سهم دولت در شرایط امروز بورس چقدر است؟

با شروع روند نزولی در بازار سهام، بازار مقصر یابی و انداختن تقصیرها به گردن این و آن نیز در این بازار داغ شد.

کد خبر: ۶۰۷۹۵۶

۱۸ بهمن ۱۴۰۰

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از دنیای‌اقتصاد، عده ای مردم را مقصر دانستند و عده ای هم مساله را معطوف به رفتار غلط مسوولان دولت قبلی دانستند. برخی هم بر این باور بودند که مسوولان بازار سرمایه مسوولیت اصلی را در مصاف با غول شاخص دو میلیونی و عقبگرد سریع آن بر عهده دارند.

این در حالی است که حالا پس از گذشت بیش از یک سال به‌نظر می‌رسد ساختار تصمیم سازی اقتصاد کشور در حوزه بازار سرمایه نیز ناکارآمد عمل کرده و با تصمیمات خود به ریسک های موجود در بازار یاد شده دامن زده است. «تجارت فردا» به این بهانه برای بررسی شرایط موجود و ارائه تحلیلی در مورد مسائل پیرامون این بحث گفت و گوی با علی اسلامی بیدگلی، کارشناس ارشد بازار سرمایه ترتیب داد که خلاصه ای از آن را ملاحظه می فرمایید.

در سال‌های اخیر شاهد آن بودیم که هم در دوره رونق بورس و هم در دوره کاهش قیمت‌ها برخی از تصمیمات دولت و سازمان بورس که با اسم حمایت از این بازار گرفته شد در عمل به پیچیده تر شدن اوضاع در بورس و فرابورس انجامید. فکر می کنید شرایط امروز بازار سهام در ایران ناشی از چه عواملی است و ریسک تحمیل شده به بازار از جانب دولت چقدر است؟

بخش زیادی از مشکلاتی که این روزها در بازار سرمایه رخ می‌دهد ناشی از اتفاق های رخ داده در سال‌های ۹۸ و ۹۹ است. در آن سال‌ها با رشد قابل‌توجه حجم نقدینگی و توزیع نامناسب آن و پس اندازهای مردم رو به رو بودیم. همین امر سبب شد تا صاحبان پس اندازهای موجود به حضور در بازار سرمایه تشویق شوند.

در آن زمان مردم به‌دنبال آن بودند تا با حضور در بازار سرمایه و استفاده از موقعیت های مفروض در آن، اثر تورم بر دارایی‌های خود را کاهش دهند. این مساله تنها محدود به ایران نبوده و در بسیاری از کشورها رخ داده است.

برای مثال در کشوری نظیر آمریکا خلق پول و تصمیمات تورم زا سبب شده تورم به ۶‌درصد برسد. این رقم از سال ۱۹۷۰ در این کشور بی سابقه بوده؛ در اروپا نیز هم اکنون شاهد شکل گیری تورم قابل‌توجهی هستیم به‌طوری که تورم مصرف کننده به حدود ۲۴‌درصد رسیده است.

احتمالا تجربه چنین رقمی از بعد از جنگ‌جهانی دوم در آنجا بی سابقه است. همین امر باعث شده به غیر از ایران در بازارهای سهام کشورهای دیگر نیز شاهد افزایش قابل‌توجه ارزش سهام باشیم. طبیعتا چنین موقعیت های نادری را سخت می‌توان مدیریت کرد، بنابراین تصمیمات گرفته شده در این شرایط خالی از اشکال نیست، از این‌رو آنچه هم اکنون در اقتصاد و بازار سرمایه ایران رخ می‌دهد با شدت کمتر در سایر کشورها نیز قابل‌مشاهده است.

اما در مورد ریسک؛ به‌طور کلی در ادبیات مالی دو نوع ریسک وجود دارد؛ ریسک های سیستماتیک و ریسک های غیرسیستماتیک. در این میان ریسک های سیستماتیک ریسک هایی هستند که نمی‌توان در چارچوب فعالیت شرکت آن را کنترل کرد زیرا مربوط به محیط کلان فعالیت‌های اقتصادی هستند.

