تحلیل اشتغال و بیکاری در ایران

بررسی نتایج طرح آمارگیری نیروی کار مرکز آمار ایران، حکایت از تحولات غیر قابل انتظار در بازار کشور طی سالهای 88-1384 دارد. این تحولات علاوه بر این که نامتعارف و غیرمنتظره بوده است نشان می‌دهد که شناخت عوامل و متغیرهای تأثیرگذار بر بازار کار نیاز به پژوهش‌های ژرف داشته و صرف مشاهده و اعلام تغییر نرخ‌های کلی بیکاری و اشتغال نمی‌تواند پایه و اساس درک صحیح مشکل بیکاری و سیاست‌گذاری در راستای کاهش آن قرار گیرد.

کد خبر: ۲۱

۲۲ آبان ۱۳۹۰

نتایج طرح آمارگیری و نیروی کار (جدول شماره 1) نشان می‌دهد که «جمعیت فعال» (شامل مجموع افراد شاغل و نیز افراد جویای کار) از 23 میلیون و 290 هزار نفر در سال 1384، به 23 میلیون و 840 هزار نفر در سال 1388 رسیده است. به این ترتیب در طی این دوره 4 ساله، تنها 550 هزار نفر و به عبارت دیگر سالانه حدود 140 هزار نفر وارد بازار کار شده‌اند. به بیان دیگر جمعیت فعال کشور در طی سالهای 88-1384 از رشد بسیار کند کمتر از 1 درصد برخوردار بوده، که این رقم به دلایل زیر برای افراد آشنا به داده‌های جمعیتی و بازار کار بسی تعجب آور است.

جدول شماره 1

روند تغییرات جمعیت فعال، شاغل و بیکار (ارقام به هزار نفر)

شرح

1384

1385

1386

1387

1388

بهار

1389

جمعیت فعال

23,290

23,484

23,578

22,892

23,840

24,204

جمعیت شاغل

20,615

20,837

21,087

20,482

21,000

20,677

جمعیت بیکار

2,675

2,647

2,480

2,390

2,840

3,529

نرخ بیکاری

% 11,5

% 11,3

% 10,5

% 10,4

% 11,9

% 14,5

منبع: طرح نمونه‌گیری نیروی کار، اشتغال و بیکاری (مرکز آمار ایران)

الف- کشور ما دارای جمعیت جوان بوده و بالاترین تعداد جمعیت در گروه سنی 30-20 سال قرار دارند.

ب- میانگین نرخ رشد جمعیت فعال طی سال‌های 65-55 و 75-65 حداقل 2 درصد و در سالهای 85-1375 سالانه 4 درصد بوده است.

ج- پیش‌بینی‌های برنامه چهارم افزایش سالانه جمعیت فعال را بیش از 700 هزار نفر برآورد کرده است.

اکنون سؤال اینجاست که چرا به جای 700 هزار نفر مورد انتظار در سال فقط 140 هزار نفر وارد بازار کار کشور شده‌اند و بقیه این افراد بالقوه فعال کجا هستند؟

بررسی تغییرات جمعیت فعال

برخی از کارشناسان یکی از دلایل کاهش نرخ رشد " جمعیت فعال " را گسترش کمی آموزش عالی در سال‌های اخیر به ویژه گسترش دانشگاه پیام نور می‌دانند. اگر چه این موضوع تا حدودی در پایین آوردن وارد شوندگان به بازار کار نقش داشته است، لیکن نمی‌تواند به تنهایی کل تفاوت 560 هزار نفری (560 =140-700) را توضیح دهد.

دلیل مهم دیگری که برای این کاهش وجود دارد و با مطالعات نظری و تجربی در سایر کشورها نیز همخوانی دارد وجود نرخ بالای بیکاری در کشور است. در شرایطی که نرخ بیکاری در سطح بالایی قرار داشته باشد، انتظار می‌رود که " نرخ فعالیت " (نسبت جمعیت فعال به کل جمعیت کشور) کاهش یابد. این پدیده که به " اثر مأیوس کنندگی " معروف است افراد را از جست وجوی کار مأیوس می‌کند، زیرا آنان به هر دری که می‌زنند نمی‌توانند شغلی به دست آورند و از جمعیت فعال خارج می‌شوند. مطالعات طرح آمارگیری نیز این عامل را یکی از عوامل کاهش " نرخ فعالیت " بیان می‌کند.

