خرج انتقال پایتخت چقدر است؟

تحلیل «اکونومیست» از آغاز دور جدید جا به‌‌ جایی مرکز سیاسی کشورها، نشان دهنده عوارض پنهان انتقال پایتخت برای شهرهای جهان است.

کد خبر: ۶۰۹۱۸۸

۲۱ بهمن ۱۴۰۰

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از دنیای‌اقتصاد، نشریه اکونومیست اخیرا با انتشار گزارشی درباره جزئیات آغاز دور جدید تلاش برخی دولت ها برای انتقال پایتخت به شهری دیگر، در نهایت کارنامه جهانی «انتقال پایتخت» را ناموفق ارزیابی کرده است.

این گزارش نشان‌دهنده عوارض پنهان انتقال پایتخت برای دولت ها، شهرها وشهروندان است و کارنامه جهانی در مجموع ناموفق را در این زمینه نشان می‌دهد.

موضوع انتقال پایتخت از شهری به شهر دیگر، مساله‌ای مسبوق به سابقه از سال‌های دور است. در واقع متاخرترین موج انتقال پایتخت مربوط به سال ۱۲۹۱ میلادی در سوئیس بوده است. هر‌چند سوابق تاریخی نشان می‌دهد پیش‌تر نیز در قرن ۹ میلادی پایتخت انگلستان از شهری دیگر به لندن منتقل شده است.

سوابق مربوط به مهم‌ترین موارد انتقال پایتخت ها در دنیا نشان می‌دهد، انتقال پایتخت در سال ۱۸۰۰ در آمریکا، در ۱۸۵۷ در کانادا، در ۱۸۶۸ در ژاپن، در ۱۸۷۱ در ایتالیا، در ۱۹۱۲ در هند، در ۱۹۱۸ در روسیه و در ۱۹۲۳ در ترکیه انجام شده است. همچنین سوابقی از انتقال پایتخت در سال ۱۹۲۷ در استرالیا، ۱۹۴۴ در فرانسه، ۱۹۶۰ در برزیل، ۱۹۶۷ در پاکستان، ۱۹۷۳ در تانزانیا و ۱۹۸۲ در سریلانکا وجود دارد.

روایت اکونومیست از انتقال پایتخت ها

نشریه اکونومیست با اشاره به اینکه انگیزه تاریخی انتقال پایتخت ها عمدتا ایجاد اتحاد بوده است، به بررسی تغییر پایتخت ها در دنیای امروز پرداخته است. روز۱۸ ژانویه اندونزی اعلام کرد که پایتخت جدیدش نوسانتارا نام خواهد گرفت. جوکو ویدودو، رئیس جمهور اندونزی، قبل از انتخاب نوسانتارا ۸۰ گزینه دیگر را رد کرده بود.

این پروژه که هزینه اجرای آن ۳۲‌میلیارد دلار برآورد شده است، در فضایی به مساحت ۱۸۰‌هزار هکتار ساخته می‌شود که در حال حاضر جنگلی در جزیره برونئو است. مصر نیز در فکر ساخت یک پایتخت بزرگ است. در ماه دسامبر گذشته دولت این کشور نخستین جلسه کابینه خود را در پایتخت اداری که نامش هنوز مشخص نشده است برگزار کرد؛ این شهر در ۴۹ کیلومتری قاهره در حال ساخت است. اما چرا کشورها پایتخت های خود را تغییر می‌دهند؟

به صورت تاریخی فرمانروایان از پایتخت های جدید برای متحد کردن مناطق مختلف استفاده می‌کردند. طبق افسانه‌ها منس (یکی از فراعنه دوره آغازین دودمانی مصر) در ۳۱۵۰ پیش از میلاد بخش های بالایی و پایینی مصر را در قالب یک امپراتوری با هم متحد کرد و ممفیس را به عنوان مرکز آن قرار داد.

جرج واشنگتن در ۱۷۹۰ واشنگتن دی سی را به عنوان پلی میان ایالت های شمالی و جنوبی انتخاب کرد؛ گرچه این شهر در طول جنگ داخلی آمریکا سنگر متحدان بود. استرالیا نیز با شروع قرن بیستم کانبرا را به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد، که تاحدی به علت قرار گرفتن آن میان شهرهای ملبورن و سیدنی بود.