با این حال ریسک‌های غیر سیستماتیک این قابلیت را دارند که در چارچوب یک کسب و کار کاهش پیدا کنند. این روزها در بازار شاهد بروز ریسک هایی هستیم که از کنترل خارج هستند. بخشی از آنها در محیط جهانی اتفاق می افتند و قاعدتا حتی در چارچوب فعالیت‌های کشور نیز نمی‌توان بر روی آنها احاطه داشت.

از جمله این ریسک ها به تغییرات ناشی از بیماری کرونا یا تغییر قیمت‌های جهانی می‌توان اشاره کرد. با این حال بخشی از این ریسک ها هم در داخل کشور بروز می‌کنند که می‌توان از آن جمله به مقررات تصویب شده در مجلس شورای اسلامی یا تصمیمات هیات‌دولت اشاره کرد. این ریسک ها نیز تاثیر بسیاری بر روند بازار سرمایه دارند و در بسیاری از موارد به کاهش اعتماد عمومی منجر می‌شوند.

چرایی این کاهش اعتماد را می‌توان در اتفاقات ناخوشایندی که به موجب چنین رویدادهایی رخ می‌دهند مشاهده کرد. باید توجه کرد که در بازار سرمایه به‌ندرت پیش‌می‌آید که تصمیمات کلان بیرونی به رضایت‌خاطر فعالان بازار منجر شوند، چراکه عموما این تصمیم ها به شکلی گرفته می‌شوند که تاثیر منفی بر روند فعالیت بورس دارند.

برای مثال در هفته های اخیر شاهد آن بودیم که تغییر در مسائلی نظیر نرخ خوراک پتروشیمی و افزایش واهمه ها از تغییر نرخ بهره مالکانه معادن و مسائلی نظیر احتمال اعمال تعرفه و مالیات بر صادرات محصولات پتروشیمی توانسته ریسک بازار سهام را افزایش دهد.

طبیعتا تمامی این مسائل چیزی نیست که به نفع بازار سرمایه باشد، از این‌رو به‌منظور برون رفت از شرایط شرح داده شده باید به سمتی در بازار سرمایه حرکت شود که در آن ریسک فعالیت شرکت‌ها کاهش پیدا کند و شرایط به نحوی مقرر شود که امکان پایداری درآمد شرکت‌ها وجود داشته باشد.

آنچه در هفته های گذشته طی اخباری که به آن اشاره شد در بازار افزایش یافت، ابهام در مسیر پیش روی فعالیت شرکت‌ها بود که طبیعتا به کاهش پیش بینی پذیری فضای کسب و کار منجر می‌شود و پایداری درآمد آنها را کاهش می‌دهد. چیزی که در مورد این رویداد حائزاهمیت است، این است که هنگامی که ریسک فعالیت شرکت‌ها افزایش پیدا می کند، سرمایه گذار صرف ریسک را در محاسبات خود بیشتر می‌کند.

این وضعیت سهام شرکت‌ها را کاهش داده و باعث می‌شود قیمت سهام نیز با افت بیشتری روبه رو شود.

نگاهی به آنچه از سال ۹۷ تا به امروز در بازار سرمایه روی داد نشان می‌دهد که نقش دولت در شکل گیری روند افزایشی سریع در بعضی از مقاطع و به تبع آن کاهش قیمت‌ها که به سبب برخی از قوانین یا اظهارنظرها روی داد پررنگ است. این مساله را چگونه ارزیابی می کنید؟

حقیقت امر این است که این مساله تنها محدود به عمر دولت فعلی نیست. در سال‌های گذشته همواره شاهد تصمیماتی بوده‌ایم که هرکدام به نحوی از انحا بر بازار سرمایه اثر می گذاشتند.

البته نمی‌توان به دولت‌ها گفت که شما هیچ تصمیمی نگیرید، چراکه در هر صورت تصمیمات دولت‌ها که دارای ابعاد مختلف اقتصادی است می‌تواند بر بازار سهام نیز اثر بگذارد، از این‌رو هر تصمیمی متناسب با ماهیت خود می‌تواند بر سودآوری بنگاه ها اثر داشته باشد.

