چرا ایران برای چین جذاب است؟

سازوکارهای سرمایه‌گذاری در مگاپروژه «کمربند-جاده» چین چیست؟ این پروژه در دو مسیر زمینی و دریایی ۶۵کشور را دربرمی‌گیرد که از نگاه چینی‌ها، ایران به دلیل پنج نوع ظرفیت و جاذبه‌ای که دارد می‌تواند در اولویت‌های نخست قرار بگیرد. این جذابیت‌ها در یک وبینار تخصصی از سوی مرکز خدمات سرمایه‌گذاری اتاق بازرگانی تهران بررسی شد.

کد خبر: ۵۶۱۸۰۶

۲۲ شهريور ۱۴۰۰

به گزارش اقتصادآنلاین به نقل از دنیای اقتصاد؛ فرصت ها و چالش های پیش روی ایران در پیوستن به ابتکار «کمربند-جاده» بررسی شد. شواهد موجود نشان می‌دهد چین، ایران را به عنوان یار دوازدهم خود در اجرای «ابتکار کمربند-جاده» معرفی کرده است.

در این راستا نحوه بازی ایران در ابتکار چینی ها می‌تواند در استفاده از مزیت های بی شمار احیای جاده باستانی ابریشم تاثیرگذار باشد. تحلیل ها نشان می‌دهد اجرای ۵ اقدام از سوی ایران می‌تواند ایران را به «ابتکار کمربند-جاده» متصل کند. فریدون وردی نژاد، پژوهشگر روابط بین‌الملل و مشاور دبیرکل اتاق تهران در این باره معتقد است ارتقای جایگاه ایران در این پروژه، الزاماتی دارد که از جمله آنها می‌توان به «اصلاح نظام بانکداری و اعتبارات و بورس»، «مقابله جدی و سراسری علیه پولشویی»، «همکاری های آموزشی و سفرهای تخصصی میان دو طرف»، «انتخاب یک مدل توسعه و وفاداری به آن» در کنار «اصلاح قوانین و مقررات برای تسهیل تجارت دوجانبه و چندجانبه» از جمله الزاماتی است که باید در دستور کار ایران قرار گیرد.

سه کارشناس که در نشست تخصصی اتاق بازرگانی تهران حول محور «ابتکار کمربند-جاده» به بحث و تبادل نظر پرداختند، نشان می‌دهد چینی ها برای سرمایه‌گذاری روی ابتکار کمربند –جاده حول دو محور متمرکز شده اند. نخست، ایجاد یک هویت نوین برای جهان که از آن با عنوان «آسیایی» یاد می‌شود. در کنار این، دسترسی به یک جمعیت ۴/ ۴میلیارد نفری که بازار مصرف بسیار بزرگی است و هژمونی چین بر اقتصاد جهان را تکمیل می‌کند، دومین دلیل سرمایه‌گذاری هنگفت چینی ها در این طرح است. کارشناسان در این نشست یادآور شدند این طرح روی سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا تاثیراتی جدی خواهد داشت و سرمایه های چینی را به خارج از مرزهای این کشور می کشاند. ایران می‌تواند با اتصال به این ابتکار، بسیاری از پتانسیل های خود را در زمینه های اقتصادی-صنعتی عملیاتی کند. با این حال از آنجا که عمده نگاه چین کسب سود بیشتر برای شرکت‌های خود است استراتژی ایران در مگاپروژه چینی کیفیت خاصی می طلبد.

اجرای این الزامات از سوی ایران در حالی اهمیت حیاتی دارد که نقش آفرینی ایران در طرح بزرگ چینی ها حتمی نیست. مشکلات ایران برای کار در سیستم های بین‌المللی موضوعی است که در بخشی از این وبینار مورد تاکید قرار گرفت. فریال مستوفی با اشاره به سرمایه‌گذاری حدودا ۲۰ میلیارد دلاری چینی ها در نیمه اول ۲۰۲۱ در کشورهای همراه در ابتکار کمربند-جاده، این طرح را یک برنامه بلندمدت سیاستگذاری و سرمایه‌گذاری بین قاره ای دانست که باید ایران با فراست و هوشمندی به آن وارد شود. رییس کمیسیون بازار پول و سرمایه اتاق تهران با اشاره به تحولات منطقه و مناقشات میان چین و آمریکا و برنامه همکاری جامع ۲۵ساله ایران و چین و آثار و پیامدهای کرونا و تغییرات زنجیره های ارزش جهانی گفت: ظرف چند سال آتی، صحنه جهانی دگرگون خواهد شد و بنابراین لازم است تا از قبل برای آن آماده شویم و دانش و شناخت خود را به روز و عمیق کنیم تا بتوانیم تصمیمات بهتری بگیریم.

