پدیده فرونشست زمین در ایران

در نشست مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی اتاق ایران، معضل فرونشست زمین بررسی شد. فرونشست زمین در ایران بیش از پنج‌ برابر متوسط جهانی است و باید الگوی برون رفت از بحران ترسیم شود.

کد خبر: ۵۸۰۸۶۶

۲۴ آبان ۱۴۰۰

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از دنیای‌اقتصاد، بررسی ابعاد مختلف پدیده فرونشست زمین موضوع کارگروه تخصص آب مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران بود. در این نشست، مدیرکل زمین سنجی و نقشه برداری زمینی سازمان نقشه برداری کشور گزارشی از شرایط فرونشست زمین در ایران ارائه کرد.

سید عبدالرضا سعادت می گوید: نتیجه مطالعاتی که در بیش از ۲۹۰منطقه در ۴۱کشور دنیا انجام شده است، نشان می‌دهد که بسیاری از مناطق آمریکا، اروپا و آفریقا درگیر پدیده فرونشست هستند. قدیمی ترین فرونشست های گزارش شده، مربوط به ایالت آلابامای آمریکا در سال ۱۹۰۰ بوده است. برای اولین بار به صورت علمی در سال ۱۹۲۱ تحقیقاتی در شانگهای چین روی این پدیده انجام شده است. ۴۵ایالت آمریکا و بیش از ۹۵شهر چین دچار مخاطره فرونشست هستند. در ایران هم پدیده فرونشست زمین مشاهده شده و گزارش های اولیه آن هم در سال ۱۳۸۰ از طریق سازمان نقشه برداری برای بحث تغییرات ارتفاع پوسته در اختیار مسئولان مدیریت بحران کشور قرار گرفته است.

وی ادامه می‌دهد: حدود ۳‌درصد از فرونشست های دنیا دارای نرخ بیشتر از ۲۰سانتی‌متر در سال است و در ایران، این عدد حدود ۱۶‌درصد و بیش از پنج‌برابر متوسط جهانی است. طبق گزارش سازمان نقشه برداری کشور که در اختیار مسئولان کشور نیز قرار گرفته است، نرخ‌های ۱۱ تا ۲۰سانتی‌متر در سال حدود ۳۵‌درصد مناطق ایران را در برمی‌گیرد.

آیا این اندازه گیری قابل اعتماد است؟ در گزارش ارائه‌شده آمده است: در خصوص قابل اعتماد بودن این مقادیر، باید گفت پنج روش برای اندازه گیری در دنیا وجود دارد که شامل روش‌های تصاویر راداری، اندازه زمین شناسی، ترازیابی دقیق، مدل سازی و مشاهدات جی‌پی‌اس است که در ایران سازمان نقشه برداری کشور با ابزارهای دقیقی به صورت دوره ای فرونشست زمین را با چهار روش مختلف پایش می‌کند تا از صحت نتایجی که در اختیار مسئولان قرار می‌گیرد، اطمینان بیشتری حاصل شود.

مدیرکل زمین سنجی و نقشه برداری زمینی سازمان نقشه برداری کشور در ادامه تصریح می‌کند: تغییرات ارتفاعی در منطقه تهران، اولین‌بار در شمال بزرگراه آزادگان در سال ۱۳۸۰ اتفاق افتاد که در مقایسه با سال ۱۳۷۱، فرونشستی معادل ۲/ ۱متر در بازه ده‌ساله مشاهده شد.

