داستان طولانی تغییر پایتخت / چرا تهران نباید پایتخت باشد؟

تجربه سایر کشورها نظیر برزیل (انتقال پایتخت از ریودوژانیرو به برازیلیا) و قزاقستان (انتقال از آلماتی به نورسلطان) نشان داده است که تغییر پایتخت می‌تواند به تحرک‌بخشی اقتصادی و توسعه متوازن کشور کمک کند. این تغییر، در صورت مدیریت صحیح، می‌تواند به کاهش شکاف اقتصادی میان مناطق مختلف و ایجاد یک ساختار سیاسی و اقتصادی پویا منجر شود. از منظر زیست‌محیطی، تهران در وضعیت بحرانی قرار دارد.

کد خبر: ۲۰۲۹۴۷۲

۱۵ دی ۱۴۰۳

به گزارش اقتصادآنلاین، مهسا علیمی، کارشناس جغرافیا در یادداشتی در روزنامه خراسان نوشت: مسئله تغییر پایتخت از تهران یکی از موضوعات پیچیده و چندبعدی است که در سال‌های اخیر همواره در محافل سیاسی، اجتماعی و کارشناسی مطرح بوده است. تهران‌ به‌ عنوان پایتخت ایران، در طول بیش از دو قرن نقش مهمی در توسعه کشور ایفا کرده است، اما چالش‌های ناشی از تمرکز بیش‌ازحد جمعیت، آلودگی هوا، ترافیک شدید، زیرساخت‌های فرسوده و آسیب‌پذیری در برابر بلایای طبیعی، پرسش‌های جدی درباره ضرورت تغییر پایتخت مطرح کرده است. در این مقاله به بررسی دقیق‌تر و علمی‌تر ابعاد این موضوع و امکان‌سنجی تغییر پایتخت پرداخته می‌شود.

یکی از دلایل اصلی مطرح‌شدن تغییر پایتخت، تمرکز بیش‌ازحد منابع و جمعیت در تهران است. این تمرکز، علاوه‌بر ایجاد فشار بر زیرساخت‌های شهری، باعث افزایش نابرابری منطقه‌ای و کاهش فرصت‌های توسعه برای سایر مناطق کشور شده است. از منظر تئوری توسعه منطقه‌ای، تمرکزگرایی در پایتخت به معنی تضعیف مناطق پیرامونی است. ایجاد یک پایتخت جدید می‌تواند به عنوان یک ابزار استراتژیک برای توزیع عادلانه‌تر منابع و ایجاد فرصت‌های برابر برای توسعه عمل کند.

آلودگی شدید هوا که به دلیل تمرکز صنایع، حمل‌ونقل سنگین‌ و سیستم ناکارآمد گرمایش و سرمایش تشدید شده، سلامت شهروندان را به‌ طور جدی تهدید می‌کند. براساس گزارش‌های سازمان محیط‌ زیست، میزان ذرات معلق و آلاینده‌ها در تهران به مراتب از استانداردهای جهانی بالاتر است. کمبود منابع آبی نیز یکی دیگر از چالش‌های عمده‌ای است که این شهر را در شرایط شکننده‌ای قرار داده است. براساس مطالعات اقلیمی، تغییر پایتخت می‌تواند فرصتی برای کاهش تراکم جمعیت در تهران و بهبود وضعیت زیست‌محیطی آن باشد.

همچنین، این اقدام می‌تواند با طراحی شهری مدرن و پایدار در مکان جدید همراه باشد و الگویی برای شهرسازی در قرن ۲۱ فراهم کند. این الگو می‌تواند شامل استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر، سیستم حمل‌ونقل عمومی هوشمند و مدیریت پسماند بهینه باشد. یکی دیگر از دلایل اساسی برای تغییر پایتخت، آسیب‌پذیری تهران در برابر زلزله و دیگر بلایای طبیعی است.

موقعیت جغرافیایی تهران و قرارگیری آن در نزدیکی گسل‌های فعال زمین‌لرزه، نگرانی‌های زیادی درباره امنیت ملی ایجاد کرده است. مطالعات زمین‌شناسی نشان داده‌اند که احتمال وقوع زلزله بزرگ در تهران در آینده نزدیک بسیار زیاد است و این امر می‌تواند تبعات جبران‌ناپذیری برای کشور داشته باشد.

