{{weatherData.name}} {{weatherData.weather.main}} C {{weatherData.main.temp}}

واکاوی ریشه های بحران اخیر در اقتصاد ایران

این روزها خبرها و صحبت های زیادی درباره علل بحران اخیر منتشر می شود. هرکس به اندازه توان و دانش خود سعی در تحلیل دلایل بحران اخیر ارزی و گرانی ها دارد. دلیلش هم روشن است، مردم نسبت به وضعیت پیش آمده نگران هستند. اما دلیل این بحران چیست و آیا هدفمندی یارانه ها نقشی در این بحران دارد؟

صادق الحسینی/اقتصاد آنلاین

این روزها خبرها و صحبت های زیادی درباره علل بحران اخیر منتشر می شود. هرکس به اندازه توان و دانش خود سعی در تحلیل دلایل بحران اخیر ارزی و گرانی ها دارد. دلیلش هم روشن است، مردم نسبت به وضعیت پیش آمده نگران هستند. بنابراین اینکه به دنبال مقصر بگردند یا دنبال ریشه های این ماجرا باشند، طبیعی است. اما آنچه عجیب و غیرقابل دفاع است، عملکرد برخی روزنامه ها و سایت های خبری است که به بهانه این بحران به دنبال زیر سوال بردن برخی سیاست های صحیح اقتصادی هستند و در آب گل آلود ماهی گیری می کنند.

نمونه اش نقدهای غیرکارشناسی و بی مبنا بر سیاست نقدی کردن یارانه ها یا همان هدفمندی یارانه ها بود. این روزها برخی تور عذرخواهی راه انداخته اند که اقتصاددانانی که از سیاست هدفمندی یارانه ها دفاع کرده اند باید از مردم عذرخواهی کنند! برای نمونه به این مقاله نگاه کنید. بدون این که تحلیل صحیحی نسبت به وضعیت کنونی، ریشه های آن و نقش احتمالی هدفمندی داشته باشند، هدفمندی را نه تنها متهم می کنند که فی الفور حکم مجرمیت هم صادر می کنند و خواستار عذرخواهی می شوند! این البته خوراک سیاسی برای این سایت ها و روزنامه ها دارد اما آنچه در این بین صدمه می بیند، سیاست های صحیح اقتصادی و درک مردم نسبت به آنهاست. نباید با سهل انگاری های سیاسی و بدون درنظر گرفتن ابعاد، نتایج و شرایط سیاستی، اینطور به نقد غیراصولی پرداخت. که اگر به این امر روی آوریم نتیجه اش چیزی جز تخریب سیاست گذاری اقتصادی و کاهش توان سیاستی در دستگاه برنامه ریزی کشور نیست.

اما نقش هدفمند کردن یارانه ها در بحران اخیر چه بود؟ آیا هدفمندی باعث شد که قیمت ارز بالا رود؟ آیا هدفمندی باعث شد که نقدینگی افزایش پیدا کند و سپس یک شوک خارجی موجبات رشد ناگهانی تورم را فراهم آورد؟ آیا هدفمندی باعث شد که تورم به این شدت افزایش پیدا کند؟

پاسخ کوتاه به همگی این سوال ها خیر است. اما در ادامه سعی می کنیم به اختصار دلایل وارد نبودن این سوالات را بررسی کنیم.

1- در یک کلام باید گفت که هدفمندی نقشی حداقلی در بحران اقتصادی کنونی دارد و عملا نمی توان هیچ بخشی از این بحران را به هدفمندی یارانه ها مرتبط دانست. هرچند هدفمندی شاید باعث شده باشد قیمت برخی اقلام مورد تقاضا برای اقشار ضعیف تر افزایش یافته باشد، اما این افزایش مربوط به سال 91 نیست! اثرات افزایش قیمتی برخی اقلام اساسی پس از هدفمندی یکباره در سال 89 اتفاق افتاد و پس از آن با توجه به تقریبا ثابت بودن رقم یارانه نقدی، عملا هر افزایش قیمتی در این بخش رخ داده باشد مربوط به هدفمندی نمی شود و به شوک های عرضه و یا دیگر شوک های تقاضا(غیر از هدفمندی) مربوط است.

اما از دیگر سو، نباید فراموش کرد که بنابر مطالعات انجام شده، هدفمندی قدرت خرید 4 دهک ضعیف اقتصادی را حتی با وجود افزایش قیمتی در کالاهای اساسی، افزایش داده است که در بحران اقتصادی کنونی توانست به کمک این قشر بیاید و بنوعی به عنوان ضربه گیر عمل کند. همچنین نباید اثرات توزیع درآمدی هدفمندی را از نظر دور داشت، پس از اجرای این سیاست، ضریب جینی در کشور ما رو به کاهش گذاشت که دلیل عمده آن از زیر فشار خارج شدن بخشی از ضعیف ترین اقشار جامعه بود.