ایران طبق نظر چینی ها از میان ۶۵ کشور اولویت دوازدهم را در ابتکار کمربند-جاده دارد. در عین حال، چینی ها به دلایل روشنی در پی جذب ایران در این طرح هستند. این میل به چند دلیل عمده است: ذخایر نفت و گاز، منابع کانی و غیرفلزی، نیروی انسانی، بازار پرکشش داخلی، بازارهای تحت نفوذ ایران در غرب آسیا و موقعیت ترانزیتی از جمله دلایل جذابیت ایران برای چین است. یکی دیگر از جذابیت هایی که ایران برای چین دارد، استقلال رای و مواضع سیاسی ایران در عرصه بین‌المللی است. اما ایران مشکلات خود برای کار در نظام های بین‌المللی را هنوز حل نکرده و از این ناحیه برای پیوستن به ابتکار یک کمربند-جاده مشکلاتی وجود دارد. از آنجا که جهان طی سالیان آتی در طرح «کمربند- جاده»، شاهد سرریز میلیاردها دلار سرمایه به کشورهای همکار این ابتکار خواهد بود، ایران باید خود را برای کسب هرچه بیشتر منافع این طرح آماده سازد تا بتواند بخشی از سوخت توسعه خود را از مجرای این طرح تامین کند. توصیه کارشناسان حاضر در نشست اتاق بازرگانی تهران این است که ایران در جاده جدید ابریشم به شکل هوشمندانه مشارکت کند.

چین که قصد دارد برنامه همه‌جانبه ای در ابعاد فرهنگی- اقتصادی- امنیتی و سیاسی برای شرکای خود تدارک ببیند، شرکای اصلی خود را در این ابتکار معرفی کرده که سنگاپور و روسیه اولویت های اصلی هستند. ناشناخته بودن ایران و اطلاعات اندک از زیرساخت های کشور در کنار ریسک هایی که از ناحیه بازگشت پول و سرمایه از ایران به دلیل عدم‌رعایت قوانین بانکداری جهان و استانداردهای FATF یا استانداردهای مالیاتی کشور وجود دارد، از جمله موانعی است که تمایل چینی ها برای سرمایه‌گذاری در ایران و دادن نقش به کشور برای بازی در ابتکار کمربند-راه را کاهش می‌دهد.

ابتکار چین، ایران و شرکت در بازی جهانی

فریال مستوفی در این نشست در خصوص چشم انداز روابط ایران و چین و تحولات جهانی ناشی از اجرای ابتکار کمربند-جاده بحث کرد. رییس مرکز خدمات سرمایه‌گذاری اتاق تهران گفت: سرمایه‌گذاری خارجی به عنوان عاملی برای انتقال سرمایه، فناوری، تخصص و مدیریت، نقش مهمی در رشد و توسعه کشورها ایفا می‌کند. کشورهای مختلف دنیا توانسته اند با بهره گیری از سرمایه‌گذاری خارجی و پیوستن به زنجیره های ارزش جهانی، خود را در ریل توسعه قرار دهند. چین، کره جنوبی، سنگاپور، مالزی، ترکیه و اخیرا ویتنام و اندونزی از نمونه کشورهایی هستند که از این استراتژی سود برده اند. البته عوامل دیگری نیز در رشد و توسعه دخیل بوده است، اما نمی‌توان منکر نقش بی بدیل سرمایه‌گذاری خارجی و حضور در زنجیره های ارزش جهانی شد. وی با بیان اینکه، چین زمانی کشور فقیری محسوب می شد اما اکنون مقصد بزرگی برای جذب سرمایه خارجی است، گفت: چین در سال ۲۰۲۰ بعد از آمریکا که با جذب ۱۵۶میلیارد دلار رتبه اول جهانی را دارد، موفق به جذب ۱۴۹میلیارد دلار سرمایه و کسب رتبه دوم شده است. همچنین سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی چین در سایر کشورها در سال ۲۰۲۰ در سطح ۱۳۳میلیارد دلار بوده و چین را به بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار جهان تبدیل کرده است، در حالی که آمریکا در این سال ۹۳میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خارجی کرده است.