برای مثال در سال‌های گذشته مساله تغییر نرخ خوراک پتروشیمی ها نیز جزو مسائلی بوده که بارها مطرح‌شده و توانسته نوسان هایی را در قیمت سهام پتروشیمی ایجاد کند. طبیعتا این دسته از اتفاق ها می‌تواند اعتماد عمومی را در بازار سرمایه با مخاطره مواجه کند.

مساله‌ای که باید به آن توجه شود این است که حتی اگر ریسک های سیستماتیکی در محیط کلان ایجاد شود که اثرات آن برای درآمد شرکت‌ها مثبت باشد باز در بلندمدت این امکان وجود دارد که در صورت عدم‌ایجاد پایداری در درآمد شرکت‌ها اثرات سوء آن بر اثرات مثبت آن برتری داشته باشد، به‌همین‌دلیل باید تلاش شود تا در هنگام تصمیم‌گیری تمامی جوانب در نظر گرفته شود.

در این روزها که سهم مشارکت مردم و سرمایه های آنها در بورس نسبت به گذشته بیشتر شده است، هنگام تصمیم‌گیری ها باید به این نکته توجه شود که اقتصاد ایران در سال‌های گذشته بسیار بانک پایه بوده و بخش مهمی از پس اندازهای مردم در سیستم بانکی جای گرفته بود. با این حال در سال‌های اخیر این رویه تا حدودی تغییر کرد و به سبب دعوتی که از مردم برای حضور در بازار سرمایه به‌عمل آمد، فعالیت آنها نسبت به گذشته بیشتر شد، از این‌رو بسیار اهمیت دارد.

به جز این مساله واگذاری سهام عدالت و ورود آن به بورس نیز عاملی است که حساسیت مردم نسبت به بازار یاد شده را افزایش می‌دهد. تمامی این عوامل سبب می‌شود اثر بسیاری از تصمیماتی که بنا بر رویه های قبلی گرفته می‌شوند از لحاظ روانی بسیار بیشتر شود و نسبت به گذشته تاثیر بسیار زیادتری بر بازار سهام بگذارد.

البته باید به این مساله هم توجه داشت که مسائل مربوط به تصمیم‌گیری چیزی نیست که تنها محدود به بازار سرمایه ایران باشد، در آمریکا نیز شاهد آن هستیم که هنگام نیاز به برخی از شرایط، فدرال رزرو تصمیماتی در مورد کاهش و افزایش نرخ بهره می‌گیرد که در بازار سرمایه و سایر بازارهای دارایی هم اثر می گذارد.

به هر ترتیب تصمیمات اقتصادی بر ریسک بازارها هم اثر می گذارد و آنها نباید انتظار داشته باشند که چنین تصمیماتی در اقتصاد گرفته نشود. آنچه در این میان حائزاهمیت است این است که تواتر چنین تصمیم هایی کاهش پیدا کند و تلاش شود زمانی که چنین تصمیماتی گرفته می‌شود جوانب مختلف آن هم مورد‌توجه سیاستگذاران باشد.

برای مثال فرض کنید زمانی که دولت می‌خواهد نرخ خوراک پتروشیمی ها را افزایش دهد باید به این نکته نیز توجه داشته باشد که اگرچه هنگام محاسبه اولیه، درآمدها از این منبع افزایش پیدا می کند با این حال به دلیل اینکه درآمد شرکت‌های پتروشیمی کمتر می‌شود ممکن است شاهد کاهش درآمد خود یا حتی بی اثر‌بودن چنین تصمیمی باشد.

در این شرایط به سبب آنکه قیمت سهام کاهش پیدا می کند طبیعتا اثر جانبی چنین تصمیمی بسیار بیشتر از شرایط اولیه خواهد بود چراکه بازار سهام را دستخوش تغییر کرده و کاهش درآمد شرکت‌ها، هم دولت و هم مردم را با کاهش ارزش دارایی مواجه می‌کند.