او ادامه می‌دهد: پس از آن با بررسی مشاهدات و اندازه گیری های دوره ای شبکه های ارتفاعی و ترازیابی دقیق در سطح کشور، مشخص شد حداقل ۴۴منطقه از کشور تحت‌تاثیر پدیده فرونشست قرار دارند. در حال حاضر، بسیاری از مناطق حساس در شهرها و کلان‌شهرها تحت‌تاثیر این پدیده قرار گرفته و نیازمند توجه بیشتر مسئولان امر در این خصوص هستند. بر اساس آخرین پردازش های انجام‌شده، بیشترین نرخ سالانه فرونشست در مناطق جنوبی استان تهران در حدود ۲۱سانتی‌متر در سال، در استان البرز ۲۹سانتی‌متر در سال، در استان گلستان ۲۲سانتی‌متر در سال، در استان اصفهان ۱۳سانتی‌متر در سال، در قزوین ۱۸سانتی‌متر در سال و در استان کرمان ۱۹سانتی‌متر در سال است.

خسارت های فرونشست چیست؟ سعادت در بخشی از گزارش خود به این پرسش پاسخ می‌دهد: برگشت ناپذیرشدن تمام یا بخشی از آبخوان بر اثر از بین رفتن تخلخل مفید آن، تخریب بافت خاک های حاصلخیز، آسیب به سازه های شهری و روستایی و شریان های حیاتی کشور و آسیب پذیری سازه ها در برابر زلزله های با قدرت پایین، تغییر شیب زمین و ایجاد مشکلات در جریان طبیعی آب و بیلان آب، شکست یا بیرون زدگی لوله جدار چاه ها و ایجاد اختلال در بهره برداری از منابع آب و پیشروی آب دریا از جمله خسارات فرونشست است.

او ادامه می‌دهد: در تمام بررسی ها، نقش تخلیه آب های زیرزمینی یکی از نکاتی بوده که مورد توجه قرار گرفته است. در دنیا حدود ۷۷‌درصد فرونشست به علت عوامل انسانی است که ۶۰‌درصد از این عوامل مربوط به برداشت آب های زیرزمینی است. البته این نسبت در ایران بالاتر است و بر اساس مطالعات حدود ۹۰درصد پدیده های فرونشست به دلیل برداشت آب های زیرزمینی است.  به گفته سعادت، بر اساس نمودارهای جهانی، هر میلیون مترمکعب برداشت از آب زیرزمینی می‌تواند باعث فرونشست ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متری در یک منطقه شود. البته عوامل دیگری همچون ضخامت آبخوان هم در میزان فرونشست اثرگذار است؛ یعنی هرچه ضخامت آبخوان کمتر باشد، میزان فرونشست افزایش پیدا می‌کند. البته میزان فرونشست بستگی بسیار زیادی به دانه بندی خاک دارد. در بعضی مناطق ممکن است برداشت آب داشته باشیم و فرونشست رخ ندهد.

او تاکید می‌کند: با توجه به بررسی های انجام‌شده علت اصلی فرونشست در بسیاری از مناطق ایران برداشت بی رویه آب زیرزمینی است. البته در برخی موارد کاهش نرخ فرونشست مشاهده شده که این پدیده همیشه نمی‌تواند مناسب ارزیابی شود و می‌تواند نشان‌دهنده مرگ آبخوان باشد.

مدیرکل زمین سنجی و نقشه برداری زمینی سازمان نقشه برداری کشور در این گزارش عنوان می‌کند: وابستگی شدید اغلب مناطق کشور به منابع آب زیرزمینی، رشد جمعیت و نیاز روزافزون به منابع آبی از یک طرف و وضعیت اقلیمی و جغرافیایی ایران و وقوع پدیده خشکسالی در سال‌های اخیر از طرف دیگر، موجب شده است تا برداشت بی رویه از منابع آب و عدم‌رعایت حریم کمی و کیفی منابع آب در دهه های اخیر باعث وارد شدن صدمات جبران ناپذیر به این منابع حیاتی شود؛ به نحوی که بسیاری از منابع آب در دسترس و استراتژیک در معرض خطر جدی و بازگشت‌ناپذیر قرار گرفته است.