2-افزایش نرخ ارز در ایران دلیل مشخص و متعینی دارد و به هیچ وجه نمی توان با هیچ منطقی آن را به هدفمندی مرتبط دانست. دلیل افزایش نرخ ارز در ایران دو دلیل مهم دارد. اول، کاهش عرضه ارز از سوی دولت در بازار به دلیل تحریم ها و دوم افزایش تقاضای سفته بازی و حفظ ارزش پول توسط مردم به واسطه تحلیلشان نسبت به آینده بازار. این دو هنگامی که با هم جمع می شوند، فشار قوی را به نرخ ارز وارد می کنند. همانطور که شاهد آن هستیم.

3-افزایش نقدینگی با اجرایی شدن طرح هدفمندی یارانه ها هم صحیح نیست. در هشت سال گذشته، به سبب سوء مدیریت، نقدینگی از 67 هزار میلیارد تومان در سال 84 به حدود 376 هزار میلیارد تومان در پایان بهار امسال رسید. این نشان از حدود 5 برابر شدن نقدینگی طی این مدت دارد. ولی هدفمندی همانطور که به لحاظ تئوریک انتظار می رفت، نقش چندانی در این افزایش حجم نقدینگی نداشته است. بیشترین میزان رشد حجم نقدینگی و پایه پولی در این سال ها در سال 85 به 86 اتفاق افتاد. بطوری که حجم نقدینگی و پایه پولی از بهار 85 به بهار 86 رشد بیش از 40 درصدی را تجربه کردند. (نقدینگی 40 درصد رشد کرد و پایه پولی 42 درصد) دلیل اصلی آن هم مساله طرح "بنگاه های زودبازده" بود که با دخالت رییس بانک مرکزی و در پی افزایش شدید نقدینگی، متوقف شد. این در حالی است که از سال 89 که طرح هدفمندی آغاز به کار کرد تا به حال رشد نقدینگی به صورت سالانه به ترتیب برابر 15 و 10 درصد بوده است، که نرخ معمول و متوسطی در اقتصاد ایران محسوب می شود. بنابراین همانطور که به لحاظ تئوریک هم انتظار می رفت، هدفمندی یارانه ها نقش تعیین کننده ای در افزایش نقدینگی نداشته است.

3-تورم هم دلیلش در اقتصاد ایران مشخص است. بصورت عادی، دلیل عمده تورم، افزایش نقدینگی است که به واسطه تبدیل دلارهای نفتی به ریال و همچنین اتکا سیاستمداران بر دلار نفتی و افزایش مخارج دولتی به وجود می آید. همانطور که در بالا ذکر شد نقدینگی در دوره اجرای هدفمندی افزایش معمول خود را داشته و رشد عجیبی را تجربه نکرده است، پس ارتباط تورم با هدفمندی، ارتباط صحیحی نیست. اما افزایش قیمت کنونی که با آن روبرو هستیم، بیش از هرچیز دیگر به دلیل افزایش قیمت کالاهای وارداتی صورت گرفته است. و دلیل آن هم افزایش نرخ ارز بوده است. البته تنگناهای داخلی، بی ثباتی سیاسی و عدم سیاست گذاری صحیح بانکی و عدم تسهیل فضای کسب و کار در نوع خود در کاهش توان تولید داخلی هم موثر بوده است که با کاهش عرضه به فشار عرضه بر قیمت ها افزوده است، اما نقش این عامل در افزایش قیمت های کنونی نسبت به افزایش نرخ ارز بسیار کمتر است.

در پایان باید قابل ذکر است که هدفمندی یارانه ها جزو معدود سیاست های ایران در 3 دهه گذشته بوده که با عبارات بسیار مثبت و قوی از سوی نهادهای بین المللی و مراکز مستقل مورد تایید قرار گرفته است. بهتر است به جای نقدهای سیاسی و کم محتوا، اگر هم نقصان و عیبی دارد بصورت کارشناسی بررسی شود تا سعی در برطرف کردن آن به عمل آید. اقتصاد ایران راهی بجز حذف یارانه ها نداشت و آن هم ممکن نبود مگر با رضایت مردم که بصورت یارانه نقدی حاصل شد. بنابراین بهتر است به عوض تصفیه حساب های سیاسی در زمین اقتصاد، به فکر تغییر فضا و گفتمان سیاسی و سیاست خارجی در جهت رشد و توسعه اقتصادی باشیم.