یکی از اتفاقاتی که طی سال‌های اخیر در بازار سرمایه بسیار روی داده تاثیرپذیری از حرف ها و صحبت های برخی از مقامات و مسوولان این است که به‌طور مستقیم در حوزه بورس دخل و تصرفی ندارند، با این حال اظهارنظرهای ایرادشده از سوی آنها می‌تواند بازار را با مخاطره مواجه کند. فکر می کنید برای حل این مساله چه باید کرد؟

در حوزه بازار سرمایه تاکنون تاکید بسیاری بر افزایش سواد مالی شده است، با این حال مساله‌ای که چندان مورد‌توجه قرار نگرفته بهبود سطح این سواد در میان تصمیم‌گیران و سیاستگذاران است. یکی از مسائل دیگری که می‌تواند اثر پذیری منفی بازار از حرف ها و اظهارنظرهای مختلف را کاهش دهد محدود‌شدن گفته ها به یک سخنگوی واحد است. برای مثال می‌توان برای بازار سرمایه فرد واحدی را در نظر گرفت. طبیعتا در چنین حالتی نسبت به آنچه می‌گوید و آثار آن اشراف و آگاهی بیشتری دارد.

طبیعتا ایجاد چنین آگاهی ای تا حد زیادی وظیفه سازمان بورس، نظام دانشگاهی و صدا و سیما خواهد بود. در بسیاری از موارد طی سال‌های گذشته با کارشناسی هایی مواجه بودیم که به هنگام رشد قیمت‌ها در بازار سهام به صدا و سیما دعوت شده اند اما چندان از لحاظ آگاهی و اطلاعات در شرایطی نبوده اند که در رسانه جامع و مهمی مانند صدا و سیما صحبت کند، این‌رو باید حتی در بحث رسانه نیز این بلوغ و آگاهی شکل بگیرد که از چه کارشناسانی در چه مواقعی باید استفاده شود.

برای مثال فرض کنید که یک کارشناس دارای مواضع جسورانه در تحلیل های قبلی خود بوده است. طبیعتا بهتر است که از او هنگام شکل گیری حباب در بازار سرمایه در برنامه های تلویزیونی که مخاطبان بسیاری دارد استفاده نشود.

همان‌طور که پیشتر گفتم چنین اتفاقی در سالیان گذشته به کرات رخ داده است. باید این بینش در میان رسانه ها شکل بگیرد که برای مثال هنگامی که بازار با سرعت زیاد و غیر معمول در حال رشد‌کردن است از مردم دعوت به حضور مستقیم در بازار سرمایه نشود. حداقل اگر قرار است دعوتی صورت بگیرد به سمت روش‌های سرمایه گذاری غیرمستقیم رهنمون شوند تا ریسک نقدشوندگی در سایر ریسک ها برای آنها به حداقل برسد.

اگر در سال‌های اخیر بخش مهمی از سرمایه گذاران تازه وارد به سمت ابزارهای سرمایه گذاری غیرمستقیم سوق داده می‌شدند، اگرچه به هنگام ریزش بازار بازهم امکان کاهش ارزش دارایی آنها وجود داشت با این حال زیان آنها احتمالا نسبت به شرایط کنونی کمتر بود.

در دو سال گذشته شاهد آن بودیم که بسیاری از مردم عادی به سبب آنکه به‌طور مستقیم اقدام به سرمایه گذاری کرده بودند در دام صف های فروش افتادند و نتوانستند منابع خود را از بازار خارج کنند. این در حالی است که صندوق‌های سرمایه گذاری چنین مخاطراتی را برای فعالان عادی بازار به همراه نداشتند.

در سال۹۹ شاهد آن بودیم که پس از شروع ریزش بازار سازمان بورس اقدام به الزام صندوق‌های سرمایه گذاری با درآمد ثابت به افزایش کف و سقف و خرید سهام به ۱۵ و ۲۵‌درصد کرد.

این در حالی است که در همان زمان چنین تصمیمی از سوی برخی از کارشناسان با انتقاد رو به رو شد و گفته شد تصمیم یاد شده به افزایش ریسک در این صندوق‌ها منجر می‌شود. حالا شاهد آن هستیم که در سال‌جاری بازده بخش مهمی از این صندوق‌ها کاهش یافته است. نظر شما در مورد چنین الزامی چیست؟

سابقه تاریخی صندوق‌های درآمد ثابت نشان داده که این صندوق‌ها می‌توانند بازدهی به اندازه یا حتی بالاتر از بازار پول را برای مردم به ارمغان بیاورند.

