ویروسی که عقل از سر می‌پراند!

در میان انبوه عوارض متنوع کرونا گزارش‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد بعضی از بیماران مبتلابه کرونا در طول دوره بیماری ممکن است ساده‎ترین چیزها مثل نحوه روشن کردن گوشی تلفن همراه یا حتی نشانی خانه خود را فراموش کنند.

کد خبر: ۴۹۲۳۴۵

۰۳ دی ۱۳۹۹

به گزارش اقتصادآنلاین به نقل از جام جم،  کمی بعد هم ممکن است توهم شروع شود، مثلا مارمولک روی دیوار بینند یا بوهای زننده‌ای احساس کنند. در اصطلاح پزشکی این افراد درواقع دچار دلیریوم (Delirium) یا روان‌آشفتگی شده‎اند. نوعی سردرگمی شدید که ناگهانی اتفاق می‎افتد. روان‌آشفتگی شامل گیجی، اختلال در هوشیاری، بی‎قراری، عدم توجه، تحریک‌پذیری و دیگر مشکلات شناختی است که عمدتا در سالمندان دیده می‎شود. نتایج به‌دست‌آمده تا به امروز نشان می‎دهد روان‌آشفتگی از علائم اصلی ابتلا به کووید-19 در افراد مسن است حتی اگر دیگر نشانه‎های رایج بیماری را مانند تب، سرفه، سردرد، تنگی نفس، نداشتن بویایی و چشایی و... را نداشته باشند. در بعضی از سالمندانی که به مراقبت‎های اورژانسی نیاز پیداکرده‌اند، اعضای خانواده یا کادر درمان روان‌آشفتگی را نشانه جدی تلقی نکرده بودند و شروع درمان با تأخیر بوده است. موج ابتلا به روان‌آشفتگی ناشی از همه‎گیری کووید-19 برای دانشمندان فرصت بی‌نظیری است تا با دنبال کردن بیماران ببینند چطور روان‌آشفتگی در طولانی‌مدت بر عملکرد شناختی مغز می‎تواند اثر بگذارد. از همین رو پژوهشگران مطالعات زیادی را برای کشف اثرات طولانی‌مدت عصبی-شناختی ابتلا به کووید-19 مانند زوال عقل ترتیب داده‎اند. اگر عالم‌گیری کرونا یک مزیت هم داشته باشد، این است که بفهمیم چطور روان‌آشفتگی باعث زوال عقل یا برعکس می‎شود.

پزشکانی که با بیماران بستری کووید-19 سروکار دارند در تعداد زیادی از آنها به‌ویژه در افراد مسن روان‌آشفتگی را گزارش می‎کنند. به‌عنوان‌مثال، پزشکان فرانسوی در فروردین 99 متوجه شدند از بین افرادی که به شکل شدید به  کووید-19 مبتلا شده بودند، 65 درصدشان دچار سردرگمی حاد شده‌اند که یکی از نشانه‎های ابتلا به روان‌آشفتگی است یا در پژوهشی دیگر از بین 2000 نفری که در سراسر دنیا در بخش مراقبت‎های ویژه (آی‌سی‌یو) بستری بودند، 55 درصدشان دچار روان‌آشفتگی شده بودند. این درصدها بسیار بیشتر از حد انتظار است. فرا تحلیلی در سال 94 نشان می‌دهد یک‌سوم یا حدود 30 درصد افرادی که به بیماری‎های مختلف ولی از نوع وخیم مبتلا می‎شوند، روان‌آشفتگی را تجربه می‎کنند اما در مواجهه با بحران کرونا این عدد به بیشتر از نصف بیماران افزایش پیداکرده است.

