تامین نیاز گاز اروپا دهد؛ موضوعی که باعث ایجاد نگرانی در کشورهای اروپایی شده است. خط لوله نورداستریم۲ اوکراین را در مسیر انتقال گاز به اروپا دور می‌زند، آلمان این تضمین را به اوکراین داده است که اوکراین همچنان به‌عنوان مسیر ترانزیت گاز به اروپا باقی خواهد ماند.

آلمان همچنین تضمین کرده است به دلیل کنار گذاشته‌شدن اوکراین از پروژه نورداستریم۲، هزینه ترانزیت گاز به اوکراین را تا سال‌۲۰۲۴ و با ۱۰سال ‌تمدید احتمالی، پرداخت کند.

احداث این خط لوله که به‌دنبال تحریم های آمریکا متوقف شده بود با توافق دولت های آمریکا و آلمان (برای مقابله با سوءاستفاده احتمالی روسیه از این خط لوله به‌عنوان اهرم سیاسی) و توقف تحریم شرکت گازپروم ادامه یافت و در سپتامبر سال‌۲۰۲۰ احداث آن به پایان رسید. با وجود پایان احداث نورداستریم۲، شرکت گازپروم هنوز زمان دقیقی برای شروع انتقال گاز از این خط لوله اعلام نکرده است.

جایگاه اوکراین در بازار جهانی

اوکراین کشوری است واقع در شرق اروپا، با وسعتی معادل ۶۰۳.۶۲۸کیلومترمربع که بعد از بخش اروپایی روسیه، بزرگ‌ترین کشور قاره اروپا است. در ترکیب اتحاد شوروی نیز پس از روسیه و قزاقستان، سومین کشور بزرگ این اتحاد بود.

این کشور در سال‌۱۹۹۱ و به‌دنبال فروپاشی اتحاد شوروی به کشوری مستقل تبدیل شد. از نظر اقتصادی اوکراین برای تبدیل‌شدن به یکی از مهم‌ترین نظام های اقتصادی اروپایی ظرفیت بالایی دارد.

عواملی چون فراوانی زمین های کشاورزی حاصلخیز، زیربنای توسعه یافته صنعتی و ساختار قوی صنایع سنگین، نیروی کار ۲۰‌میلیون نفری، داشتن مهارت و دانش بالا و نظام کارآمد آموزش و پرورش را می‌توان مهم‌ترین عوامل بالابودن ظرفیت اقتصادی اوکراین معرفی کرد.

اوکراین چهارمین صادرکننده بزرگ گندم در جهان است و نزدیک به ۵‌درصد از عرضه گندم در جهان را شامل می‌شود. علاوه‌بر گندم این کشور سومین صادر‌کننده بزرگ ذرت در جهان است و نزدیک به ۱۷‌درصد از عرضه جهانی ذرت متعلق به این کشور است.

ذخایر نفت و گاز اوکراین به ترتیب برابر ۳۹۵‌میلیون بشکه و ۳۴۹‌میلیارد متر‌مکعب است. این کشور وابسته به واردات برای تامین تقاضای داخلی نفت و سایر میعانات گازی است. حدود ۷۰‌درصد از تقاضای داخلی این کشور از طریق واردات تامین می‌شود و تولید نفت در این کشور در حدود ۷۴‌هزار بشکه در روز است.

اوکراین نقش مهمی در انتقال گاز و نفت از روسیه به کشورهای اروپایی دارد. در حال‌حاضر دو خط لوله گاز روسیه را از طریق اوکراین به اروپای غربی منتقل می‌کنند. با احدث خط لوله نورداستریم۲ نقش اوکراین در انتقال گاز به اروپا کمرنگ می‌شود.

تنش بین اوکراین و روسیه

در میان جمهوری های جداشده از اتحاد شوروی، اوکراین به دلیل ساختارهای مادی و معنایی برای روسیه اهمیت زیادی دارد. این کشور به واسطه اشتراک های قومی، زبانی و مذهبی با روسیه بخشی از تاریخ، هویت و فرهنگ روسی است و از نظر تاریخی با روسیه پیوند نزدیکی دارد.

اوکراین نه‌تنها در تاریخ شکل گیری امپراتوری روسیه و اتحاد شوروی نقش برجسته ای داشته؛ بلکه در فروپاشی اتحاد شوروی نیز در کنار روسیه و قزاقستان (سه جمهوری بانی فروپاشی اتحاد شوروی) نقش اساسی داشته است. افزون بر اشتراک های هویتی و فرهنگی آنچه اوکراین را برای روسیه و سایر کشورهای دنیا مهم کرده است، موقعیت جغرافیایی این کشور است.

اوکراین در تقاطع نفوذ دو قدرت بزرگ روسیه و آمریکا قرار گرفته و محل حمل‌ونقل بخش بزرگی از گاز طبیعی وارداتی اروپا از روسیه است. اهمیت این مساله از آن‌رو است که روسیه تامین کننده یک‌سوم نیاز مصرفی اتحادیه اروپا به گاز طبیعی است.