مستوفی استراتژی چین در جذب سرمایه‌گذاری و همچنین سرمایه‌گذاری در دیگر کشورها را بسیار هوشمندانه و در جهت کمک به شرکت‌های چینی برای رقابت بیشتر در سطح بین‌المللی توصیف کرد و گفت: چین برای دستیابی به این اهداف، چارچوب مقرراتی را برای سرمایه‌گذاری مستقیم در خارج در یک بستر زمانی از محدود کردن به سمت تسهیل، حمایت و در نهایت تشویق تغییر داده است؛ به گونه ای که جریان سرمایه‌گذاری مستقیم چین در خارج از کمتر از ۲میلیارد دلار در سال ۲۰۰۰ به ۱۳۳میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ افزایش یافته و اقتصاد دیجیتال سهم مهمی از کل این افزایش را تشکیل می دهد. این ارقام را می‌توانید مقایسه کنید با خروج حدود ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایه ایرانی در دهه اخیر و نوع سرمایه‌گذاری های آن از جمله سرمایه‌گذاری در خرید املاک ترکیه و برخی کشورهای همجوار.

او با تاکید بر اینکه ایران از دیگر کشورهای جهان مستثنی نبوده و برای توسعه و رشد اقتصادی نیازمند همکاری با کشورهای دیگر و بهره گیری از سرمایه‌گذاری خارجی است، گفت: برای موفقیت در جذب سرمایه های خارجی، باید بستر و زیرساخت مناسب آن را در کشور فراهم کرد. بنابراین مرکز خدمات سرمایه‌گذاری اتاق تهران با هدف مهیاسازی زیرساخت ها و بستر مناسب جذب سرمایه‌گذاری و آموزش و گسترش دانش در حوزه سرمایه‌گذاری خارجی و همچنین ساده سازی پروسه سرمایه‌گذاری و اصلاح موانع موجود، در سال ۱۳۹۴ شروع به کار کرد. به همین منظور تفاهم نامه های همکاری با سازمان‌ها و شرکت‌هایی مانند سازمان سرمایه‌گذاری ، Ey، Delloite، Roland Berger، Pcc-Uk و Ambrosetti منعقد شد تا بتوانیم از دانش و تجربه برترین شرکت‌های جهانی بهره مند شویم. مستوفی در ادامه به موضوع ابتکار کمربند-جاده پرداخت و گفت: چین اکنون بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران است و در عین حال طرح «کمربند- جاده» یک برنامه بلندمدت سیاستگذاری و سرمایه‌گذاری بین قاره ای است. اگرچه کمربند-جاده یک ابتکار جهانی است، اما تمرکز عمده آن بر کشورهای آسیا، شرق آفریقا، اروپای شرقی و خاورمیانه قرار گرفته است. رییس کمیسیون بازار پول و سرمایه اتاق تهران افزود: بنا بر ادعای مقامات چینی، حجم سرمایه‌گذاری مستقیم شرکت‌های چینی در اقتصاد کشورهای شرکت‌کننده در کمربند جاده ابریشم، بالغ بر ۱۳۰میلیارد دلار بوده است. داده های مربوط به سرمایه‌گذاری های چینی در ۱۴۰ کشور ابتکار کمربند-جاده نشان می دهد که میزان کل سرمایه‌گذاری در طرح کمربند-جاده در ۶ماهه اول سال ۲۰۲۱ حدود ۳/ ۱۹میلیارد دلار بوده است. حال آنکه ایران با برخورداری از موقعیت بالقوه استراتژیک در صورتی که بتواند از این پروژه بهره برداری کند، می‌تواند نقش و جایگاه مناسبی در این ابتکار داشته باشد و از آن در جهت منافع ملی بهره گرفته و جایگاه اقتصادی خود را در سطوح منطقه ای و جهانی ارتقا دهد. از این رو، ما باید بر اساس دانش و آگاهی و همچنین با فراست و هوشمندی و در نظر گرفتن جوانب مختلف و این اصل که کشورهای مختلف از جمله چین به دنبال بیشینه سازی منافع ملی خود هستند، برای به دست آوردن بیشترین منافع برای ایران تلاش کنیم. او با اشاره به تحولات منطقه و مناقشات میان چین و آمریکا و برنامه همکاری جامع ۲۵ساله ایران و چین و آثار و پیامدهای کرونا و تغییرات زنجیره های ارزش جهانی، گفت: ظرف چند سال آتی، صحنه جهانی دگرگون خواهد شد و بنابراین لازم است تا از قبل برای آن آماده شویم و دانش و شناخت خود را به روز و عمیق کنیم تا بتوانیم تصمیمات بهتری بگیریم. در رابطه با طرح کمربند-جاده نیز سوالات بسیار زیادی وجود دارد که نیازمند پاسخ دقیق و عمیق است. اگرچه اطلاعات گسترده و پراکنده ای در سطح رسانه ها و اینترنت منتشر شده است، اما عموما دانش عمیق و دقیقی ایجاد نمی کند. برای این منظور ما نیازمند آن هستیم که از دانش و تجربه افراد داخل کشور که در حوزه کمربند-جاده پژوهش داشته اند، بهره مند شویم. همچنین لازم است از تجربه و دانش خود چینی ها و کشورهای درگیر در این پروژه بهره ببریم و از تجارب آنها بیاموزیم.

