آزمون سخت روس‎ها در ایران

چندی پیش رضا اردکانیان، وزیر نیرو و نماینده دولت ایران در مذاکره با روسیه، اعلام کرد روسیه آماده سرمایه‌گذاری ۱۰میلیارددلاری در صنعت نفت و گاز ایران است.

کد خبر: ۳۸۱۲۴۷

۲۶ شهريور ۱۳۹۸

به گزارش اقتصادآنلاین، شکوفه حبیب‎زاده در شرق نوشت:  بیش از یک سال پیش نیز علی‎اکبر ولایتی، مشاور مقام معظم رهبری در امور بین‎الملل، خبر از آمادگی روسیه برای 50 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در بخش انرژی ایران خبر داده بود. وزیر انرژی روسیه هم از سرمایه‌گذاری بیشتر این کشور در صنعت نفت و گاز ایران به‌ویژه توسعه بخش نفت خبر داد. الکساندر نوواک، وزیر انرژی روسیه، در مجمع اقتصاد شرقی  (EEF) اعلام کرده بود روسیه در حال بررسی سرمایه‌گذاری بیشتر در تولید نفت ایران است که این ظن را تقویت کرده که مذاکرات در این زمینه بسیار جدی شده است. یکی از فعالان این حوزه نیز  از رایزنی‎های جدی با روس‎ها بر سر صادرات فراورده‎های نفت ایران از طریق خط لوله «کراس» خبر داده است. از سویی خبر رسیده روسیه بسیار تمایل دارد در حوزه ازدیاد برداشت در چاه‎های قدیمی ایران، وارد همکاری مشترک شود. حالا باید دید در شرایط تحریم که بسیاری از شرکت‎های بزرگ جهان از‌جمله شرکت‎های بزرگ روسی که در بخش‎های دیگری از جهان فعالیت دارند، آیا حاضر به همکاری با ایران می‎شوند؟ از سویی با توجه به نگاه تردیدآمیزی که ایران در همکاری با روسیه در سال‎های قبل داشته، آیا باز می‎توان به همکاری با روس‎ها دل خوش کرد؟ و در نهایت اینکه آیا این همکاری در صورت ایجاد، تداوم خواهد داشت و روسیه در شرایط تحریم جدی نفت ایران، حسن‌نیت در همکاری را نشان خواهد داد؟

همکاری در صورت تعهد طرفین

جواد یارجانی، مدیرکل سابق امور اوپک در وزارت نفت درباره زمینه‎های همکاری ایران و روسیه در حوزه نفت می‎گوید: روسیه یکی از سه تولیدکننده بزرگ و عمده نفت در جهان است و منابعی غنی دارد و از صادرکنندگان اصلی نفت و گاز دنیا نیز محسوب می‎شود. در نگاه اول، طبیعی است که رقیب ایران نیز محسوب می‎شود، به‌ویژه آنکه بخشی از نفت روسیه، ویژگی‎های نفت ایران را دارد و بسیار به آن شبیه است و با توجه به اینکه هر دو کشور در کلوب صادرکنندگان حضور دارند، جایگزینی نفت روسیه با نفت ایران در پالایشگاه‎های اروپا به‌سادگی انجام می‎شود. از طرف دیگر، در گذشته نیز مشخص بود که اروپا برای روسیه از نظر صدور گاز اهمیت بسیاری داشته است. در زمان ریاست‎جمهوری ریگان در آمریکا، اروپایی‌ها تلاش کردند خط لوله روسیه به اروپا با وجود مخالفت‎های شدید آمریکا ساخته شود و اکنون روسیه عمده‎ترین بازیگر تأمین انرژی اروپا محسوب می‎شود و با ‎وجودی‎ ‎که تلاش زیادی شد که روسیه پس از پیوستن کریمه به این کشور تحریم شود، اما به دلیل وابستگی اروپا به این منابع، این تحریم چندان مؤثر نبود و فقط توانست جلوی سرمایه‎گذاری‎های جدید را در بخش‎های سخت مانند قطب شمال که شرکت‎های آمریکایی نیز در آنجا فعالیت دارند، بگیرد. این امر نشان می‎دهد صادرات نفت و گاز اگر در حجم بالا بوده و وابستگی مصرف‎کننده نیز به آن زیاد باشد، تحریم‌نشدنی است. در سال‎های اخیر، در ایران نیز بسیاری در تلاش بودند وابستگی متقابل را ایجاد کنند. روسیه در این زمینه موفق بود و بسیار مراقب است رقیبی جدی برای صادرات گاز به اروپا ایجاد نشود.