تغییر پایتخت می‌تواند این ریسک را کاهش دهد و امکان تمرکززدایی از زیرساخت‌های حیاتی کشور را فراهم آورد. در شرایطی که تهران به‌ عنوان قلب سیاسی و اقتصادی کشور شناخته می‌شود، آسیب به این شهر می‌تواند تبعات جبران‌ناپذیری داشته باشد. فرایند تغییر پایتخت مستلزم ملاحظات دقیق و برنامه‌ریزی بلندمدت است. نخستین گام در این فرایند، انتخاب مکان مناسب برای پایتخت جدید است. این مکان باید از نظر جغرافیایی، اقلیمی و دسترسی به منابع طبیعی و انسانی بررسی شود. به‌ عنوان مثال، مناطق مرکزی ایران با وجود نزدیکی به کریدورهای حمل‌ونقل و اقلیم مناسب می‌توانند گزینه‌های مطلوبی باشند.

مطالعات کارشناسی باید نشان دهند که چگونه این مکان می‌تواند به نیازهای سیاسی، اداری و اجتماعی کشور پاسخ دهد. همچنین، توجه به تاریخ و فرهنگ مناطق مختلف نیز اهمیت دارد تا همبستگی ملی حفظ شود و شهر جدید بتواند جایگاه مناسبی در هویت ملی ایفا کند. تأمین منابع مالی برای ساخت زیرساخت‌های جدید، از جمله ساختمان‌های دولتی، مسکن و حمل‌ونقل عمومی، یکی دیگر از چالش‌های بزرگ است که نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و مدیریت مالی است.

هزینه‌های بالای انتقال پایتخت، اگرچه در ابتدا سنگین به نظر می‌رسد، اما در بلندمدت می‌تواند به کاهش هزینه‌های ناشی از مشکلات زیرساختی و زیست‌محیطی تهران کمک کند. براساس تجارب بین‌المللی، استفاده از مشارکت بخش خصوصی و سرمایه‌گذاری خارجی می‌تواند به کاهش بار مالی دولت کمک کند. همچنین، اعمال سیاست‌های تشویقی نظیر معافیت‌های مالیاتی برای جذب سرمایه‌گذاران می‌تواند فرایند انتقال را تسهیل کند. از جنبه اجتماعی و فرهنگی، تغییر پایتخت پیامدهای گسترده‌ای خواهد داشت. انتقال جمعیت و ایجاد شهر جدید ممکن است موجب تغییر در الگوهای اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی شود. به عنوان مثال، ایجاد یک مرکز جدید برای تعاملات سیاسی و فرهنگی می‌تواند به شکل‌گیری فرهنگ جدیدی کمک کند که نمایانگر تنوع قومی و فرهنگی کشور باشد.

برای موفقیت این فرایند، نیاز است‌ مشارکت گسترده مردم و در نظر گرفتن تمامی ذی‌نفعان انجام شود. حمایت افکار عمومی از این تصمیم، کلید موفقیت آن خواهد بود. اطلاع‌رسانی شفاف و ارائه برنامه‌های روشن درباره اهداف و منافع تغییر پایتخت می‌تواند به افزایش اعتماد عمومی کمک کند. همچنین، تغییر پایتخت می‌تواند فرصتی برای اصلاح ساختارهای اداری و ایجاد یک نظام حکمرانی کارآمدتر باشد. طراحی شهری جدید با در نظر گرفتن مفاهیمی نظیر حکمرانی هوشمند و شهروندمحور می‌تواند الگویی برای مدیریت شهری مدرن ارائه دهد.

این تغییر می‌تواند شامل ایجاد زیرساخت‌های دیجیتال پیشرفته برای تسهیل ارتباطات و افزایش بهره‌وری اداری باشد. در نهایت، تغییر پایتخت تهران می‌تواند راهی برای حل مشکلات ساختاری این شهر و حرکت به سوی توسعه پایدار باشد. این اقدام نه‌تنها می‌تواند به توزیع عادلانه‌تر منابع و کاهش تمرکزگرایی کمک کند، بلکه فرصتی برای طراحی شهری مدرن، ایمن و پایدار فراهم می‌آورد. اما موفقیت این اقدام مستلزم عزم جدی در سطوح بالای تصمیم‌گیری، همراه با پشتوانه کارشناسی و شفافیت در اجراست. تجربه نشان داده است انتقال پایتخت در صورتی که با برنامه‌ریزی مناسب انجام شود، می‌تواند به کاهش مشکلات فعلی و ارتقای کیفیت زندگی در سراسر کشور منجر شود. ازاین‌رو، تغییر پایتخت نه‌تنها قابل قبول، بلکه در شرایط کنونی کشور یک ضرورت تاریخی و استراتژیک به نظر می‌رسد.