هذیان در بیماران کووید-19 آن‌قدر رایج است که برخی پژوهشگران آن را معیاری برای تشخیص کرونا پیشنهاد می‌کنند. از یک‌سو پزشکان در خط مقدم مبارزه با کرونا با سردرگمی و بی‎قراری در بیماران کرونایی مواجهند و در سوی دیگر محققان درباره آینده و دوران پس از همه‌گیری کرونا نگرانند. در دهه گذشته مطالعات طولانی‌مدت نشان داد یک دوره ابتلا به روان‌آشفتگی می‎تواند در سال‎های بعد خطر ابتلا به زوال عقل یا دمانس و سرعت کاهش عملکرد شناختی مغز را افزایش دهد. عکس این قضیه نیز صادق است، یعنی ابتلا به زوال عقل احتمال ابتلا به روان‌آشفتگی را بیشتر می‎کند. اما رابطه بین روان‌آشفتگی و دمانس بسیار پیچیده‎تر است و تا گرفتن نتیجه‎ای قطعی باید سال‎ها بیماران را دنبال کرد. انجام بعضی کارهای ساده مثل حضور یکی از اعضای خانواده در کنار این بیماران برای این‌که بتوانند خودشان را با شرایط به وجود آمده وفق دهند، احتمال بروز روان‌آشفتگی را تا 40 درصد کاهش می‎دهد. روان‌آشفتگی در بحران کرونا به چالشی مضاعف و قابل توجه تبدیل‌شده است، به‌خصوص این‌که برخی روش‎های غیر دارویی برای درمان و جلوگیری از روان‌آشفتگی به علت قرنطینه و دیدارهای خانوادگی محدود، دیگر امکان‌پذیر نیست. اما حالا باید دید باوجود بحران کووید-19 این آمار و احتمالات چه تغییری می‎کند.

علل ایجاد سردرگمی

هنوز بر سر این‌که آیا رابطه قطعی بین زوال عقل و روان‌آشفتگی در افرادی که دچار زوال عقل شده‎اند وجود دارد یا این‌که آیا روان‌آشفتگی خطر کاهش عملکردهای شناختی مغز را در افرادی که حتی مستعد ابتلا به آن نیستند، افزایش می‎دهد بین دانشمندان مجادله است. به‌علاوه این‌که چه چیزی در مورد روان‌آشفتگی وجود دارد که می‎تواند زوال عقل را تحریک کند، کماکان سؤال بی‎پاسخی است. اگر پژوهشگران این رابطه‎ها را کشف کنند، شاید بتوانند از تبدیل روان‌آشفتگی به شکل تشدید شده آن یعنی زوال عقل جلوگیری کنند. تا امروز هیچ روش موفقی برای مدیریت روان‌آشفتگی با دارو کشف نشده و هنوز مکانیسم روان‌آشفتگی کاملا شناخته‌شده نیست. بااین‌حال سه فرضیه درباره این‌که چطور روان‌آشفتگی در ابتلا به زوال عقل دامن می‎زند، مطرح‌شده است:

فرضیه اول

بر اساس این فرضیه انباشت مولکول‎های سمی در مغز می‎تواند باعث دوره‎های کوتاه‌مدت روان‌آشفتگی و آسیب‎های دیگری در طولانی‌مدت شود. بدن معمولا این مولکول‎های سمی را از طریق جریان خون و سیستم گلیمفاتیک (glymphatic) دفع می‎کند. در سیستم گلیمفاتیک، مواد غیرمفید و سمی وارد مایع مغزی-نخاعی می‎شوند، سپس داخل خون ریخته و کبد و کلیه تصفیه‌شان می‌کنند. آسیبی که به عروق در مدت روان‌آشفتگی حاد وارد می‎شود، ممکن است باقی بماند و باعث ایجاد زوال عقل شود. به‌علاوه مغزی که دوره روان‌آشفتگی را از سر گذرانده باشد، برای مشکلات عروقی در آینده مستعدتر است.

فرضیه دوم

این فرضیه دلیل روان‌آشفتگی را التهاب می‎داند که اغلب در افرادی اتفاق می‎افتد که برای عفونت، ناراحتی‎های تنفسی یا بیماری‎های قلبی-عروقی در بیمارستان بستری شده‎اند. جراحی و عفونت شدید می‎تواند باعث تجمع بقایای سلولی در مغز شود و به‌این‌ترتیب التهاب بیشتر می‎شود. دوره ابتلا به روان‌آشفتگی، واکنشی کوتاه‌مدت است و مغز در این مدت مواد باقیمانده مضر را از بین می‎برد و در نهایت التهاب برطرف می‎شود، اما التهاب طولانی‌مدت می‎تواند باعث شروع یک دوره روان‌آشفتگی حاد شود و نورون‎ها و دیگر سلول‎های مرتبط مثل آستروسیت (astrocytes) که وظیفه تغذیه و مراقبت از یاخته‎های عصبی را دارند و میکروگلیا (microglia) که نقش مهمی در تنظیم ایمنی سیستم عصبی مرکزی دارند، کارایی خود را از دست بدهد و منجر به آسیب شناختی شود.