در حال حاضر از ۶۰۹دشت، ۴۱۰دشت ممنوعه و ممنوعه بحرانی شناخته شده اند و بیش از ۱۳۰میلیارد مترمکعب از منابع آب تجدیدپذیر در آبخوان های کشور برداشت شده است.  او تصریح می‌کند: با توجه به روشن بودن ابعاد مختلف فاجعه تخلیه آبخوان ها و خطرات ناشی از آن از جمله فرونشست زمین برای کارشناسان، خبرگان و مسئولان کشوری، چرا در این زمینه چاره جویی نمی‌شود؟

به نظر می رسد، طرح احیا و تعادل بخشی آب های زیرزمینی (مصوب پانزدهمین جلسه شورای عالی آب) تنها راهکار مواجهه با بحران آب زیرزمینی در دولت است. این در حالی است که پس از گذشت بیش از پنج‌سال از شروع این طرح، اثربخشی آن در نیل به هدف اصلی خود که همانا جبران کسری مخازن آبخوان های کشور است، با ابهامات جدی مواجه شده است؛ گذشته از آنکه برخی از پروژه های طرح به لحاظ فنی و مالی واقع بینانه نیستند و از همان ابتدای امر محکوم به شکست بوده اند.

به طور کلی، می‌توان چنین اظهار کرد که در طرح احیا و تعادل بخشی، به دلیل وجود ساختار تمرکزگرا و نگرش حاکمیتی بالا به پایین و غلبه رویکرد فرمان-کنترل در مدیریت آب زیرزمینی کشور، اغلب پروژه ها در زمره اقدامات سلبی و نظارتی (از نوع نظارت اقدام‌محور، نه نتیجه‌محور) نظیر انسداد چاه های غیرمجاز، ایجاد گروه های گشت و بازرسی، نصب کنتور و... قرار گرفته اند. فقدان بسترهای نهادی و قانونی، عدم‌هماهنگی بین دستگاه ها و همچنین نبود مشوق های اجتماعی و اقتصادی لازم موجب شده است تا برخی از پروژه های مهم طرح نظیر ایجاد و تقویت تشکل‌های آب بران، پیشرفت مناسبی نداشته نباشند.

مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران بنا بر اهمیت موضوع طرح احیا و تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی، مطالعاتی را به منظور آسیب شناسی طرح و احیا و تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی در سطح ملی و تدوین نقشه راه و سند راهبردی احیا و تعادل بخشی آب های زیرزمینی، در دستور کار قرار داده است.

نتایج مطالعه آسیب شناسی طرح احیا و تعادل بخشی حاکی است، از مهم‌ترین پیش نیازهای احیا و تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی در سطح کلان می‌توان به لزوم کاهش فشار بر منابع طبیعی (آب، خاک و محیط زیست) با تغییر نگرش ها و رویکردها در الگوی توسعه اقتصادی کشور و ضرورت ایجاد بسترهای لازم (سیاسی، اقتصادی، نهادی و قانونی) برای توسعه مدیریت مشارکتی با تقویت جایگاه و نقش بهره برداران در سطوح مختلف تصمیم‌گیری، اجرا، نظارت و پایش و اصلاح ساختار حکمرانی منابع آب زیرزمینی اشاره کرد.

وضعیت کنونی کشور در حوزه منابع آب زیرزمینی نتیجه انباشت ۵۰سال بی تدبیری و عدم‌اقدام برای چاره جویی است. اکنون نیز هرچه در شکل گیری اقدام عمیق و گسترده ملی برای مواجهه با این بحران ملی درنگ شود، راهکارهای موجود کم اثرتر و با هزینه افزون تری روبه رو می‌شود.  ضروری است، با به‌کارگیری ظرفیت های موجود در بدنه علمی و دانشگاهی کشور، بخش خصوصی، بهره برداران و ذی‌نفعان و با مشارکت نمایندگان قوای سه گانه، نقشه راه و الگوی برون رفت از بحران موجود ترسیم شود و بر اساس برنامه زمانی و قبول و تفکیک مسئولیت نهادها و بخش های مختلف و هماهنگی بین آنها، به‌سرعت اقدامات اجرایی لازم انجام شود.