با وجود این ، تغییر مکان تضمین کننده اتحاد نیست. در ۱۹۹۱ نیجریه پایتخت خود را از لاگوس، در ساحل جنوبی کشور، به آبوجا در مرکز کشور منتقل کرد. جمعیت لاگوس به طور سنتی عمدتا از مسیحیان یوروبایی (از اقوام بزرگ آفریقایی) تشکیل شده و به نظر می‌رسد آبوجا منطقه ای حائل میان شمال مسلمان و جنوب مسیحی است.

ولی هوسه، بزرگ‌ترین قبیله مسلمان، بیشترین نفع را از تغییر پایتخت به آبوجا برد. اینکه بسیاری از ادارات عمومی در آبوجا از تصاویر اسلامی استفاده می‌کنند، باعث رنجش مسیحیان می‌شود. و مردم گواری که برای ایجاد پایتخت جدید از شهر خود رانده شده‌اند نیز هنوز معترض هستند. ولی همه جابه‌جایی ها نیز با نیت خوب انجام نمی‌شوند. برخی رهبران به دنبال ساخت سنگری دور از مردم ناراضی هستند.

پایتخت میانمار یک پروژه نظامی است که در ۲۰۰۴ برای حفظ جایگاه قدرت ساخته شد. تئودور اوبیانگ، رئیس‌جمهوری گینه استوایی، در ۲۰۱۷ پایتخت را از مالابو به اویالا منتقل کرد. او که با کودتا به قدرت رسیده بود، مایل بود خود را در مکانی امن و به دور از شورشیان، منتقدان و فعالان اسکان دهد.

رئیس‌جمهور اندونزی مدعی است که اهداف عالی‌تری دارد. او قول یک بهشت بدون دی اکسیدکربن را داده و گفته این جابه‌جایی سبب توزیع دوباره ثروت می‌شود، که به شدت در مناطق شهری غربی متمرکز شده است. منتقدان اما مخالفت می‌کنند که بسیاری از زمین هایی که دولت خریداری می‌کند به افراد و شرکت‌های ثروتمند از جمله عملیات استخراج معدن، تعلق دارد.

برزیل در ۱۹۶۰ با جایگزین کردن برازیلیا به عنوان پایتخت کشور کار مشابهی انجام داد. این شهر جدید قرار بود جامعه ای تساوی گرا و بدون کارگران غیررسمی و محلات فقیرنشین بی قانون ایجاد کند و قسمتی از ثروت جنوب شرقی را به سمت مناطق داخلی فقیر کشور انتقال دهد. اما در عوض جمعیت این شهر به شکلی رشد کرد که منعکس کننده شرایط بقیه نقاط برزیل است. و امروز یکی از نابرابرترین شهرهای جهان است.

قانع کننده ترین دلیل برای انتقال پایتخت پیش پا افتاده ترین دلیل است: اغلب، محدودیت‌هایی برای رشد شهرها وجود دارد. جاکارتا شهری بسیار پرترافیک، شلوغ و مستعد سیل است و در میان شهرهایی است که با سرعت بالا در حال غرق شدن هستند. انتقال پایتخت و به همراه آن دولت، خدمات شهری و احتمالا کارفرمایان بزرگ فشار را کاهش می‌دهد. جاکارتا در سال ۲۰۱۹ دهمین شهر پرترافیک جهان بوده است.

رانندگان در جاکارتا برای رسیدن به مقصد در هر ۳۰ دقیقه به طور متوسط به ۲۰ دقیقه زمان بیشتر نیاز دارند و در طول سال به طور متوسط ۱۲۳ ساعت را در ترافیک می گذرانند.

ولی ایجاد یک پایتخت جدید زمان‌بر است. واشنگتن پس از پایه گذاری اش مدت ها به عنوان یک طرح شهری مورد تمسخر قرار داشت. حتی امروز هم این شهر و تصمیم برای انتقال پایتخت آمریکا به آن مخالفان زیادی دارد.

انتقال پایتخت در ایران

ایران نیز در طول تاریخ بارها با انتقال پایتخت مواجه شده است. تجربه پایتخت بودن ۳۱ شهر از دوران مادها تاکنون برای ایران به ثبت رسیده است وآخرین بار نیز قاجارها بیش از ۲۰۰ سال قبل تهران را به عنوان پایتخت ایران برگزیدند.