فرضیه سوم

این‌طور در نظر گرفته می‌شود در کسانی که دچار زوال عقل شده‌اند، حتی در مراحل اولیه آن، نورون‎ها ارتباط کمتری باهم خواهند داشت و این درواقع آسیب به ماده سفید مغز را نشان می‎دهد. ماده سفید مغز دارای فیبرهای عصبی با ساختار رشته‎ای است که سیگنال‎های سلول‎های عصبی یا نورون‎ها را به سایر نقاط بدن منتقل می‎کند. ازدست‌دادن این رشته‎های عصبی که به فرد کمک می‎کردند تا از عهده التهاب یا عفونت برآید، نه‌تنها باعث بروز روان‌آشفتگی می‎شود بلکه زوال عقل پیشرفته‎تری را نیز به‌همراه دارد.

حتی اگر علت پیدایش روان‌آشفتگی و ارتباط مولکولی آن با زوال عقل ناشناخته باقی بماند، با برنامه ساده HELP یا برنامه زندگی سالمندان در بیمارستان (سرواژه Hospital Elder Life Programme) می‎توان خطر روان‌آشفتگی را تا حدود 40درصد کاهش داد. این برنامه بر کاهش استفاده از آرام‌بخش حتی در طول استفاده از ونتیلاتور، توجه کافی به تغذیه و رساندن آب به سلول‎های بدن و حضور یکی از اعضای خانواده برای قوت قلب‌دادن و کمک‌کردن به بیماران متمرکز است. بیمارستان‎های ایالات‌متحده که به‌تازگی شروع به پیاده‌سازی این پروتکل‎های ساده کرده بودند، با شیوع کووید-19 از ادامه همه این موارد بازماندند و غیرممکن شد.

منبع: Nature

موج افزایش زوال عقل

پزشکان در مواجهه با بعضی از بیماران مبتلا به کووید-19، نشانه‎های مرسوم بیماری را مثل تب، سرفه و دشواری در تنفس مشاهده نمی‎کنند، ولی در عوض بیشتر آنها کسل و خواب آلود هستند. برخی دیگر آشفته و بی‎قرارند که همه این‎ها نشانه روان‌آشفتگی است. گزارش دانشگاه هاروارد در ماه گذشته نشان می‎دهد 28درصد سالمندان مبتلابه کووید-19 وقتی به اورژانس مراجعه می‎کنند، روان‌آشفتگی نیز دارند.

بسیاری از پزشکان روان‌آشفتگی را به‌عنوان یکی از نشانه‎های تشخیص کرونا در نظر می‎گیرند. افزایش شمار افرادی که به‌طور ناگهانی دچار روان‌آشفتگی شده‎اند، پزشکان را نسبت به این‌که همه‎گیری در دهه‌های بعدی، موج افزایش زوال عقل به‌خصوص در سالمندان را به همراه داشته باشد، نگران کرده است. آیا میانسالان یا بزرگسالانی که به کرونا مبتلا می‎شوند، در دهه آینده با افزایش سن این جمعیت، زوال عقل نیز در آنها افزایش پیدا خواهد کرد؟

برای پاسخ به این سوال، مراکز علمی بسیاری در سراسر جهان پژوهش‎های مختلفی درباره اثرات شناختی طولانی‌مدت ناشی از کووید-19، مانند روان‌آشفتگی ترتیب داده‎اند. برای مثال در یکی از این مطالعات عملکردهای شناختی و روان‌شناختی، افراد شرکت‌کننده در آزمایش، برای بررسی ایمنی و اثربخشی داروی هیدروکسی کلروکین برای درمان ویروس کرونا ارزیابی می‎شود. در مطالعه‎ای بین‎المللی میزان شیوع روان‌آشفتگی در بیماران کرونا بستری در بخش مراقبت‎های ویژه بررسی می‎شود تا شناسایی عواملی که می‎توانند نتایج طولانی‌مدت را پیش‌بینی کنند ممکن شود.