به سبب همین موقعیت حساس اوکراین است که برقراری روابط با این کشور هم برای غرب و هم برای روسیه مهم و حیاتی به نظر می‌رسد صف آرایی نیروهای روسیه در مرز اوکراین و ایجاد تنش در این منطقه ناشی از نگرانی روسیه از عضویت اوکراین در ناتو است.

روسیه به‌دنبال تضمین غرب برای عدم‌پذیرش اوکراین به‌عنوان عضوی از ناتو و خروج این نیروها از بخش شرقی اروپا است. ناتو در سال‌۱۹۴۹ برای محافظت از غرب در برابر تجاوزهای شوروی تاسیس شد.

این اتحاد نظامی-امنیتی از زمان پایان جنگ سرد، با پذیرش ۱۴ عضو جدید موافقت کرده و این پیمان در سال های اخیر به جمهوری های شوروی سابق از جمله لیتوانی، استونی و لتونی گسترش یافته است.

بر اساس این معاهده اگر یک کشور عضو مورد تهاجم یا حمله قرار گیرد، همه کشورهای عضو ناتو به‌طور جمعی برای دفاع از آن اقدام می‌کنند.

روسیه از ناتو ضمانت می‌خواهد که عضویت اوکراین و گرجستان را نپذیرد، چراکه عضویت هر‌یک از این کشورها در ائتلاف ناتو باعث افزایش ردپای نظامی-امنیتی غرب در امتداد مرزهای روسیه خواهد شد، با این‌حال اوکراین از سال‌۲۰۰۸ تلاش برای عضویت در ناتو را آغاز کرده و این تلاش از زمان سرنگونی رئیس جمهوری مخالف غرب در این کشور در سال‌۲۰۱۴ افزایش یافته؛ به‌طوری که این کشور تمرین های نظامی مشترک با ناتو برگزار کرده و سلاح هایی از جمله موشک‌های ضد‌تانک از آمریکا و پهپاد از ترکیه تحویل گرفته است.

کی یف و واشنگتن این اقدام‌ها را برای تقویت سیستم دفاعی اوکراین پس از تصرف شبه‌جزیره کریمه در سال‌۲۰۱۴ توسط روسیه و آغاز حمایت مسکو از جدایی طلبان درگیر در شرق اوکراین، مشروع می دانند ولی ولادیمیر پوتین روابط رو به رشد اوکراین با ناتو را مقدمه عضویت کی یف در این پیمان نظامی-امنیتی می‌داند.

نقطه اثر درگیری روسیه و اوکراین بر بازارها

دارایی‌های امن: افزایش تورم به بالاترین حد آن در چند دهه گذشته در‌ماه دسامبر و احتمال افزایش نرخ بهره، به گزارش رویترز‌ ماه بدی را برای اوراق قرضه رقم زد. نرخ اوراق قرضه ۱۰‌ساله ایالات‌متحده آمریکا همچنان در مرز عدد کلیدی ۲‌درصد قرار دارد و نرخ اوراق قرضه آلمان برای اولین‌بار از سال‌۲۰۰۵ تاکنون به بالای صفر‌درصد افزایش یافته است.

در رخدادهایی که ریسک حضور در بازارهای مالی را افزایش می‌دهند، سرمایه گذاران به سمت خرید دارایی‌های امن همچون اوراق قرضه متمایل می‌شوند. با وقوع درگیری بین اوکراین و روسیه نیز انتظار می‌رود سرمایه گذاران رفتار مشابهی را نشان دهند (با وجود افزایش قیمت نفت و تورم در صورت ایجاد درگیری) و به سمت خرید اوراق قرضه تمایل پیدا کنند که باعث کاهش بازده اوراق قرضه خواهد شد.

فرانک سوئیس که به‌عنوان یک دارایی امن توسط سرمایه گذاران مورد‌توجه است در مقابل یورو به بالاترین حد خود از ‌ماه می‌۲۰۱۵ تاکنون رسیده است. طلا نیز که به‌عنوان یک دارایی پوششی مطرح است با وجود احتمال افزایش نرخ بهره در آمریکا در ‌ماه ژانویه به بالاترین حد دو‌ماهه خود رسید. قیمت هر اونس طلا در بازارهای جهانی در ژانویه ۲۰۲۲ نزدیک به ۲‌درصد رشد داشت و در ۲۵ ژانویه (۷ بهمن) تا ۳/ ۱۸۴۷دلار بالا رفت.

گاز طبیعی و نفت: اگر تنش های ایجاد شده در مرز اوکراین به درگیری تبدیل شود، بازار انرژی هم تحت‌تاثیر قرار خواهد گرفت. نزدیک به ۳۵‌درصد گاز اروپا از روسیه و از طریق خطوط لوله انتقال گاز وارد می‌شود.

خط لوله نورداستریم۱ که از دریای بالتیک می‌گذرد، خط لوله یامال که از کشورهای لهستان و بلاروس عبور می‌کند و سایر خط لوله هایی که از اوکراین می‌گذرند، بخشی از گاز مصرفی قاره اروپا را تامین می‌کنند.