انتقال پایتخت از تهران به شهری دیگر از سال‌های قبل در پی افزایش معضلات زندگی در این کلان‌شهر، در بین سیاستمداران، کارشناسان و دولت ها مطرح شد. در سال ۹۴ دولت طرحی را در خصوص امکان سنجی انتقال پایتخت از تهران ارائه کرد. این طرح در نهایت در  ۲۹ اردیبهشت ۹۴ با عنوان قانون «امکان سنجی انتقال مرکز سیاسی و اداری کشور و ساماندهی و تمرکززدایی از تهران» مصوب شد.

در شرایطی که مزاحمت ها، مشکلات زندگی در تهران به سبب پایتخت بودن و نقش محوری آن در میان سایر شهرها در سال‌های گذشته تاکنون افزایش یافته است، طرح موضوع انتقال پایتخت از تهران موضوعی مسبوق به سابقه بوده است. در واقع در همه دولت های گذشته تاکنون در سال‌ها و دهه های اخیر این بحث مطرح بوده است.

ساده ترین گزینه ای هم که طی سال‌های اخیر تاکنون به ذهن دولت ها رسیده است در واقع انتقال پایتخت از تهران به شهری دیگر بوده است که اگرچه تاکنون امکان نیافته است اما در واقع می‌توان از آن به عنوان تلاشی برای حذف صورت مساله دشوار شدن سکونت از جنبه های مختلف در شهر تهران یاد کرد.

مساله انتقال پایتخت به دنبال افزایش مزاحمت ها برای سکونت شهروندان در تهران در حالی از سال‌ها ودهه های قبل مطرح شده بود که در نهایت در قالب قانون «امکان سنجی انتقال مرکز سیاسی و اداری کشور و ساماندهی و تمرکززدایی از تهران» منجر به تشکیل شورایی برای نجات تهران از مشکلات حاد و مزمن شهری شد. شورای انتقال پایتخت دو گزینه را در این رابطه مورد بررسی قرار داد.

یک گزینه مربوط به امکان سنجی انتقال پایتخت از تهران به شهری دیگر به منظور کاستن از بار مشکلات زندگی در تهران به واسطه نقش پایتخت بودن آن در بیش از دو قرن اخیر بوده است. گزینه دیگر اما، ساماندهی و تمرکززدایی از تهران به جای انتقال پایتخت از این شهر به شهر دیگر را مورد تمرکز قرار داد.

در واقع شورای انتقال پایتخت دو سوال مهم را پیش رو داشت مبنی بر اینکه آیا بهتر است پایتخت از تهران به شهری دیگر منتقل شود که به واسطه این انتقال مشکلات تهران کاهش یابد؟ یا اینکه بهتر است به جای فکر کردن به گزینه انتقال پایتخت، تهران ساماندهی و تمرکززدایی شده و از این طریق با حفظ نقش خود به عنوان پایتخت، معضلات زندگی در آن نیز کم شود؟

طرح گزینه دوم یعنی تمرکززدایی و ساماندهی تهران به جای اندیشیدن به مساله انتقال پایتخت، گزینه تازه ای بود که در آن زمان مطرح شد. چرا که همیشه وتا پیش از این موضوع اصلی بر سر انتقال پایتخت از تهران به شهری دیگر مطرح می شد.

در آن زمان در گزارش‌های متعدد به این موضوع پرداخت و زوایای مختلف آن را مورد بحث و بررسی قرار داد.

در آن زمان موضوع انتقال پایتخت دو سال مورد مطالعه و امکان سنجی قرار گرفت و در نهایت تیم مطالعاتی مستقر در وزارت راه وشهرسازی به عنوان تیم مسوول بررسی این موضوع و انجام مطالعات مربوط به آن گزارشی را تهیه کرد که در نهایت گزینه دوم یعنی ساماندهی و تمرکززدایی از تهران با حفظ جایگاه آن به عنوان پایتخت، را به عنوان گزینه بهتر به شورای انتقال پایتخت تهران پیشنهاد می‌کرد.

گزینه بهتر برای تهران

در این گزارش اعلام شد شهر تهران در جایگاه پایتخت فعلی ایران دست کم با چند معضل یا مزاحم مهم روبه‌رو است.

قیمت بالای ملک، آلودگی های زیست‌محیطی به‌خصوص آلودگی هوا و آلودگی صوتی، ترافیک شدید و تراکم بالای جمعیت وساختمان ها در تهران آن را به شهری دشوار برای زیست تبدیل کرده است.