در تحقیقی دیگر در آلمان و انگلیس، پژوهشگران نتایج عصب‌شناختی بیماران مبتلا به کووید-19 را دنبال می‎کنند تا بدانند روان‌آشفتگی چگونه روی عملکرد مغز در ماه‎های بعدی اثر می‎گذارد. پژوهشگران دانشگاه وندربیلت آمریکا نیز به دنبال جایگزینی برای بنزودیازپین (Benzodiazepine) هستند؛ آرامبخش رایجی که خطر روان‌آشفتگی را افزایش می‎دهد. آنها به دنبال آزمایش مسکن دگزمدتومیدین (Dexmedetomidine) هستند تا ببینند آیا می‎تواند انتخاب بی‎خطرتری برای بیماران مبتلا به کرونا بستری‌شده باشد یا خیر.

تا پیش از این می‎دانستیم سبک زندگی و عوامل ژنتیکی می‎توانند خطر ابتلا به زوال عقل را افزایش دهند، ولی حالا ابتلا به کووید-19 نیز به دو عامل قبلی اضافه شده است. پژوهشگران می‎گویند تحقیقات آینده باید روی جلوگیری از بروز روان‌آشفتگی در بیماران کووید-19 و بررسی اثربخشی روش‎هایی مانند برنامه زندگی سالمندان در بیمارستان (HELP) برای مهار شدت روان‌آشفتگی، کاهش مدت‌زمان دوره آن و کاهش بروز عوارض جانبی آن، تمرکز کنند.

واقعیت‌هایی از روان‌آشفتگی ناشی از کووید-19

نتایج پژوهش‎های یک پزشک سالمندان از دانشکده پزشکی هاروارد نشان می‌دهد روان‌آشفتگی زمانی اتفاق می‎افتد که چند عامل استرس‌زا باهم اتفاق بیفتد و مغز قادر به سازگارشدن با موقعیت استرس‌آور نباشد. آسیب‎هایی که قبلا اتفاق افتاده‎اند، مانند بیماری‎های مزمن یا اختلالات شناختی همراه با عوامل تشدیدکننده‌ای مثل جراحی، بیهوشی یا عفونت سخت می‎توانند منجر به شروع ناگهانی سردرگمی، بی‎قراری و نقص توجه، به‌خصوص در سالمندان شود. در یکی از پژوهش‎های این گروه روی 560بیمار 70سال به بالا که جراحی داشتند، سرعت کاهش عملکردهای شناختی، 36ماه بعد از جراحی در بیمارانی که روان‌آشفتگی را تجربه کرده بودند سه برابر افراد دیگر بوده است. دلایل اصلی زیستی روان‌آشفتگی نیز می‎تواند التهاب و عدم تعادل در انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند پیام‌رسان‌های شیمیایی مانند دوپامین و استیل‌کولین باشند.

اما صرف‌نظر از اینکه عامل روان‌آشفتگی چیست، 70درصد بیماران آن کاملا بهبود پیدا می‎کنند. ولی در 30درصد دیگر یک دوره روان‌آشفتگی می‎تواند تا چند ماه بعد اختلالات شناختی عمیق و حتی نشانه‎هایی از زوال عقل را نشان دهد.

در فراتحلیلی که به‌تازگی صورت گرفته ، نشان می‎دهد روان‌آشفتگی اگر در طول زمان بستری در بیمارستان اتفاق بیفتد، همراه با افزایش احتمال 3/2برابری بروز زوال عقل خواهد بود. همین‌طور هر چه مدت زمان ابتلا به روان‌آشفتگی طولانی‎تر باشد، خطر کاهش عملکردهای شناختی بیشتر می‎شود.