اهمیت ایران برای هژمونی چین

بخش دیگری از این نشست به گفته های فریدون وردی نژاد مربوط بود. وی با اشاره به قدرت مانور بالای چین در شرق آسیا و قدرت مانور محدود این کشور در غرب آسیا گفت: چین برای محقق ساختن راهبرد خود در غرب آسیا، چاره ای جز تقویت روابطش با ایران ندارد. ایران از چند جنبه برای چین حائز اهمیت است؛ ذخایر نفت و گاز، منابع کانی و غیرفلزی، نیروی انسانی، بازار پر کشش داخلی، بازارهای تحت نفوذ ایران در غرب آسیا و موقعیت ترانزیتی از جمله دلایل جذابیت ایران برای کشور چین است. یکی دیگر از جذابیت هایی که ایران برای چین دارد، استقلال رای و مواضع سیاسی ایران در عرصه بین‌المللی است. سفیر اسبق ایران در چین افزود: بر اساس طرح چینی ها و اعلام سیاست دولت جمهوری خلق چین در خصوص فعال سازی جاده ابریشم، این طرح در دو مسیر زمینی و دریایی ۶۵ کشور را در آسیا، خاورمیانه، اروپا و شمال آفریقا در بر می‌گیرد. از میان این ۶۵ کشور، ۲۰ کشور جزو کشورهای اصلی قرار گرفته اند و ایران اولویت دوازدهم را به خود اختصاص داده است. اینکه ایران به رغم ظرفیت هایی که دارد در اولویت های نخست قرار نگرفته، به دلیل نبود گردش روان اطلاعات میان دو کشور و مسائلی مانند عدم‌عضویت ایران در FATF است. بدیهی است که به دلیل قرار گرفتن ایران در اولویت دوازدهم، سرمایه اندکی از این مشارکت اقتصادی کسب خواهد کرد. او در بخش دیگری از سخنانش گفت: از بعد امنیتی، حکومت چین معتقد است که در قالب جاده ابریشم باید سرمایه های خود را در آسیا پهن کند. بر اساس آمارهای رسمی، فقط ۱۲ درصد از امکانات چین در خارج قرار گرفته و باید تا سال ۲۰۳۵ این رقم باید به ۴۰ تا ۵۰ درصد برسد.

سه ابهام خواب چین برای احیای جاده ابریشم

دیگر بخش این نشست به تحلیلی مربوط بود که آرش رییسی‌نژاد از نقشه چین برای احیای جاده ابریشم در ابعاد دیجیتال، اقتصادی، صنعتی، فرهنگی، تکنولوژیک و امنیتی پرداخت. عضو هیات علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران ۵ هدف عمده چین از طراحی «ابتکار کمربند-جاده» را تشریح کرد و گفت: برمبنای اسناد چشم‌انداز، چینی ها در نظر دارند برنامه ای را طراحی کنند که در قالب آن همه بازیگران مشارکت‌کننده در ابتکار، به اهداف ۵گانه سند یعنی «هماهنگی سیاست ها»، «تسهیل پیوندها و ارتباطات»، «آزادسازی تجاری»، «همگرایی مالی» و «پیوندهای فرهنگی و مردمی» دست یابند. منظور از هماهنگی سیاست ها از نظر چینی ها این است که مبادلات سیاسی بین دولتی در سطح کلان شکل گرفته و به طراحی مکانیزمی در راستای گسترش و تعمیق ارتباطات، توسعه همکاری‌ها و تحقق سیاست های هماهنگ اقتصادی منجر شود.

این استاد دانشگاه تهران با اشاره به اهمیت احترام به آزادی اقتصادی در مسیر اجرای ابتکار کمربند-جاده یادآور شد: آزادسازی سرمایه‌گذاری و تسهیل تجارت، از میان برداشتن موانع تجارت و سرمایه‌گذاری، در کنار افزایش همکاری های گمرکی و مبادله منظم اطلاعات از جمله مواردی است که در این بخش برای چینی ها از اهمیت بالایی برخوردار است.