احداث خط لوله نورداستریم۲ هم که در ‌ماه سپتامبر به پایان رسید، صادرات گاز روسیه به آلمان را دوبرابر خواهد کرد. صادرات گاز طبیعی روسیه به اروپا در پی شیوع کرونا کاهش یافت و با بهبود شرایط اقتصادی و افزایش مجدد تقاضای گاز، میزان صادرات این محصول از روسیه به اروپا به سطح قبل از همه گیری کرونا افزایش نیافت و باعث افزایش قیمت گاز طبیعی شد.

آلمان اعلام کرده است که در صورت وقوع درگیری بین روسیه و اوکراین، خط لوله نورداستریم۲ را تحریم خواهد کرد. این خط لوله صادرات گاز به اروپا را افزایش خواهد داد و در عین حال وابستگی این قاره به روسیه را در بحث تامین انرژی افزایش می‌دهد.

در گزارش رویترز به نقل از SEB عنوان شده است که در صورت اعمال تحریم علیه روسیه انتظار می‌رود صادرات گاز طبیعی این کشور از مرزهای اوکراین و لهستان کاهش یابد و قیمت گاز طبیعی به بالاترین حد  خود افزایش یابد.

کشورهای غربی به‌دنبال یافتن راه های جایگزین برای تامین انرژی در قاره اروپا در صورت بروز درگیری بین اوکراین و روسیه و وقوع بحران انرژی در این قاره هستند.

در دیدار جو بایدن و امیر قطر در ‌ماه ژانویه از قطر به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گاز طبیعی در جهان درخواست شد تا در صورت بروز بحران در قاره اروپا با تعدیل قراردادهای صادرات گاز طبیعی مایع، صادرات این محصول را به قاره اروپا افزایش دهد. قیمت نفت هم با ایجاد درگیری بین روسیه و اوکراین افزایش خواهد یافت.

در گزارش رویترز به نقل از جی‌پی‌مورگان ذکر شده است که افزایش قیمت نفت به ۱۵۰ دلار، رشد تولید ناخالص سالانه جهانی را به ۹/ ۰‌درصد در نیمه اول سال‌کاهش می‌دهد. علاوه‌بر کاهش رشد اقتصاد جهانی افزایش قیمت نفت باعث رشد دوبرابری تورم خواهد شد و تورم به ۲/ ۷‌درصد خواهد رسید.

قیمت نفت در‌ماه ژانویه به بالاترین حد آن در هفت سال‌گذشته رسید و قیمت نفت‌برنت در ۲۸ ژانویه (۸ بهمن) از مرز ۹۰ دلار گذشت و به ۷۰/ ۹۱ دلار رسید. نگرانی در مورد ایجاد درگیری بین اوکراین و روسیه و اختلال در عرضه نفت یکی از عواملی است که باعث افزایش قیمت نفت بود.

اگرچه علاوه‌بر نگرانی‌های موجود در مورد درگیری در شرق اروپا، عدم‌حصول توافق اوپک‌پلاس برای افزایش تولید نفت و حمله حوثی‌های یمن به امارات‌متحده‌عربی هم بر افزایش قیمت این محصول دامن زدند.

فلزات اساسی: به گزارش S&P Global افزایش تنش در مرز روسیه و اوکراین و احتمال اعمال تحریم از سوی ایالات‌متحده آمریکا بر تجارت یا تولید فلزات اساسی در روسیه اثر خواهد گذاشت و بازارهای آلومینیوم، مس و نیکل را تحت‌فشار قرار خواهد داد. روسیه یکی از تامین کنندگان کلیدی انرژی، فلزات اساسی و محصولات کشاورزی در جهان است.

این کشور حدود ۱۰‌درصد ذخایر مس در جهان را در اختیار دارد و یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان آلومینیوم در جهان است. درگیری بین اوکراین و روسیه و اعمال تحریم علیه روسیه می‌تواند تولید فلزاتی همچون آلومینیوم که وابسته به قیمت انرژی هستند را در اتحادیه اروپا نیز کاهش دهد و باعث افزایش قیمت این محصول شود.

در ۲۱ ژانویه قیمت نیکل در بازار جهانی به بالاترین حد خود در ۱۰سال‌ گذشته رسید و ۲۴هزار دلار در هر تن معامله شد. تعطیلی کارخانه تولید نیکل در میانمار و تنش ایجاد‌شده بین اوکراین و روسیه از دلایل این افزایش قیمت عنوان شده اند.

در‌ ماه ژانویه سال‌۲۰۲۲ قیمت مس در بازارهای جهانی از سد ۱۰هزار دلار در هر تن عبور کرد و قیمت آلومینیوم به بالای ۳هزار دلار در هر تن رسید. نگرانی در مورد عرضه محصولات در ‌ماه‌های پیشرو در نتیجه تنش ایجاد‌شده در مرز اوکراین باعث بالا‌رفتن قیمت فلزات اساسی همچون آلمینیوم و مس در بازار جهانی بوده است.