این صندوق از آن جهت که پورتفوی متشکل از سپرده های بانکی و اوراق بدهی دارند نسبت به بازار پول دارای مزیت نسبی هستند. یکی دیگر از مزایای این صندوق‌ها این است که سرمایه گذاران در آنها می‌توانند افق سرمایه گذاری کوتاه مدتی داشته باشند و اینطور نیست که مانند سپرده های بانکی مجبور باشند پول خود را برای مدت‌طولانی در این ابزارها نگه دارند.

با این حال این مساله نیز درست است که نباید هنگامی که ابزارهای کم ریسک را به اهالی بازار معرفی کنیم تصمیماتی بگیریم که پس از آن به ریسک های آن افزوده شود. نکته مهم در مورد این صندوق‌ها این است که آنها به‌عنوان ابزارهای کم ریسک به سرمایه گذاران ریسک گریز معرفی شده اند و افزایش ریسک آنها با الزام آنها به خرید سهام می‌تواند وضعیت را برای این بخش از سرمایه گذاران سخت کند.

بازار سرمایه باید این قابلیت را داشته باشد که برای تمامی افراد با توجه به درجه ریسک گریزی آنها ابزارهای مختلفی ارائه دهد. بخش مهمی از سرمایه گذاران در بازار سرمایه ایران، سرمایه گذاران ریسک گریز هستند و نسبت به ازدست‌دادن سرمایه خود حساسیت بسیار بالاتری دارند.

آنها باید این اختیار را داشته باشند که خودشان بخشی از منابع خود را در صندوق‌های سرمایه گذاری با درآمد ثابت و بخش دیگری را که حاضر به ریسک بیشتر بر روی آن هستند در ابزارهای پرریسک نظیر سهام بگذارند.

وقتی خود سرمایه گذار می‌تواند تصمیم بگیرد که مثلا ۱۰‌درصد از دارایی خود را در سهام و ۹۰‌درصد دیگر را در اوراق با درآمد ثابت بگذارد هیچ لزومی ندارد آنها را با تصمیماتی که اشاره شد در موقعیتی قرار دهیم که مجبور باشند در صندوق‌هایی سرمایه گذاری کنند که بخشی از دارایی آن ریسک بالایی دارد.

مسائلی نظیر آنچه درخصوص صندوق‌های سرمایه گذاری گفته شد و تغییرات گاه و بیگاه در مسائل مختلفی مانند آنچه در ماه های ابتدایی روند نزولی بازار در سال گذشته در مورد تغییر سقف اعتبار کار‌گزاری ها رخ داد بسیاری را به این باور رساند که برای تصمیم‌گیری های کلان بازار سرمایه نیاز به چارچوب‌های از پیش تعیین شده و رویه های مطالعه شده برای کنترل ریسک است تا هنگام نیاز سیاستگذاران به سمت تصمیمات غیر کارشناسی و شتابزده رهنمون نشوند. نظر شما در این‌باره چیست؟

همان‌طور که ما فعالان بازار سرمایه از دولت انتظار داریم با در نظر گرفتن منافع بازار و اعمال تصمیمات اصولی و منطقی از ایجاد ریسک های بی مورد در بازار خودداری کند، باید این توقع را از مسوولان بازار سهام نیز داشته باشیم.

تغییر دائمی قوانین و مقررات از سوی ارکان بازار سرمایه می‌تواند ریسک هایی را برای فعالان این بازار به همراه داشته باشد که شکل گیری آنها از ابتدا بی مورد بوده است، از این‌رو باید در زمینه اعمال قوانین و مقررات، اصلاحاتی در خود سازمان و ارکان تابعه صورت گیرد و تلاش شود قوانین تعیین شده برای بازار سهام جامع باشد و به‌نحوی نباشد که در بازه زمانی کوتاه مدتی آنها را تغییر دهیم، چون این امر از آن جهت حائزاهمیت است که تغییر کوتاه مدت قوانین و مقررات می‌تواند رویکرد بلند مدت نسبت به بازار سرمایه را تضعیف کند و باعث شود افراد نتوانند استراتژی بلندمدتی را برای حضور در بازار یاد شده ترسیم کنند.