به گفته او، روسیه در زمینه نفت تجربه بالایی دارد و توانسته شرکت‎های بزرگ روسی را با گذر از دوران فروپاشی، به کمک غربی‎ها در سطح بین‎المللی ایجاد کند؛ روزنفت، یکی از آنهاست. این شرکت برای آنکه بتواند نفوذ خود را در روسیه حفظ کند، حتی فردی مانند شرودر، صدراعظم سابق آلمان را عضو هیئت‌مدیره این شرکت کرده است. در نتیجه بازی را در سطح بین‎المللی می‎دانند و با تبدیل‌شدن به یک شرکت بزرگ، توانسته‎اند با وجود مخالفت‎های آمریکا، بازار خود را حفظ کنند و حتی خطوط لوله دیگری را به‎منظور رسیدن به بازار هدف، برای آنکه از اوکراین عبور نکنند، ایجاد کردند. این کشور روابط استراتژیکی با چین به‎عنوان یکی از مهم‎ترین مصرف‎کنندگان انرژی جهان داشته و تجربه‎های زیادی در این زمینه دارد و اگر شرایط به‎گونه‎ای باشد که تصمیم‎گیران در سطوح بالا در دو کشور ایران و روسیه به این نتیجه برسند که می‎توانند همکاری متقابل داشته باشند، با وجود آنکه به‎طور بالقوه این دو کشور رقیب هم محسوب می‎شوند، می‎توان زمینه‎های همکاری را ایجاد کرد.از او درباره چگونگی همکاری احتمالی می‎پرسم و پاسخ می‎دهد: باید دید هر کشوری چه آورده‎ای خواهد داشت. طبیعی است که ایران ‎دنبال تضمین بازار است و در زمینه تکنولوژی نیز همه شرکت‎های روسی به‎ صورت بین‎المللی فعال نیستند و تکنولوژی‎های بالا ندارند. باید این شرکت‎ها را مطالعه و بررسی کرد و دید کدام‎یک از این شرکت‎ها می‎توانند همکاری خوبی با ایران داشته باشند. او تأکید کرد: مهم است این اطمینان در طرفین ایجاد شود که هیچ‌کدام از کشورها بنا ندارند به سهم بازار دیگری خدشه وارد کنند.او با بیان اینکه این همکاری امکان‎پذیر است، می‎افزاید: درباره گاز هم می‎توان زمینه همکاری را ایجاد کرد، به‎ویژه آنکه ترکیه نیز رابطه گازی نزدیکی با روسیه داشته و سر راه به اروپا نیز قرار دارد، همکاری این سه کشور می‎تواند عملی شود، زیرا خط لوله گازی ایران و ترکیه فراهم است و می‎تواند بستری برای این همکاری سه‎جانبه باشد؛ اما تمامی این موارد منوط به آن است که تمایل به همکاری در سه ‎طرف در سطوح بالای سیاست‎گذاری وجود داشته باشد. یادمان نرود رابطه چین به‎عنوان یک مصرف‎کننده بزرگ برای روسیه، در سطحی عملی شد که تصمیم سیاسی در سطح بالایی گرفته شد و این می‎تواند عملی شود به شرط آنکه بتوانیم منافع برد- برد را بین دو طرف تعریف کنیم.مدیرکل سابق امور اوپک وزارت نفت در ادامه با اشاره به فعالیت‎های شرکت‎های مهم روسی در عرصه نفت و گاز و تجربه آنها می‎افزاید: شرکت تجاری روسی به نام گانوور

(GUNVOR International)با همکاری یک فرد سوئدی و یک تاجر روسی به نام گنادی نیکلایویچ تیمچنکو (Gennady timchenko) (از دوستان بسیار نزدیک پوتین) در سال 1997 ایجاد شد و اکنون در بسیاری از کشورها شعبه دارد. این شرکت بیشتر با هدف تجارت نفت و گاز روسیه ایجاد شد اما اکنون نفت دیگر کشورها را هم خرید و فروش می‌کند. این شرکت سالانه 65 میلیارد دلار گردش مالی دارد. این توصیف نشان از تبحر کنونی روسیه در خرید و فروش نفت و گاز در سطح جهانی دارد. این شرکت در زمان تحریم کریمه، تغییر شکل داد و سهام تیمچنگو فروخته شد تا بتواند به فعالیت‌های خود ادامه دهد. اگر روابط ایران و روسیه در سطحی باشد که طرفین بخواهند همکاری در حوزه نفت و گاز داشته باشند، این امر امکان‎پذیر است.