ارسال نظر

  • امین
    ۰ ۰

    شرمنده
    قسمت دوم رو خوندم دیدم ارزش خوندن نداره
    تورمی که قبل از مسایل سیاسی گریبانگیر ما بود باعث شد ارزش حقیقی پول ما کاهش پیدا کنه که این به نوبه خود بسیار موثر بود در جهش و حقیقی سازی نرخ ارز.
    ثانیا هدفمند سازی میتونست جدای از نقدی سازی باشه به عنوان مثال کارتهای اعتباری برای برخی کالاهای ضروری و سپس در مرحله بعد نقدی سازی صورت بگیره
    کارشناس ارشد اقتصاد از صنعتی شریف

  • ناشناس
    ۰ ۰

    اه اگر تورم باعث شده که پول ما کاهش پیدا کنه، چرا تا اوباما توی ژانویه تحریم های جدید رو امضا کرد ارزش پول ایران افتاد آقای کارشناس ارشد صنعتی شریف؟!!!!
    ما که 40 ساله تورم داریم، چرا توی این 40 سال ارز واقعی نشد بابا کارشناس، بابا ارشد

  • حسن
    ۰ ۰

    در هیچ کجای این نوشته به مهمترین علت تورم و بدبختی ملت یعنی تحریم های خارجی و عدم ارتباط اقتصاد ایران با دنیا اشاره ای نشده است واقعا حیرت انگیزه که یه نفر تا چه حد میتونه از واقعیت فرارکنه و اونو نادیده بگیره
    بابا تا کی انکار!!!

  • الحسینی
    ۰ ۰

    شکی نیست که تورم بالا در اقتصاد ایران خواه ناخواه در بلندمدت موجبات افزایش نرخ ارز را فراهم می آورد ولی این افزایش ناگهانی که اکنون رخ داده لزوما ربطی به تورم ندارد. حتی اگر تورم صفر هم در ایران داشتیم، این وضعیت سیاسی و انتظار مردم از آینده می توانست نرخ ارز را به شدت افزایش دهد.
    در مورد کارتهای اعتباری هم باید بگویم که فرق چندانی ایجاد نمی کرد. صرفا می توانست وضعیت را خرابتر کند! چرا که باعث می شد قیمت آن کالاهای خاص به صورت غیرواقعی بالا برود.

  • الحسینی
    ۰ ۰

    شناسه 3596 جناب حسن، شما گویا خوب متن رو نخوندی. دوباره بخونی می بینی که دلیل جهش ارز را تحریم ها و همچنین تصور مردم از آینده مبهم این تحریم ها عنوان کرده ام!

  • ناشناس
    ۰ ۰

    باسلام باتوجهبه احترامی که به نظرات دوستان دارم من با اصل هدفمندی موافق بودم ولی نه در ان شرایط و موقع . دولت در ان موقع اجرای طرح رو سرعت بخشید واین اشتباه دوم بود در زمان اجرای طرح بازار از اجناس پر شده بود وهمچنین دولت با کمبود ارز بدلیل فروش نفت مواجه نبود این دو عامل باعث شد مدتی همه چیز ارام بنظر بیاد در بازار ولی بدلیل نقدینگی زیاد اشفگی بسمت سکه و طلا رفت که دولت با پیش فروش سعی در کنترل ان داشت و توانست کنترول کند همین باعث شد دشمنان ضعف ایران را متوجه شده و از طریق فشار تحریمها و کمبود ارز و بی ارزش کردن پول ملی اقتصاد مارا هدف بگیرندپس دولت میبایست اول تولید و اشتغال درست میکرد وبعد وابستگیش به دولار کم یا حذف می کرد وبعد این طرح رو اجرا میکرد.

  • امین
    ۰ ۰

    شناسه 3586 :
    در اینکه مسائل سیاسی تو این قضیه دخیل هست اصلا شک نکن و این اصلا قابل انکار نیست. اینو مردم با گوست و خونشون دارن حس میکنن. اگه با دقت موضوع رو میخوندی نویسنده در این نوشتار سعی داشت بیان کنه که این جهش به نرخ ارز ربط نداره که در پاسخ به ایشون گفتم بیربط نیست. خواهشا اگر درک صحیحی از جملات ندارید ... .

    آقای الحسینی این بحث که هدفمندی یارانه ها با نقدی سازی تفاوت داره جای بحثی نیست. اما این که میفرمایید تفاوت نداره مخالفم. مثلا فرد با کارت اعتباری فقط از معدودی کالا توان خرید داشت اما الان یارانه واریزی صرف تقاضای دلار و ... میشه.

  • امین
    ۰ ۰

    همین یارانه نقدی باعث شده سرانه مصرف لبنیات تو کشور کم بشه. آیا این اسمش هدفمندیهههههههههه؟؟؟؟
    همین الانشم خانوم های جامعه دارن از پوکی استخوان رنج میبرن. وای به حال نسل میان سالهای بعدی که تو این سنین جوونیشون مصرف درست کلسیوم ندارن. این فقط یک نمونس. جدای از این همه مسائل سیاسی دولت اول باید آموزش و اهمیت مصرف لبنیات را برای مردم روشن میساخت بعد اقدام به برداشتن یارانه آن میکرد. بخدا دلم واسه مردمم میسوزه. دلم واسه همسر آیندم، همسران و دختران هم ملیتیای عزیزم میسوزه که ممکنه در آینده اون استاندارد سلامتی رو که حق مسلم ماست! نداشته باشن.
    به امید ایرانی آباد

آخرین قیمت ها از کف بازار
سایر بخش های خبری