او در ادامه در باب سازوکار سرمایه‌گذاری و پیامدهای اقتصادی آن سخن گفت. رییسی‌نژاد با اشاره به اینکه نقطه آغاز این پروژه در چین و نقطه پایان آن در اروپای جنوبی است، گفت: اگر این کلان پروژه به طور کامل اجرایی شود، ۶۵ درصد جمعیت جهان، معادل ۴/ ۴میلیارد نفر را پوشش می دهد. همچنین برآورد تخمینی هزینه های کمربند- جاده تا سال ۲۰۳۰ حدود ۸ تریلیون دلار است.

عضو هیات علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران  در ادامه به اهداف چین در پروژه کمربند-جاده پرداخت و گفت: هماهنگی سیاست های بین‌دولتی در سطح کلان، تسهیل پیوندها و ارتباطات، آزادسازی تجاری، همگرایی مالی و پیوندهای فرهنگی از جمله این اهداف است اما به طور کلی کلان‌پروژه راه ابریشم، بهترین ابزار چین برای اعمال قدرت، ورای مرزهایش است.

رییسی نژاد برآورد اولیه تعداد پروژه ها در این طرح را ۹هزار پروژه عنوان کرد و گفت که آسیا-پاسیفیک در اجرای این پروژه ها در صدر قرار گرفته و به طور کلی کانون مرکزی راه ابریشم، منطقه پاسیفیک، خاورمیانه و آسیای مرکزی است. او سپس به تشریح موقعیت ها و ظرفیت های راه ابریشم دریایی، قطبی و راه ابریشم دیجیتال پرداخت و شش مروارید را که در مسیر جاده ابریشم نقش‌آفرینی دارند، به ترتیب «کرا در تایلند»، «کیائوپکیو در میانمار»، «چیتاگونگ در بنگلادش»، «هامبانتونا در سریلانکا»، «ماله در مالدیو» و «بندر گوادر در پاکستان» عنوان کرد. وی با یادآوری سهم ۱۴ درصدی خاورمیانه از تعداد پروژه های ابتکار کمربند-جاده، ۷۵درصد از کل پروژه های موردنیاز برای تحقق اهداف چینی ها در جای‌جای جهان در حال اجراست.

این پژوهشگر با اشاره به سرمایه‌گذاری چندصد میلیارد دلاری ۱۴ نهاد چینی و بین‌المللی در هزاران پروژه این ابتکار اعلام کرد: از کل پروژه های در دست اجرا در این طرح بین‌المللی، تاکنون بیش از ۲۲۵ میلیارد دلار صرف پروژه‌های انرژی شده که همین عامل اهمیت حضور ایران در این طرح را نشان می‌دهد.

دو برابر شدن حجم تجارت میان چین و کشورهای کمربند-راه در فاصله سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۹ از سطح ۷۲۰ میلیارد دلار به ۳۴/ ۱تریلیون دلار دیگر موردی بود که رییسی‌نژاد به آن اشاره کرد.

سرشت بازی ایران با چینی ها در جاده باستانی

در نهایت اینکه باید دقت کرد نحوه بازی ایران در مگاپروژه چینی ها اهمیت بسیاری دارد. تحلیل کارشناسان نشست اتاق تهران این بود که چین در کنار رشد گسترده اقتصادی، قصد دارد «ابتکار کمربند-جاده» را به مسیری برای نفوذ خود بر جهان تبدیل کند. در این راستا، حضور ایران در این طرح، اهمیت بالایی برای توسعه ابتکار چینی ها دارد. سیاستگذاران کشور نیز باید با آگاهی از این واقعیت، نقش ایران در احیای جاده باستانی ابریشم را بپذیرند. این طرح که از نظر بسیاری از تحلیلگران روابط بین‌الملل به برآمدن آسیا در برابر غرب منجر خواهد شد، در طول سه دهه آینده روی رفاه و امنیت ایران تاثیر بسزایی خواهد داشت. ارزیابی تحلیلگران که در این نشست حاضر بودند، این است که ایران بدون توسعه عملکردهای فنی و اداری خود قادر به جذب منافع و مزایای این طرح نخواهد بود. از آنجا که این طرح روی ۴/ ۴میلیارد نفر از جمعیت جهان تاثیرگذار خواهد بود و مجموعا ۸ تریلیون دلار را در حوزه زیرساخت ها در مسیر ابتکار کمربند-جاده سرمایه‌گذاری می‌کند، حضور ایران در طرح می‌تواند پتانسیل بزرگی برای توسعه صادرات و افزایش توان کشور در مسیر توسعه باشد.