در این گزارش، تصریح شد که در صورتی که گزینه انتقال پایتخت به شهری دیگر اجرایی شود نه تنها مشکلات زیستی تهران برطرف نخواهد شد و تهران از مزاحم های فعلی تهی نمی‌شود بلکه اراده ای که هم اکنون برای مشکلات و مزاحمت های موجود در تهران به واسطه پایتخت بودن این شهر وجود دارد نیز بعد از انتقال پایتخت، عملا از بین خواهد رفت و احتمال دارد شرایط بدتر از قبل نیز بشود.

ضمن آنکه تهیه کنندگان این گزارش نسبت به یک خطر مهم دیگر نیز به دولت هشدار دادند؛ مبنی بر اینکه انتقال پایتخت از تهران نه تنها مشکلات و مزاحمت های فعلی شهر تهران را برطرف نخواهد کرد بلکه به سرعت به پایتخت جدید نیز سرایت خواهد کرد و علاوه بر تهران شهری که به عنوان پایتخت جدید نیز انتخاب می‌شود به سرعت با معضلاتی مشابه آنچه در تهران وجود دارد روبه‌رو خواهد شد. در واقع خطر سرایت چالش‌های تهران به پایتخت جدید گوشزد شد.

بنابراین گزینه دوم یعنی چاره اندیشی برای ساماندهی، تمرکززدایی و درمان مشکلات تهران به عنوان گزینه بهتر از انتقال پایتخت به دولت پیشنهاد داده شد.

برای تحقق این موضوع نیز یک پیشنهاد مهم یکپارچه‌سازی مدیریت و نگاه یکپارچه به تهران و شهرهای اطراف آن به منزله یک مجموعه شهری بود.

پیشنهاددهندگان این موضوع به دولت اعلام کردند بهتر است به جای نگاه جزیره ای به  تهران و شهرهای اطراف آن، این شهرها اعم از شهر تهران، کرج و سایر شهرهای مجاور به عنوان یک مجموعه شهری مورد توجه قرار گیرند و با برنامه ای جامع و کلی نگر مسائل و مشکلات آن مورد بررسی قرار گرفته و برای رفع آنها اقدام شود. چرا که یکپارچه نگری منجر به حصول سریع‌تر نتیجه در راستای حل مشکلات و برنامه ریزی بهتر خواهد شد.

نشریه اکونومیست نیز در گزارش اخیر خود در حالی موضوع انتقال پایتخت و ورود برخی دولت ها به عصر تازه ای از اقدام برای جابه جایی مرکزیت سیاسی، اقتصادی و... را مورد بررسی قرار داده است که در این گزارش اعلام شده است عمدتا دولت های مرکزی معمولا با دو نیت اقدام به انتقال پایتخت می‌کنند.

یک قصد دولت ها از انتقال پایتخت معمولا بر مبنای اغراض سیاسی آنها به منظور ایجاد اتحاد بین شهرها یا فرار از اعتراضاتی است که در پایتخت ها شکل گرفته است. در واقع در برخی موارد که انتقال پایتخت با اغراض سیاسی انجام می‌شود دولت ها قصد ایجاد یک پایگاه یا حاشیه امن جدید برای خود دارند.

اما در برخی دیگر از مواقع، انتقال پایتخت با انگیزه های اجتماعی، اقتصادی، شهری و... صورت می‌گیرد و هدف از آن برطرف کردن معضلات ومزاحمت هایی است که پایتخت فعلی به واسطه قرار گرفتن در مرکزیت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و.... با آن مواجه شده است.

اکونومیست در نهایت با جمع بندی برآیندهای حاصل از موضوع انتقال پایتخت به این نتیجه می‌رسد که تجارب مربوط به انتقال پایتخت همواره موفق نبوده است و بنابراین انتقال پایتخت از شهری به شهر دیگر لزوما منجر به برطرف شدن بحران‌ها و مشکلات موجود به ‌خصوص در پایتخت نخواهد شد.

هر چند موارد موفقی از انتقال پایتخت نیز وجود دارد اما آنچه مسلم است اینکه انتقال پایتخت صرفا  و لزوما به معنای راه‌حل قطعی و درمان همیشگی معضلات مختلف در شهرهای با محوریت یا مرکزیت سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و... نیست.