علاوه بر این برخی افراد اگر چه بیکار و در جست و جوی کار هستند، لیکن نمی‌دانند برای کاریابی به کجا مراجعه کنند و به دلیل عدم اطلاعرسانی کامل در بازار کار، نه فقط بیکار که غیرفعال باقی می‌مانند. مطالعات طرح آمارگیری همچنین این عامل را در کاهش " نرخ فعالیت " دخیل می‌داند. به این ترتیب برخی افراد یا به دلیل ناآگاهی و یا به دلیل یأس از یافتن شغل از جمعیت فعال حذف می‌شوند. این استدلال همچنین تا حدودی در ارتباط با گسترش کمی آموزش عالی نیز صادق است. تقاضای بیش از حد آموزش عالی تا حدود زیادی ناشی از بیکاری جوانان به ویژه بیکاری بالای فارغ التحصیلان دبیرستانی است که مشغول شدن در نهادهای آموزش عالی جایگزین مناسبی برای فعالیت و اشتغال است.

مجموعه این عوامل موجب شده است که به جای سالانه 700 هزار نفر، فقط 140 هزار نفر در سال وارد بازار کار کشور شوند و در نتیجه نسبت جمعیت فعال به کل جمعیت کشور، برخلاف تمام پیش‌بینی‌های قبلی، به جای افزایش، از روند کاهشی برخوردار شده و از 41 درصد در سال 1384 به 39 درصد در سال 1388 برسد.

نکته مهم دیگری که ذکر آن ضروری به نظر میرسد، آنست که جمعیت فعال در طی سالهای 88-1384 با نوسانات بسیار زیادی همراه بوده است به گونه‌ای که در دوره 86-1384 از روند نسبتاً فزاینده ولی کند (با رشد سالانه کمتر از 1 درصد) برخوردار بوده است و در سال 1387 با 3 درصد کاهش از 23,578,000 نفر به 22,892,000 نفر می‌رسد و مجدداً در سال 1388 مشمول 4 درصد افزایش می‌شود. معلوم نیست دلیل این نوسانات زیاد در جمعیت فعال چیست و نهادهای آماری چه پاسخ قانع کننده‌ای برای آن دارند.

بررسی تغییرات جمعیت شاغل

روند تغییرات جمعیت شاغل در دوره 88-1384 حکایت از افزایش 385 هزار نفر در جمعیت شاغل در طی 4 سال 88-1384 دارد. به بیان دیگر آمار نمونه‌گیری مرکز آمار ایران نشان می‌دهد که در طی سالهای 88-1384 سالانه تنها 97 هزار نفر به جمعیت شاغل کشور اضافه شده است. آخرین آمار موجود در سایت مرکز آمار ایران مربوط به بهار 1389 می‌باشد که تعداد شاغلان را در بهار 89، 20,677,000 نفر اعلام می‌کند که در مقایسه با میانگین سال 1388 حدود 300 هزار نفر کاهش یافته است.

بررسی تغییرات جمعیت بیکار

تعداد بیکاران از 2 میلیون و 675 هزار نفر در سال 84، به 2 میلیون و 840 هزار نفر در سال 88 رسیده است و به این ترتیب نرخ بیکاری از 5/11 درصد به 9/11 درصد افزایش یافته است. همچنین آمار بهار 89 حاکی از وجود 3 میلیون و 529 هزار نفر بیکار در کشور حکایت دارد که نرخ بیکاری 5/14 درصدی را به دنبال داشته است.

همانگونه که قبلاً توضیح داده شد جمعیت فعال در طی دوره فوق با کم شماری قابل توجهی روبه رو شده و همین روند کاهنده در "نرخ فعالیت"، خود توضیح می‌دهد که چرا نرخ بیکاری کم وبیش در سطح بین 11 تا 12 درصد باقی مانده و افزایش نیافته است.

توجه به این نکته ضروری است که اگر جمعیت بالقوه فعال که در جستجوی کارند کمتر از واقعیت برآورد شود، بر پایه رابطه (جمعیت شاغل- جمعیت فعال= جمعیت بیکار)، شکاف بین جمعیت فعال و جمعیت شاغل کمتر شده و نرخ بیکاری کاهش می‌یابد و در نتیجه سیاستگزاران چنین برداشت خواهند نمود که ضرورت کمتری برای ایجاد اشتغال وجود دارد.

جمع بندی

در تحلیل نهایی دو نکته زیر قابل توجه است:

الف- به دلیل وجود کم شماری در جمعیت فعال، انتظار می‌رود که جمعیت فعال در آینده نزدیک از رشد فزاینده‌تری برخوردار شده و اقتصاد کشور در سالهای آینده با بیکاری بالاتری در مقایسه با امروز رو به رو شود.

ب- اگر چه نرخ بیکاری و تغییرات آن به طور کلی شاخص مهمی در سیاستگذاری به حساب می‌آید ولی تأکید صرف بر نرخ بیکاری بدون توجه به سایر متغیرها مانند تغییرات جمعیت فعال و شاغل می‌تواند بسیار گمراه کننده باشد. در شرایط موجود که داده‌های آماری " جمعیت فعال " محل تردید است، مناسب‌ترین شاخص برای ارزیابی وضعیت اشتغال و بیکاری در کشور، می‌تواند بررسی تغییرات سالانه " جمعیت شاغل " باشد.