تحریم، فرصتی برای آزمون روس‎ها

او در پاسخ به این پرسش که نگاه به همکاری ایران و روسیه با توجه به سابقه تاریخی منفی است و چگونه می‎توان با چنین سابقه همکاری‌ای، مشارکت دو کشور را پذیرفت، تصریح می‎کند: کسی نمی‎تواند ادعا کند که وضعیت تحریم‎ها علیه ایران همیشگی است. شرایط تحریم ایران می‎تواند کارایی لازم را برای نشان‌دادن حسن نیت کشورها داشته باشد. مشخص نیست شرکت‎های روسی چگونه فکر می‎کنند، اما کشور ایران با توجه به ذخایری که دارد، بهترین فرصت را برای بسترسازی همکاری بلندمدت با شرکت‎های روسی فراهم می‎کند. حال اگر این همکاری در شرایط تحریم به‎صورت تحمیلی باشد، این همکاری بلندمدت نخواهد بود و این بستگی به آن خواهد داشت که رویکرد روسیه چه باشد.به گفته او، برخی کشورها از ایران گله‎مند هستند که وقتی شرایط غیرتحریمی فراهم می‎شود، ایران تمایل دارد فقط با شرکت‎های خاصی کار کند. این گلایه از سوی چین و هند بسیار شنیده می‎شود، بنابراین هر نوع همکاری با کشورهای دیگر در شرایط کنونی، بستگی به عملکرد طرف ایرانی نیز دارد.

روس‎ها با همه کارت‎های خود در ایران بازی نمی‎کنند

یارجانی با این حال یک مورد مهم را یادآور می‎شود: روسیه می‎داند که برای پیشرفت بخش نفت‎ و گاز در نهایت بی‎نیاز از تکنولوژی غرب نیست. همان‌طور که همکاری با شرکت‎های آمریکایی در قطب شمال اکنون دچار وقفه شده است که در روابط خود با ایران به این مورد حتما توجه خواهد کرد. آنها قطعا نمی‎خواهند با همه کارت‎های خود بازی کنند، اما از طرف دیگر ایران نیز کشور کوچکی نیست و امکانات بالقوه بسیاری دارد. شروع روابط اگر با ارقام در دسترس‎تر و کوچک‎تر باشد، امکان موفقیت آن بیشتر است. از این دید رقم 10 میلیارد دلار در مقابل رقم 50میلیارددلاری که پیش‌تر اعلام شده بود، قابل قبول‎تر است و می‎تواند زمینه را برای همکاری بلندمدت فراهم کند.

تمایل روس‎ها به مشارکت در ازدیاد برداشت

حمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فراورده‎های نفت، گاز و پتروشیمی ایران نیز می‎گوید: بعید می‎دانم در حوزه نفت و انرژی تکنولوژی لازم را داشته باشد و آمادگی سرمایه‎گذاری داشته باشد، اما در حوزه ازدیاد برداشت و نصب پمپ‎های ازدیاد برداشت در یکی از پروژه‎ها مشارکت کرده است و بدون آنکه بخواهد سرمایه‎گذاری کلیدی داشته باشد، حفاری جدیدی انجام داده و احتمالا خواهد توانست حدود 40 تا 50 هزار بشکه به تولید روزانه اضافه کند.به گفته او، روس‎ها از قدیم به دنبال ازدیاد برداشت بوده‎اند و آمادگی داشتند چاه‎هایی را که غیراقتصادی بودند در اختیار گرفته و برای ازدیاد برداشت آنها وارد عمل شوند و در بهره‎برداری مشارکت کنند.

فرصت صادرات 150هزاربشکه‎ای به پالایشگاه‎های کوچک روسیه

به هر حال این کشور به دنبال منافع خود است و شرکت‎های بزرگ روسی که سرمایه‎گذاری‎های قابل توجه در سایر کشورها دارند، همکاری نمی‎کنند، اما خط لوله کراس که برای مدتی برای سوآپ نفت خام مورد استفاده قرار گرفته بود، دوباره با پیگیری‎ها در دو سال گذشته به فعالیت اصلی خود در صادرات نفت و فراورده بازگشته و در حال حاضر، این خط لوله از تهران و ری به نکا وصل شده است و مخازن آنجا به اندازه کافی فراورده نفتی ذخیره کرده‎اند. بنابراین آمادگی کافی داریم که برای صادرات نفت خام به پالایشگاه‎های کوچک روسیه اقدام کنیم. روس‎ها در حال مذاکره در این زمینه هستند و اینکه چه زمان به جمع‎بندی برسیم، مشخص نیست اما امکان عملیاتی‌شدن آن در حد 150 هزار بشکه در روز وجود دارد.